Ачух цавун кIаник квай музей

(Эвел — 34-37-нумрайра)

Тагъдин муьгъ

Муьгъ халкьдин культурадин, архитектурадин, тарихдин зурба имарат — агалкьун я. Гурлу Самур ва Ахцегь вацIар  сад-садак какахьзавай чкадал экIя хьанвай райцентр Ахцегьар жуьреба-жуьре асиррин муькъвералди машгьур я. КIама­рал­ ва къанаврал алай гъве­чIи муькъвер гьисаба кьун тавуртIа, абур ина 11 ава. Абурукай кьвед куль­турадинни архитектурадин жигьетдай къиметлубур я.

КьетIен фикир гуниз лайихлу тир ва вичин туькIуьр хьунин жигьетдай надир муькъверикай сад 1915-йисуз Англиядин ва Бельгиядин инженерри — Джиорса ва Дебернардиди халкьдин такьатрихъ Италиядин проектдай (гьавиляй адаз Италиядин муьгъ лугьузва) эцигай кьве тагъдин ракьунни бетондин машгьур муьгъ я. ИкI, ам эци­гун патал жермедин 10200 манат ва жемятдин 9500 манат харжна. Хуьруьн куьгьне пата авай ада гуьне ва къуза алакъалу ийизва, муьгъ хуьруьн тамашуниз дикъет гуниз лайихлу имаратрикай сад я. Лугьузва хьи, дуьньяда и муькъуьз ухшар мад кьве муьгъ ава. Сад абу­ру эцигнавайди — Ахцегьа, муькуьдини — Европада.­

Халкьдиз  къуллугъай виш йисан вахтунда Ахцегьрин муьгъ — юби­­ляр, гьелбетда, бегьем куьгьне хьанва, ам цIийикIа туьхкIуьр хъувунин игьтияж ава. Ахцегь райондин кьил Осман Абдулкеримован теклифдалди и жавабдар кIвалах чкадин карчи, меценат Абдулкерим Палчаева вичин хивез къачуна.  КIва­лах Махачкъаладин муькъвер эцигдай бригададин тежрибалу пешекарри тамамарна. Нетижада тарихдин метлеб авай муьгъ  кьвед лагьай сеферда арадал хкана ва лезгийрин игитвилин “Шарвили” эпосдин 15 лагьай сеферда кьиле тухузвай суварин вилик — 2015-йисан июлдиз — шадвилин гьалара ачухна.

Пешекаррин гафаралди, цIийи­кIа туьхкIуьр хъувурдалай гуьгъуьниз къадим заманайрин муькъуь агъа кIан 50 йисуз халкьдиз къуллугъ хъийида.

И муьгъ эцигунихъ галаз ала­къа­лу якъин тир тарих халкьдин сивера­ ама. 1911-йисуз ахцегьвийри хуьруьн кьве пай сад-садахъ галаз ала­къалу авун патал икьван чIа­вал­ди кардик кваз хьайи кIарасдин муькъуьн чкадал цIийиди эцигунин къарар кьабулна. Урусрин къеледин офицерривай муькъвер эцигунин карда тIвар-ван авай ксарин гьа­къин­дай чирайдалай гуьгъуьниз Ахцегьрин агъ­сакъалрин Советди Ев­ропадин жуьредин муьгъ эцигун къа­­­р­ардиз къачуна ва пешекаррихъ галаз икьрар кутIунун патал чпин ве­кил Ража­бов Абдулфетягь (1897-йи­суз дидедиз хьана) Бельгиядиз рекье туна. Ада Ахцегьрин Светский школа ва  чкадин медреса куьтягьнавай. Адахъ хъсан чирвилер авай — урус, араб, туьрк ва француз чIалар чизвай, ам илимдал машгъул­ жезвай. Са шумуд вацралай А.Ражабов  Бель­гиядай  Ахцегьа ракьун­ни бетондин тагъдин муьгъ эцигуниз­ ­та­­лукь договор гваз хтана. 1913-йисуз муьгъ эцигна куьтягьна, амма ин­­женерри дагъдин гурлу вацIун чIу­­ру хесетар кваз кьунач: гатфарихъ селлер атай чIа­вуз муьгъ чкIа­на. Кьилинди, договор юридический рекьяй лап савадлудаказ туькIуьр­навай, къецепатан инженерар муьгъ  цIийи кьилелай туьхкIуьр хъувуниз мажбур хьана, вични маса технологиядалди. ЦIийи муьгъ эхцигдайла, материалар маса къачун ва ийизвай ви­­ри кIвалахар абуру чпин гьисабдай авуна­.

ТIвар-ван авай ва агьваллу хизандай тир (адан буба Абдулменаф (1796-йисуз дидедиз хьайи) Ахцегьрин жемятдин кавха тир. Ам кьейидалай гуьгъуьниз ахцегьвийри адан везифаяр чIехи хци кьиле тухун теклифна) Абдулфатагьа, Бельгиядиз фейила, анай Ахце­гьиз арабайра аваз Бельгиядин мебель ва болонка жинсинин кьве кицI хкана. 1916-йисуз ада  Бакудай киноаппарат хкана ва ахцегьвийриз кино къалурна. 1917-йисуз вичин та­кьатрихъ Хъутунхърин хуьряй Ахцегьиз чепедин турбайра аваз хъвадай яд гъана. Советрин власть тес­тикь хьайидалай гуьгъуьниз Аб­дулменафа гуьгьуьллудаказ вичин везифаяр вахкана ва вичин чилер, малар колхоздиз хъивегьна, гьа идалди ада вич репрессийрик акатзавайбурун кьисметдикай хкудна.

Ахцегь вацIал алай тагъдин къванцин муьгъ

Ахцегьа КьакIарин хуьряй тир кIел тавур инженер, тагъдин муькъ­вер эцигунин рекьяй еке архитектор Идрис Юнусов яшамиш хьана. Да­гъустандин ва Азербайжандин лезги районра ада цIудралди муькъвер ва маса имаратар эцигна.  Асулдай еке бажарагъ авайвиляй адаз халкьди Уста Идрис лугьудай. Бейкеф хьа­на ва вичин алакьунар субутарунин лишан яз, чкадинбурувайни къецепатан инженеррилай хъсан муькъвер эцигиз жедайди къалурун патал ада 1936-йисуз са куьруь вахтунда кIарасдин куьгьне муьгъ алай чкадал гуьрчег ва  мягькем тагъдин муьгъ эцигна. Безек ва архитектурадин памятник хьайи ада исятдани халкьдиз къуллугъзава.

Ахцегьрин край чирдай музей

И музей хайи крайдин алатай не­силдин  культурадиз къимет гунин рекьяй еке гьевеслу кас Нурудин Дагъларова 1937-йисуз властри агалай жуьмя мискIинда кардик кутуна.  СССР чкIайдалай гуьгъуьниз музейдин 10 агъзурдалай гзаф экспонатар партиядин райкомдин дараматдиз акъуднавай, мискIин­дин дарамат динэгьлийрив вахканвай. Алай вахтунда музейда 12 агъзурдалай гзаф экспонатар ава. Ам Тахо-Годидин тIварунихъ галай Да­гъустандин государстводин тарихдинни архитектурадин сад авунвай музейдин филиал хьиз кардик ква. Адан директор РД-дин культурадин лайихлу работник Агьмед Дагъларов тир. Алай вахтунда чIе­хи буба Нурудинан ва буба Фикретан кар Фикрет Дагъларова давамарзава.

Культурадин ва искусстводин музей 1994-йисалай кардик ква. Ам тешкилайди РФ-дин ва РД-дин культурадин лайихлу работник, “Гьуьрметдин Знак” ордендин сагьиб Жамал Шефиев я. Им Дагъустанда авай культурадин ва искусстводин райондин  анжах са музей я. Адан экспозицийра райондин тарихдиз, культурадиз, искусстводиз, илимдиз талукь 10 агъзурдав агакьна экспонатар ава.

(КьатI ама)

Дашдемир Шерифалиев


Всего просмотров: 114

Читайте также: