И мукьвара Бакуда лезгийрин машгьур ашукь  Нуьсретан  (Мирзебегов  Нуьсрет  Черкесович)  шииррикай, манийрикай ибарат ктаб чапдай акъуднава. Чи халкьдин тарихда им куль­турадин еке вакъиа яз гьиса­биз жеда. ГьикI хьи, ашукь Нуьсрет пIитIиш­хуь­руьнви чи халкьдиз ада яргъал йисара устадвилелди тамамариз хьайи “Шагьзада”, “Инжи”, “Бесер”, “Селми”, “Къемержан”, “Дивана”, “КцIар”, “Жаваб це”, “Дагъустан” ва маса манийралди машгьур хьана. Ашукьдин...

Зун пуд аялдин диде я. Зи вилик акъ­ваз­навай кьетIен месэлайрикай сад  кIвал кьиле тухун, аялриз дуьз тербия гун хьиз, абуруз  дидед чIал чирунни я. Зи са шиирда ихьтин кьуд цIар ава: За дидейриз са гаф лугьун: ЧIал чир тахьун им са гуж я, Ам балайриз кIанар авун Чи хивевай ферзни бурж я; Эхь, сифтени-сифте дидеди...

ЧIал. Инсандиз ганвай виридалайни багьа пишкеш, аманат, ядигар, девлет. А дев­­­летдин къимет, адан деринвал, ге­гьенш­­­в­ал гьеле садавайни аннамишиз хьанвач. Лугьудайвал, Тихий океанда цIусад агъзур метрдилайни гзаф деринвал авай чкаяр ава. ЧIалан деринвал лап зурба алимривайни тайинариз хьанвач, я хьунни мумкин туш. Вучиз лагьайтIа ам, гьа руьгь хьиз, сергьятсуз я. М.Гьажиева, Р.Гьайдарова, М.Али­пулатова, А.Гуьлмегьамедова ва маса...

Эхиримжи вахтара лезги чIал квахьунин вилик пад кьун къвердавай четин  жезвайди газетрани журналра  чапзавай ма­къа­лайрайни ашкара жезва. И кардихъ бес ­кьадардин себебарни авачиз туш.  Авторри чпик къурху кутазвай, кар алай месэлаяр яз, школада кIелзавай аялриз ктабар бес тежезвайди, авайбурни  5-6 йисан  вахтунда­ гъилера хьана, гьал аламачирбур тирди, ги­ла чIехи классрин ктабар ФГОС-дин истемишунралди  чкадин чапха­найра ...

Дидед чIал — “диде” гафунин къуватдалди арадал атанвай ибара… Ада чак гьикьван дамах, багъривилинни кIанивилин гьис­сер­ кутазва! Дидед чIал — хайи чIал, хайи некIедин чIал, гьар са инсан­дин руьгьдин къамат ва сенгер хьиз я. Гьа­ви­ляй ада вич хуьн, чирун­, виликди тухун, несилрилай несилрал агакьарун истемишзава. Гьавиляй гьар йисуз дуьньядин халкьари чпин чIалар хуьниз та­лукьарнавай жуьреба-жуьре...

Ктабар чапун коммерциядин месэладиз элкъвенвай, районра ктабрин туьквенар амачир вахтунда инсанриз милли литературадин яратмишунар, гьайиф хьи, саки жагъизвач. Важиблуди тир и месэла гьялуник къуьн кутун, хайи эдебиятдал рикI алай ксарин руьгьдин игьтияжар алакьдайвал таъминарун Сулейман-Стальский райондин милли меденият хуьнин мергьяматлувилин “Агъа Макьар” фондуни хушуналди вичин хивез къачунва.  И мукьвара “Агъа Макьар” фондунин векил, Кьасумхуьруьн телевиденидин...

(2021-йисан 19-февралдиз Кьасумхуьрел кьиле фидай лезги чIа­лан илимдинни тежрибадин  IХ лагьай конференциядихъ галаз алакъалу яз)  Лезги чIалан кхьинрин, орфографиядин бине кутур  тарихдин зурба чешмейрикай сад тир Къазанфар Зульфикъарован “Куьредин азбука” (1871-й.) ктаб чапдай акъатайдалай инихъ цIи 150 йис тамам хьанва. ЧIалан грамматика ахтармиш тавунвай девирда акъатай ктаб гележегдин илимдин ахтармишунрин дараматдин бинеда гьатай мягькем къван...

Кьеан Агъамирзе эфенди: тарих ва цIийи делилар Къенин жегьилривай, XIX асирдин кьвед лагьай паюна яшамиш хьайи лезгийрикай савадлу ва машгьур ксар вужар тир лагьана, хабар кьуртIа, мумкин я, абуру Етим Эминанни Алкьвадар Гьасан эфендидин тIварар кьун. Маса тIварар абуруз бажагьат чида. Амма гьа девирдин инсанриз, гьелбетда, савадлу ва машгьур лезгийрин маса тIварарни чидай. Ахьтинбурун арада­...

Ван авуна Эхиримжи йисара “Лезги газетда” чи чIал хуьнин, ам гуьгъуьнлай къвезвай несилрал саламатдиз агакьарунин жигьетдай гзаф макъалаяр акъатзава, кьилдин ксари чпин фикирар раижзава, меслятар къалурзава. Зазни жуван къейдер теклифиз кIанзава. Мукьвара газетда лезги чIал хуьдай махсус фонд арадал гъунин месэла куд­навай. Эхь, ихьтин фонд чарасуз хьа­­на кIанда. Ам икьван чIавалдини авай­­тIа, мадни хъсан тир....