Хуьруьгрин хуьр ва Ражабан пIир: Пайгъамбардин (ﷺ) аба хвейи чка

И макъалада дагълух Хуьруьгрин хуьре авай юкьван асиррин мусурманрин ибадатханайра араб чIалалди авунвай кхьинар ахтармишна чирунин нетижаяр раижзава. Хуьруьгрин эпиграфика­дин девлетлу чешмеяр ахтармишунив эгечI­на са тIи­мил вахтар я.

Хуьруьн къерехда авай мусурманрин пак чкадин — суфий Ражабан пIирен цларал араб чIалалди авунвай, авторди дуьздал акъуднавай кхьинар сифте яз илимдин бинедаллаз раижза­ва. XVI асирдиз талукь надир кхьинар алай чка жагъуни Хуьруьга 1565-66-йисара диндин рекьяй­ вилик-кьилик квай ксари исламдин ядигар (аба) хуьн патал тайинарнавай махсус чка — вичиз тешпигь авайди Кавказда мад гьалт тийизвай чка туькIуьрайдакай хабардар жедай мумкинвал гузва.

Ибадатханада авунвай кхьинра а аба пайгъамбар Мугьаммадахъ  галаз алакъалу ийизва­. Къванерал атIанвай кхьинра ибадатхана эцигунихъ галаз алакъа авай 7 касдин тIва­­рар кьазва. Абурун арада, аквар гьаларай, са арабни авай. И кардин патахъай Да­гъус­тан патал хасди тушир араб Абу Хурай­ра тIварцIи шагьидвалзава. Кхьинра  суфи­яр патал адет хьанвайди тир абадин, эцигунриз­ къаюмвал авур Ражаб тIвар алай суфийдин, суфийрин макандин тIвар кьуни, а чIа­­вуз суфийри кьиле тухузвай диндин адетри­кай хабардар авуни и ибадатхана Хуьруьга авай суфийрин комплексдин, аквар гьаларай, Халватийадин тари­къат­дин ибадатхана я лагьай фикирдал гъизва. Су­фий Ра­жаб­ вични Дагъустандиз къунши­дал­ алай Ширвандай атай Халва­тийадин тарикъатдал амал ийизваз хьайи кас хьун мумкин я. XVI-XVII асирр­ин­ Да­гъус­танда су­­­физмдиз талукь яз илимдин рекьяй кIватI­навай цIийи делилри юкьван асиррин эхирра Дагъустандин машгьур хейлин шейхер ва диндин рекьяй къуллугъчияр суфийрин Халватийадин ордендик кутадай бинеяр ачухзава.

Ражабан пIир

Хуьруьга авай ибадатхана са шумудра­ гуьнгуьна хтурди я. Идан гьакъиндай XVII ва XIX асирра имаратдин къванерал атIан­вай, саламатдиз амай кхьинри ша­гьид­вал­зава. Ибадатханада суфий Ражаб фара­къат­ авурдалай гуьгъуьниз жемятди ам Ражабан тIварцIихъ яна. Пайгъамбардин  аба хуьн патал XVII асирдин эхир­ра­ Хуьруьга цIийи имарат эцигна. Ам хка­жу­нин карда чкадин динэгьлийрин кьиле авай ксари иштиракна. Гьа са вахтунда абур устIарарни тир. Абуру­кай­ кьве касдин (хцинни бубадин) тIварар Самур дере­да гьалтзавай маса ибадатханайрин къванерал авунвай кхьинрани кьазва.­

Лезгийрин къадим Хуьруьгрин хуьр Да­­гъустандин кьиблепата, Ахцегьривай рагъ­акIидай патахъ 12 километрда, Самур ва­цIун чапла патан къерехда экIя хьанва. Хуьр гьуьлуьн дережадилай саки 1200 метр­­дин кьакьанда ава. Хуьруьгар регионда дегь девиррилай аваз хьайи чIехи хуьрерин­ жергедик акатзава. Ана гьалтзавай араб чIа­лалди  авунвай кхьинрин  — эпиграфикадин  девлетлу чешмеяр мукьваралди­ саки ахтармишнавачир. И кардив анжах са тIи­мил вахтар идалай вилик эге­чIайди я.

