Халкьдин музыка

Халкьдин музыка. ИкI лагьайла, чи рикIел кIанзни-такIанз шумудни са асирра лезги халкьдин руьгьдин даях хьайи гуьзел сесер, манияр, ма­кьамар, гьаваяр, музыкадин алатар (чуьнгуьр, зуьрне, кфил, балабан, кеменчи, далдам, тафт, тар) къвезва. Ибур вири къенин несилдиз чи ата-бубайри багъишнавай, гзаф гуьзел, руьгьдиз пара таъсир ийизвай, миллетдиз багьа аманатар я.

Инсан гуьрчег халича, иер суьрет кьатIун таву­на, элячIна фидай вахтар жеда, белки. Амма гьич садни, гъвечIидини, чIехидини, эркекни, дишегьли­ни,  гьатта бязи вахтара гзаф кьадар гьайва­нар­­ни, саки къушарни, яшайишдин гуьзгуьдай аквазвайвал, музыкадин гуьзел аваздин, манийрин ширин сесинин таъсирдик акат тавуна амукьдач.

Музыка пара еке къуват я, са гьакIан ваъ, кье­тIен жуьреда инсандиз таъсир ийизвай къуват я. Та­таррин машгьур шаир Г.Тукая лагьанай: “Халкь­­дин  манияр я душманрин тупаривай, я хьелеривай кукIвариз хьанач. Абур, гзаф бедбахтвилериз дурум гана, халкьдин зигьинда мягькем хьа­на. Абур къени амазма ва гьамишалугъ амукьда”.­

Урусрин халкьдин манийрин хор арадал гъайи М.Е. Пятницкидивай “халкьдин манияр эстрададин­ манийрилай квелай аслу я?” лагьана, хабар кьурла, ада икI жаваб ганай: “Эстрадин манийри инсан шадарзава, халкьдин манийри лагьайтIа, инсан­дин­ руьгь хкажзава, адаз инсанвилин рехъ къалурзава”­.

Заз жуван и макъалада лезги халкьдин музыкадикай, вичин хсуси тербиядинни ахлакьдин руьгь кутазвай, педагогикадин алатдикай хьиз, тарихда гьикI менфят къачунатIа ва  къачузватIа,  суьгьбет ийиз кIанзава.

Музыкадин куьмекдалди чи лезги диде-бубайри чпин аялрик лап таза чIавалай гуьзелвилин гьиссер кутаз хьана. Дидейрин тербиядин тежрибадай аквазвайвал, ширин  лайлайдин сес хьайила, кьепIиник квай таза  аялдин къал-къиж, шел-хвал акъвазда, ам пагь атIана, юзанни тийиз, серсер­ хьана амукьда. ИкI аялди тIебиатдин, хайи дидедин гуьзелвал гьиссзава.

Лезги халкьдин тежрибада аялриз таъсир авун патал музыкадикай менфят къачузвай дуьшуьшар­ гзаф гьалтзава. Чи гьар йикъан яшайишдай  акваз­вайвал, таза аялрихъ гелкъвезвай саки вири  де­кьи­кьайра (пек-лек дегишардайла, партал-перем алукI­дайла, эхъуьрдайла, тIуьн-хъун гудайла, гъи­­лерал къугъунардайла) диде-бубайри аялриз рифмадалди туькIуьрнавай келимаяр, шиирар, ма­нияр лугьуз, къугъунар, кьуьруькар ийиз жеда. Ибурухъ ви­ридахъ аялдин гуьзелвилин гьис­сер арадал атуна еке метлеб жезва. ИкI чIехи хьана кIвачел акьал­тай аялар чпин къугъунар рифма авай гьисабунрилай, манийрилай  башламишиз, къугъунрик манияр­ни кьуьлер кутаз, чпин гъилералди са жуьре музыкадин алатар туькIуь­риз ва макьамар ягъиз алахъда. Им гъвечIизамаз кутур гуьзелвилин гьиссери аял­дин руьгьда милайимвили цIирер ийизва лагьай чIал я.

