ХІХ асирдин сифте кьилера Урусатди Кавказ­ муьтІуьгъарайдалай кьулухъ, Кавказдин те­ма гьам урусрин эдебиятда, гьакІни Европа­дин маса халкьарин эдебиятра кьилин темайрикай сад хьанай. И кардиз  мисал яз ча­­­­вай урусрин эдебиятдай  А.С.Пушкинан, А.А.Шишкован, К.Ф.Рылееван, А.Марлин­скийдин, А.Полежаеван, М.Ю.Лермонтован, В.И.Далан, Европадин эдебиятдай Ф.Боденштедтан, А.Дюмадин, П.Закконан, П.Дюпонан, Андре-Ван-Ассетан, М.Гралевскийдин, К.Калиновскийдин,  Т.Лада-Заболоцкийдин, Я.Гордонан ва масабурун эсерар къалуриз же­да. Абуру Кавказдин халкьарикай...

Татархан хуьре яшамиш жезвай агъсакъал, чIехи хизандин кьил Жамал  Бабашеваз: Мубарак хьуй юбилей ваз, Дагъларин лекь, зи дуст Жамал Яргъал уьмуьр, чанни сагъ яз, Гележег рехъ рикIе багъ яз, Шаддиз хьурай гуьгьуьл, Жамал!   Татархан хуьр я ви бине, Дерин тарих хуьзва куьне, Меденият кьуна вине, Межлисар шад тухуз хуьре, Чанда мани, кьуьл хьуй, Жамал!...

Лезги хуьрер Чи хуьрерин “дувулар” агъзур йисарин тарихда ава. Сулейман-Стальский рай­ондин хуьрерикайни гьа икI лугьуз же­да. Хуьрерин тарихдикай рахадайла, 1886-йисуз тухвай переписдин делилрихъ еке метлеб ава. Гьа вахтунда Куьреда 52 хуьр авай. Абурукай виридалайни чIехиди Агъа СтIалар тир, ана 246 кIвал авай. КIвалерин кьадардал гьалтайла, кьвед лагьай чкадал Агъа Арагърин хуьр алай. И хуьре 200...

Лезги халкьдихъ яратмишунрин ва искусстводин рекье экуь гел тур ксар гьар са де­вир­да хьайиди я. Абурун абурлу крар давамарзавай рухваярни рушар чахъ къенин юкъуз­­ни ава. Нубатдин макъалани ахьтинбу­рукай сад тир актриса  Эмина  Вагьабовадикай я. Алай вахтунда ада Лезгийрин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай госмуздрамтеатрда зегьмет чIугвазва — сегьнеда вичин ус­тадвал ва алакьунар къалурзава. Адалай тамашачийрин патай...

Етим Эминал къведалдини лезги чIалал­ди шиирар кхьей ксар, аквадай гьаларай, хьана. Амма гьа ялцугъвиди къалурай рекье, гьадан яратмишунрин бинедин къайдайрин таъсирдик кваз къе чаз чизвай лезги литература арадал атана. И кар адан тек са зурба бажарагъдиз килигна хьанач. И кардихъ маса себебарни авай. Эхиримжи вахтара винел акъатзавай делилри къалурзавайвал, Етим Эмин акьал­тIай намуслу, рикI михьи...

(Эвел — 27-нумрада) “Мискискарин тарихда” гьатнавай сюжетрин арада Дагъустандиз мусурманрин дин атай девирда кьиле фейи вакъиаяр ачухарнавай паяри важиблу чка кьазва. Абурун арада ихьтинбур ава: Дагъустандиз Али ибн Абу ТIалиб атун ва ада Миграгърин хуьруьн регьбер Самсамахъ галаз дяве тухун. Абу ТIалиба Мискискарин хуьре Ислам дин чукIурун. Арабрин кьушунриз регьбервал гайи Ибрагьим ва Салман ал-Бахили...