Памятникринни муькъверин кьадардал, гьамни абур туькIуьрнавай устадвилел гьалтайла, Ахцегьар хьтин надир чка мад авач жеди. Абур ина кьетIен брендар-имаратар я. Ингье 20-августдиз Ахцегьа мад са хъсан памятник ачухна, и сеферда — лезги халкьдин къагьриманвилин эпосдин игит Шарвилидиз! Ахцегьрин юкьни-юкьвал — тарихдин лап лишанлу чкадал, чарх алай муькъуьн патавай жуьмя-мискIиндиз, юкьван асиррин милли архитектурадин магьлейриз, эпосдин...
1-сентябрдиз Хасаюрт райондин ЦIийи Къурушрин хуьруьн уьмуьрда лишанлу вакъиа кьиле фена: ина фадлай чкадин жемятди вилив хуьзвай аялрин бахча ачухна. 200 аял кьабулдай шартIар тешкилнавай «Нур» тIвар алай аялрин бахча ачухуниз талукьарнавай мярекатда РД-дин Гьукуматдин Председателдин заместитель Рамазан Жафарова, Хасавюрт райондин кьил Арсланбег Алибегова, РД-дин рекъемрин рекьяй вилик финин министр Юрий Гьамзатова, РД-дин Халкьдин Собранидин...
Критика (Эхир. Эвел — 31-32-нумрайра) Мансур Куьревиди Этибар СтIурвиди (Багъирова) раиж авунвай ХII виш йисарин шаир СтIур Далагьални шак гъизва ва кхьизва: «Далагьанбур я лугьузвай цIарарал ихтибар гъун патал а цIарар нивай ва гьикI вичи кхьенатIа лугьун чна Э. Багъировавай тIалабнай. Гьайиф хьи, са бубат кьванни агъаз жедай жуьреда адавай чи тIалабуниз жаваб гуз хьанач....
КьепIир Айисат (1875 – 1901) Руша гъвечIи чIавалай чIалар теснифдай, абур манидалди лугьудай. Адан гзаф эсерар («Лагь тIун, яр», «Гьарун катай ван хьайила», «Ярдин суракьда», «Хтай ярдиз» ва масабур) рушанни хуьруьнви Агъабеган хва Гьарунан арада куькIвей муьгьуьббатдикай я. КIалубдал гьалтайла, Айисатан манияр халкьдин сивин яратмишунрин къайдада туькIуьрнавай бейтер я. Сифте яз КьепIир Айисатан эсерар Д....
Мехкергъ Шихмегьамед (1875 – 1937) Ада Рухунрин медресада кIелна, араб ва туьрк чIалар чирна. Жегьилзамаз фекьи хьайи ам Советрин девирда дустагъда туна. Чал Мехкергъ Шихмегьамедан «Дуьньядиз», «Ша, жемят», «Дустуниз», «Малла Алидиз» ва маса теснифар агакьнава. Мансур Куьревиди жагъур хъувуна, чапнавай, Шихмегьамеда шиирралди Рухун Алидиз кхьенвай чарче Етим Эминан эсерриз еке къимет гузва. Мехкергъ Шихмегьамедан шиирар...
Мадарани Гуьлуьстан (Эвел — 20, 24, 28-нумрайра) Са куьнихъайни кичIе жемир Гуьлуьстанан кIвализ са гзаф гуьзел жегьил гада атанвайдакай, ада, чуьнгуьр ягъиз Гуьлуьстаназ ширин-ширин чIалар лугьузвайдакай, жасусри Чалтуказ хабар гана. Ам тадиз, вичин гуьрз, къалхан къачуна, пачагьдин кIвализ атана акъатна. Адаз гьасятда Мадара рекьиз кIанзавай, амма фена адан вилик акъвазна. — Эгер на а гада...
СтIал Сулейманан райондин Сардархуьруьн тIвар анин бине кутур касдин хсуси тIварцIихъ галаз алакъалу я. Хуьр арадал атай дуьм-дуьз вахт малум туш. Сардархуьруьн рагъакIидай патан къерехда 150х300 метрдин майдан кьунвай куьгьне хуьр ава. Ина чи девирдал къведалди II асирдин кьвед лагьай паюнин девирдин какадин кIалуб хьтин тIеквен авай якIв, хъенчIер, гьакIни чи девирдин ХII-ХIII асирриз талукь...
Ихтилатрик кваз, гадаяр куьчедин къерехда акъвазнавайла, патавай, салам гана, элячIна, Гьарус фена. — Ядаяр, — лагьана къунши хуьряй мукьвал-мукьвал и хуьруьз къвез-хъфизвай Куругълиди, — и Гьарус фейи чка-мка авайни? Ам фадлай ахквазмачир ман инра? — Ва-а-аъ, ам гьа инра авайди я, — лагьана Керима кар тестикьардай жуьреда. — Ам юкъуз аквадайди ту-у-уш. Куругъли Керимаз, вичикай...
Классик жуваз аквазвайди кIелзавайдазни жуваз хьиз акун патал, пешекарвилелди кхьена, къалуриз жедай касдиз лугьузва. Чи халкьдихъни ава ахьтин ксар. Абурукай сад чIехи шаир Етим Эмин я. «Гъиле кьуна, зав гвач лугьуз, ХупI кесибар канавачни?» Саки 140 йис идалай вилик шаирдин мецелай лагьанвай гафарай чаз къенин девирни аквазва. КIелзавайбуру Етим Эмин къени вичин шиирралди халкьдихъ галаз...
Макъаладин сад лагьай пай и ссылкадай кIелиз жеда За, гзаф йисара Азербайжандин ва Дагъустандин лезги хуьрера къекъвена, халкьдивай кIватIай чи чIалан куьгьне къатарин гафарикай, квахьнавай хуьрерин тIварарикай, риваятрикайни баядрикай ибарат материалрал, тарихдин ва археологиядин делилрал бинелу яз, 2008-йисуз чапдай акъудай жуван «Лезги чIалар» монографияда дегь чIавара чахъ Кас, Касаван, Касахуьр, КаситIхуьр хьтин хуьрер ва Касан...
