И йикъара зун лезгийрин са адетдин шагьид хьана. Садбуру и адет авайди я лагьана, садбуру – ваъ. Амма, заз чиз, им чи халкьдиз талукь адет туш. Мехъерик цуькверни гваз вичин сусан патав физвай чам чуьнуьхна. Чам вахкун тийиз са кьадар вахт фена. Адан багърийри къални къачуна: «Бес чамран наиб гьинавай?» Гьа и арада са жегьил...
Гафарин алемдай Лезги чIала ахьтин бязи гафар ава хьи, абур падежриз дегишардайла, гьатта муаллимар шаклувилера гьатзава. Якъин я, чи чIала кьве жуьреда падежриз дегишарзавай са шумуд гаф ава. Месела: тIвар – тIваруни – тIварцIи; пул – пулди – пулуни; виш – више – вишда. Амма кхьинрин къанунар авай чIалахъ, адет яз, тестикьарнавай са къайда жезвайди...
1. КIарасдин бади. 2. Цимил кьиф. 3. Куьз хьана хкатзавай яд. 4. Чехиядин автомобилдин марка. 5. Парча храдай алат. 6. Гьажи-… 7. Гафунин мана-метлеб. 8. Чархачи, муштулухчи. 9. Рехъ къалурдайди. 10. Хуьр. 11. Салат (набатат). 12. ЦипицIрин тварар алай хел. 13. Уьмуьр кьиле тухун патал чарасуз суьрсет. 14. Кьурагь райондин хуьр. 15. Гьуьлелай фидай улакь....
Курхуьруьн агьалийриз Гьажиева Бесхалум гзаф кIандай кас тир. Ам 2015-йисуз чи арадай гьамишалугъ яз акъатна. Экуь дуьньядал 80 йисуз яшамиш хьана. Аял, жегьил-жаван вахтар адан хуьре акъатна. Бесхалум, хуьруьн юкьван мектебда кIелдайла, жемиятдин хийирлу крара, спортда, гьевескар артистрин коллективда лап активный иштиракчи тир. Манияр лугьунал Бесхалуман рикI гзаф алай. Хуьруьн клубда школьникри концерт гудайла, кимел...
18-ноябрдиз Дербент шегьерда, СтIал Сулейманан тIварцIихъ галай лезги муздрамтеатрда, «Возрождение Дербента» фондунин куьмекдалди шегьердин мектебра кIелзавай аялрин арада шаир, гьикаятчи, драматург Седакъет Керимовадин «Чун лекьер я!» шиир хъсандиз кIелунай тешкилнавай конкурс кьиле фена. Кьве гаф фондуникай. Ам тешкилнавайди Дагъустандин Халкьдин Собранидин депутат, машгьур меценат Имам Музамудинович Яралиев я. Фондуни тек са Дербент шегьерда ваъ, вири...
ЧIалаз гьуьрмет ийизвай инсан чир жеда лугьун тIимил я. Ам квелди чир жедатIа, тайин гафаралди, краралди, гьич тахьайтIа, са мисалдал кьванни къалурна кIанда. Алай вахтунда чахъ ахьтин «шаирар» ава хьи, лезги чIалан грамматика анихъ амукьрай, чпи кхьизвай шииррани кваз нукьтIаяр ва я запятояр дуьз эцигиз чизвач. Ктабар-татабар акъудун патал гила пул къазанмишдай рекьер гзаф хьанва....
ЧIал хуьзвайди диде, Ватан хуьзвайди буба я лугьуда. Гьавиляй адаз масакIа ваъ, дидед чIал лугьузва. Амма, гьайиф хьи, эхиримжи вахтара жегьил дидейри, бадейри чпин хайи чIал хуьзмач. Чун шагьидар я, абуру гьатта бинедилай гуя кьасухдай чпин аялриз лезги чIал чирзавач. КьепIинихъ «лай-лай бала, лайлай…» манидин чкадал «баюшки бай-бай» лугьуз, абуруз урус чIал чирзава. Ахпа, чIехи...
Квез и шикилдай аквазвайди CтIал Сулейманан райондин центральный библиотекадин кIелдай залдин заведующийвиле кIвалахзавай Меликова Гъулангерек Бубаевна я. 1981-йисуз ада и библиотекада художниквиле кIвалахиз башламишна. Алай вахтунда кIелдай залда 800 касдиз къуллугъзава. Ктабрин кьадар 4000 я. Лагьана кIанда хьи, Гъулангерек вичин кIвалахдив жавабдарвилелди эгечIзава. Юбилярриз, лишанлу йикъариз, машгьур инсанриз талукьарнавай жуьреба-жуьре мярекатар-межлисар, конференцияр, элкъвей столар, выставкаяр...
(Гьелелиг чап тавунвай «Жегьил дустагъ» ктабдин пуд лагьай паюнин сад лагьай кьил урус чIалай таржума авурди Гьажиагъа Мегьамедшерифов я) 1911-йисан сифте кьил къалин живедин маргъалар яна, мекьер-къаяр галаз атана. Цавун бушлухрин кьуд пад къалин цифери кьунвай. Яргъалди физвай живедин саврухар датIана, ара-ара атIуз, чилерай галчуд жезвай. На лугьуди, ибур чIехи тIурфан акъатайла, гьуьлел жедай лепеяр...
«Лезги чIал чирин» (авторар – М.Ибрагьимов, К.Ферзалиев) — 300 м. «100 тапшуругъ» (авторар – М.Ибрагьимов, К.Ферзалиев) — 200 м. «Етим Эмин (1840-1880)» (автор – М.Куьреви) – 300 м. «ЦIувай куз тахьай цIарар…» (Етим Эминан шиирар) – 300 м. «Пси-пси псайди» (автор – П.Фатуллаева) – 300 м. «Лезги гьарфар» (автор – П.Фатуллаева) – 230 м. «Лезги...