Халкьдин музыкадин гуьзелвал аялрив рикIи­вай гьисс ийиз тунин мураддалди чи бубайри ва ата-бубайри фагьумнавай ихьтин къайдаярни ава: месела, гатфарин кьиляй тарари, кулари кьеж къа­чуз башламишайла, къайгъудар чIехибуру аял­риз цIвелин, хъархъун тIваларикай писпияр, нацIарин балабанар, кфилар, тарцин чкалдин зуьрнеяр расдай. Яшлу арифдарри рикIел хкизвайвал, виликдай лезги хуьрера кIвалин чIерейрал, гъенерал чпи туькIуьрнавай далдамар, зуьрнеяр, балабанар ядай аялрин кIватIалар кими жедачир. Ихьтин серенжемри гъвечIизамаз аялрин руьгьда гележегда музыкантвилин, манидарвилин пешекар хьун тайинардай дуьшуьшарни тIимил хьанач. Къени гзаф музыкантри  ва манидарри (чун халкьдин музыкадин алатар ягъиз жедай устад музыкантрикай ва манидаррикай рахазва) чпин ус­т­адвилин бине эцигай вахтарикай рахадайла, аял вахтар, гъвечIи­за­маз чеб гьейранарай халкь­дин­ манияр, макьамар, гьаваяр ва абур устадвилелди тамамарай манидарар ва музыкантар къалурда. И жергедай, са шакни алачиз, чи халкьдиз па­ра гьуьрметлу ва эрзиман композиторрин: клас­си­ческий музыкадин бине эцигай Готфрид Гьасанован, Сейфуллагь Керимован, Зейнал Гьажиеван, Уруж Абубакарован, Мегьамед Гьуьсейнован, Маина Абдулмуталибовадин; машгьур лезги ашукь­рин: Абдулан, Ширинан, Нусретан, Адилан, Сакитан, Шемширан, Алиханан; устад чIагъанчияр тир Ражаб Сафарован, Исамудин Агьмедован, лез­ги миллетдиз пара хуш манидарар тир Рагьи­мат­ ­Гьажиевадин, Дурия Ра­гьимовадин, Гьава Ал­лагьвердиевадин, Суьлгьия Гьажиевадин, Ризабала Агъабалаеван, Фаризат Зейналовадин, Ро­за Магьсумовадин, Рая Абдуразакьовадин, Тамара­ Исрафиловадин ва гзаф масабурун тIварар рикIел хьун чарасуз я.

Виридаз малум тирвал, зегьмет чIугвадайла ийизвай кеспидихъ  галаз кьадай мани, уьфт, музыка ягъайла рикIни алахьда, инсанрин дуствилин алакъаярни мягькем, зегьметни кьезил жеда. Гьа икI, гьар са инсандин ахлакь, гуьзел гьиссер, намус-гъейрат вахтунда гуьнгуьна тун важиблу тир­­виляй, лезги чIала, халкьдин медениятда гамар храдайбурун, чубанрин, кIелербанрин манияр, кьуьлер арадал атана. Аялар чIехи жердавай ван къвезвай сесери, макьамри, манийри, кьуьле­ри ийизвай таъсир мадни гужлу жез хьана­. Идан себебни ам тир хьи, лезги аялриз чпин гьеле гъве­чIи уьмуьрда пакаман кьиляй зуьрнедал язавай “Экуь­нин сегьерар”, мехъеррин береда язавай “Свас бубадин кIваляй акъуддай гьава”, “Чамарар къаршиламишдай гьава” ва гьа икI са кьадар чеб тайин вакъиайриз талукь музыкадин макьамар­ ван къвез хьана. Халкьдин музыкадин важиблувал, уьмуьрда шаксуз лазимвал лезги халкьдин суварри (ПIинийрин сувар, Цуькверин сувар, Сифте туьрез вегьинин   сувар), гад агудна куьтягьайла­, зулун кьиляй ийизвай жегьилрин мехъерри ва гьакI­ни гьар йикъан яшайишдини мадни  хкажиз хьана.

Къачун чна лезги мехъеррик, аялдиз таъсир авун, ам музыкадинни кьуьлерин къайдайрал желб авун патал гзаф вахтара диде-бубайри, мукьва-кьи­лийри кьуьлуьник 5-7 йиса авай эркек аялар кутада­. Аялри чпин таяр рушариз, мукьва — кьили ди­шегь­лийриз кьуьлуьник теклифда ва, лап чIе­хи­бу­ру хьиз, халкьдиз кутугай ахлакьдин амал­рал­ди кьуь­лер ийиз чалишмиш жеда. Гьа икI, межлисрани­ кваз аял­рин винел тухузвай гуьзчивили аялрив не­инки халкьдин музыкадин назик сесер рикIивай гьисс ийиз, руьгьдик кужумиз тазва, гьакI­ни абурун гуьзел­вилин гьиссер деринарзава. Аялрин ахлакь дуьз­­­г­уьн­ламишуниз, абуруз чпиз чеб жемятдин ара­­­да тухудай къайдаяр чиру­низни еке куьмек гузва­.

Гуьзелвал гьисс ийиз тазвай къайдайрихъ галаз санал виш йисарин  тарихди халкьдин тежрибада са кьадар авазар яшайишда ишлемишдай амаларни туна. Месела, лап куьгьне вахтарилай къедалди арифдар зегьметчийри музыка гьайванриз таъсир авун патал, абурун иштягь ачухарун патал ишлемишзава. Къачун чна чубандин кфил. Адан хуш сесиналди камаллу чубанрилай суьруь­ вичин патав агуд хъийиз, са уьруьшдай маса уьруьшдиз гьализ, гьайванрин иштягь ачухариз алакьзава. Чубанри кфилдай “Хеб цIаракай фидай”, “СтIалрин” гьаваяр ядайла, гьар  са инсандин­ руьгь хкаж жеда. Я тахьайтIа къачун чна маса ми­­сал: таъсирлу гуьзел уьфтинин гьавадалди халкьдин бязи зегьметкеш устадривай къизмиш хьайи балкIан секинариз, верчерал, гьуьндуьшкайрал гьужум ийиз гьазур жезвай чинеругрик, чалагъанрик къурху кутаз алакьда. Бязи устадриз гьатта гьайванриз яд, ем гудайла ийидай сесер, ядай уьфтер, макьамарни кваз чида. И мисалри  музыкадихъ авай еке къуват мад ва мад субутарзава.

Халкьдин устадри уьфтералди, махсус сесе­ралд­и, ширин макьамралдини гьавайралди ийизвай­ таъсир инсандин яшайишда важиблу тирдаз къенин­ йикъан илимди тайин тир фикир гузва. Месела, физиологри къейдна хьи электронный аппаратурадин куьмекдалди мускулрин кIвалах­диз рикIиз хуш тушир музыкади тагудай таъсир ийиз, рикIив гъалаба къачуз тазва, инсандин гуьгьуьл чIурзава. Акси яз, хъуьтуьл, шад авазри гьиссерин къуват хкажзава, рикI аладарзава, гьатта дамаррин давление къайдаламишзава. Вири и мисалри кьалурзавайвал, инсаниятдин тарихда зегьметчи халкьди вичин рикIиз хуш музыка арадал гъана, адахъ авай зурба къуват­, макьамрин, хуш сесерин чарасузвал, дериндай кьа­тIана ва вичин яшайишда ишлемишиз хьана.

Гьелбетда, са куьруь макъалада музыкадин рекьяй халкьдихъ авай вири тежриба ачухун пара четин я. Амма къейд авун лазим я хьи, камаллу агъсакъалри, арифдар инсанри яшайишда музыкадикай къачур менфят, адан важиблувал, адаз “кхьенвай” рехъ къенин жегьил несилдик ахлакьдинни гуьзелвилин гьиссер  кутун патал чарасуз фикир гана кIанзавай месэла я.

“Аял — кьепIинамаз, дана — епинамаз”, — лугьуда лезгийри.

Шайдабег  МИРЗОЕВ,

РСФСР-дин халкьдин марифатдин отличник,

РД-дин илимдин лайихлу деятель,

ДГПУ-дин профессор


Всего просмотров: 130
Подпишитесь на наши каналы:

Читайте также:


Новости партнеров

Яндекс.КартыКарта распространения коронавируса в России и мире