Хуьруьгрин  хуьруьн  рагъэкъечIдай патан къерехда, Мукьалал лугьудай чкада, Юргъар — кIам Самур вацIук акахьзавай чкадин къаншарда чIехи сурар ава. А сура­рин рагъэкъечIдай пата Самурдихъ фенвай  тик къвалан лап къерехда мусурманри иба­дат ийизвай пIир ава. Адаз чкадин агьалийри суфий Ражабан пIир лугьузва. Къав тик кваз туькIуьрнавай и ибадатхана яргъи­вилел 267 ва гьяркьуьвилел 240 сантиметр алай са кIваликай ибарат я. Цларин кьа­кьан­вал  180 сантиметрдилай 200 сантиметрдив кьван агакьзава.  Ибадатханадин къенез гьахьдай чка рагъакIидай па­тахъай га­ла. ПIирен цлар, Кьиблепатан Да­гъус­танда авай гьахьтин маса чкаяр хьиз, киреждай асуннава. Кефердихъ галай­ цла дериндиз кьацI атIанва, ам садакьадиз акъуд­навай шейэр эцигун патал тайинарнавайди я. Фикир куь желбза­ва ла­гьайтIа, агъадихъ, пIирен къаншарда, кьакьан­ кьвалан кIаник, Самур вацIун чапла патан кьер тирвал тухванвай Мегьарамд­хуьр — Рутул шегьредин къерехдани са гъве­чIи имарат эцигнава. Адан цлани кьацI атIан­ва. Анани садакьадиз акъуднавай шейэр эцигиз жеда. И чкани суфий Ражабан пIи­рехъ галаз лап мукьувай алакъалу я. Лезгийри чпиз къаншарар лугьузвай ахьтин чкаяр, адет яз, рекье­рин къерехра туькIуьр­завай ва абур игьтияж авай ксари дуьаяр авун, пIирел фена, са­­да­кьаяр эцигиз тежезвайбуру садакьадиз акъуд­навай шейэр гун патал тайинарнавай.

Ражабан пIирен акунар

Суфий Ражабан пIирен  эпиграфикадин чешнеяр еке итиж арадал гъидайбур я.  Иба­датханадин Кеферпатан  цла юкьвалай­ хьиз 67х43 сантиметрдин чIехивал авай  къван  (шикилда) тунва, киреждин яцIу къатунин кIани­кай а къванцел 7 цIарцIикай ибарат кхьинар атIанвайди малум хьана. Кхьинар эр­чIи патахъ алгъанвай хатIаралди авунва. Кхьинрин агъада авай кьве цIар­цIиз  хасаратвал хьанва. Гьавиляй абур кIе­лун четин акъваззава.Кхьинрин 6 лагьай цIар­цIе авай кьилдин гафар кIелиз жезва. Эхиримжи (7-цIар) кIелиз хьанач.

Асул текстинин мана ихьтинди я: “Им виче  хкянавай пайгъамбар Мугьаммадан хирка (аба) хуьн патал эцигнавай  чка (макан) я. Эцигайбур и чка мавлана Къасим, Абу Хурайра, Расул, Рамадан, Магьди — Мугьаммад ва Муса я, абуруз къаюмвална суфий Ражаба, элкъвена къерехдай фидайвал [и чкадилай] вири патарихъай ва садакьа гудайвал. Пайгъамбардин  гьижрадин 973-йисуз. Ва [адан патав?]  — ханака… дередин”.

Мусурманрин тарихдин гьижрадин  973 йисаз  Григориан календардин 29.07.1565-1707. 1566-йис талукь жезва.

Замир Закарияев,
тарихдин илимрин доктор, профессор, ДГУНХ-дин къецепатан чIаларин
кафедрадин заведующий

(КьатI ама)


Всего просмотров: 218

Читайте также: