Сулейманакай

…Са жуьмя юкъуз жемят мискIин­дин вилик кIватI хьанвай. Рахунар магьсулар ва къурухар хуьникай, рекьер-муькъвер туькIуьр хъувуникай кьиле фена. Жемят гьарнихъ чкIиз башламишайла, Сулеймана, гъилевай аса хкажна, кIевиз хьиз лагьана:

— Жемятар, чкIимир, са герен акъваз кван! Квез лугьудай кьве гаф ава. ЧкIиз­вай халкь элкъвена, ява-яваш Сулейманав агатна.

— Жемятар, — лагьана ада, виридалай вил аладарайдалай кьулухъ, — за инал куь гафарихъ дикъетдивди яб акална. Амма кар алай месэладикай куьн гьич раханач. Вуч месэла я лагьайтIа, и маркариз, муьхцериз цIаяр язавай, алчах крар ийиз, чи хуьруьн тIвар кьацIур­завайбурунди я. Гила куьне дериндай фикир це кван: и чи хуьруьнви уста Симеилакай   низ зиян авайди я? — ада гъиле авай аса устIардал туькIуьр­на. — Низ и касди, хийирдилай гъейри, писвал авурди я? АвунатIа, лагь гьа инал. Ада нин кIвал тарашна, нин мал чуь­нуьхна? Лагь кван! Саданни. Бес вучиз са алчахди накь адан  маркариз цIай яна? Аналлай Абдурагьманакай низ зиян авайди ятIа лагь кван. Ибуру нин кIвал чIурайди я? Садазни абурукай са зиянни хьайиди туш. Бес вучиз а алчах касди абуруз бей­мирвет зарар гузва? Бес адаз и зи гафарин ван жезвачни? Ава. Намус авачир касди и гафар гьикI кьабулзава? Бел­ки, ада вич игит яз гьисабзаватIа гьа! Ваъ, игит хци алчах кар ийидайди туш, им адан намусди, гъейратди кьабулич. Намус квай касди вич хайи хуьр кьа­цIурдай кIвалахар ийидайди туш. Бес вуж я ам? СанкIар — мурдар кас я ам! Ми­ханнат, на­мерд кас я ам! Вуж ятIани, айиб хьуй вичиз! За инал куьтягьна, жемятар, гила квевай хъфейтIа жеда…

Гьа вакъиадилай инихъ, дагъви шаирдин камаллу гафари таъсир авуникди, мад Агъа СтIалдал маркариз цIаяр ядай чIуру адет амукьнач…

Уьмуьрдин цIарар

За квез зи кьилел атай са агьвалатдикай ихтилатда. За санаторийда ял язавай. Зун авай кIвале са техникумдин муаллимни авай. Малум тир себебралди за агьвалатдин иштиракчийрин тIва­рар дегишарзава. Жегьил муаллимдихъ паб, кьве аял авай. Али юлдашрихъ галаз кьадай, хъуьтуьл ва хуш къилихрин кас тир. Адан патав арабир адан бубадин яр-дуст Вели къведай. Ам яшар 50-дав агакьнавай, кьилиз рех янавай, ацIай буйдин итим тир. Са шумуд йисуз ада  сов­хоздин директорвилени кIвалах авурди я лугьудай.

Са нянрихъ кIвализ хтайла, рак агалнавай. Зун Алидин суракьдиз Велидин кIвализ фена. Рак гатайла, анай жегьил дишегьли экъечIна ва заз кIвализ теклифна.

— Багъишламиша, заз Алидивай куьлег вахчуз кIанзава,  — лагьана за, таниш тушир дишегьли акурла.

— Али исятда хкведа, жув кIвализ гьахь, — дишегьлиди зи хъуьчIуькай кьуна. Агьвалатдин гъавурда акьур заз аниз физ кIанзавачир. Къведач лугьуз, за кIе­вивал авурла, ада заз туьгьметдай саягъда лагьана:

— Вуча, вун эркек тушни, ваз квекай кичIезва?

Чун и рахунрик квай чIавуз, гъиле коньяк аваз, Алини хтана  акъатна. Ада завай са геренда чпин межлисдиз атун минетайла, завай тефена акъвазиз хьанач.  КIвале Велидихъ галаз 20-22 йиса авай, абурлу чин алай гуьзел ханум ацукьнавай. Столдал эрекьдин ичIи путулка, са тIимил чехир амай баллон, недай фу-къафун алай. Заз кIвализ теклифай Патиматан тапшуругъдалди тамада Велиди зи гъиле чехир авай стакан вугана, Патимата завай вижевай са тост лугьун тIалабна. Ихьтин гьалара «вижевай» тост гьикI лугьун? Эхирки за тост лагьана, амма дишегьлияр рази хьанач. Иллаки — Патимат. Ахпа ада вичин тост лагьана. Амма адан гафар завай квез лугьуз жедач. Якъин хьи, и абурлу жегьил дишегьлияр чалкечирар тир. Зи фикир Патимата вичи тестикьарнай: — Эхь, чун гьа шеврияр я! — лагьанай ада кIубандиз.

— Чаз Алиди вакай ихтилат авуна. Чун айибмир, им чи уьмуьр я, чи фу я. ТIа­лабда чакай кхьимир…

И йифни акъатна. Пакадин йикъан няниз, мичIи хьайила, рак ахъайна, кIвализ Алини Вели гьахьна. Пиянвал гьеле хкат тавунвай Алидин парталар кьарадай ктад хьанвай, кьил яйлухдалди кутIун­на­вай. Рахун-луькIуьн тавуна, Велиди парталар хтIунна, Али кроватдал къаткурна. Зи су­алдиз ада тайинсуз жаваб гана ва и кардикай масадбуруз талгьун минетна.

Са суткадилай вич вичел хтайла, Алиди хиве кьурвал, абур машинда аваз, дишегьлияр рекье хутаз, Избербашдиз фенай. (Дишегьлияр гьанай атанвайбур тир). Вели ичер къачуз базардиз фейи арада шегьердин жегьилриз чпин рушахъ галай “чара кас” акуна. Абуруни Али вижеваз гатана, кьарада къуьруьгарна, кьилеллай ондатрадин бармакни вахчуна, катна. И вакъиа вокзалдик, халкьдин вилик хьана, амма садани хъи­вегьнавай жегьилрин гъил кьаз алахънач. Вич вичел хтай Али са гужуналди машин алай чкадал хтана. Инал бейхабар Велиди ам гуьзлемишзавай, адаз амукьайди тадиз инай катун тир.

ГьакI, ял ягъиз атай Али Республикадин центральный больницадиз акъатна. Ина са вацралай виниз духтурри зегьмет чIугуна, ам сагъарна. Амма кар ма­сакIа хьунни мумкин тир. Бес лугьудачни: “Ламрахъ агалтай данадайни хатаяр” акъатда”. Дугъриданни, эгер Вели хьтин намусдиз кьери кас Алидал гьалт­начиртIа, ам чалкечир рекье гьатдачир…

* * *

Дишегьлидиз, иллаки рушаз, регъуь­вал кваз рахун хас я. Амма хейлин “куль­турный” рушариз ам чидач. Алатай­ йисуз зун са хуьруьз, мукьва-кьилидал кьил чIугваз, мугьман хьанвай. КIва­ле мукьвара армиядай хтай гадани, Махачкъалада медсестравиле кIвалахза­вай рушни авай. Абуру, телефондай рахаз,  Махачкъала заказ ганвай. Гьар сеферда телефонди зенг авурла, трубка хкажайла, анай таниш тушир руша кIва­ле­вай жегьилдиз, вичихъ галаз таниш жез, клубдин вилик ша лугьуз, теклифза­вай. Амма жегьилди, вучиз ятIани, разивал къалурзавачир. А рушан зенгери хизан акьван инжиклу авуна хьи, эхирни ваха, трубка къачуна, рушан чинар кана, лагьана:

— Я руш, вахъ ви рушвилин такабурвал вучиз авач? Эгер вун акьуллу руш ятIа, гада ви патав къведа. Вуна адаз ву­чиз минетзава? Ваз регъуь тушни?

Анжах хъилелди айибар авурдалай кьулухъ руша телефон секиндиз тунай.

* * *

За са жегьилдивай хабар кьуна: — Ваз ви уьмуьрдин юлдаш гьихьтинди хьана кIандай: гуьрчегди кIандайни, вафалуди кIандайни, камаллуди?

— Заз зи свас виридалайни гуьрчегди хьана кIанда, — жаваб гана ада.

И суал за уьмуьрдин укIуь-цуруди дадмишай эгьли итимдизни гана.

— Заз зи уьмуьрдин юлдаш камаллуди хьана кIанда, — жаваб гана ада.

— Вучиз камаллуди? — жузуна за.

— Вучиз лагьайтIа, гуьрчегвал, яшар жердавай, квахьда. Камаллувал, ла­гьай­­­тIа, къвердавай артух жеда. Камаллу дишегьлиди вичин намус садрани маса гудач.

«Лезги газетдин» 2020-йисан 7-нумрадай

_____________________________________________________

Тежедай аламатар

Лифтини кIвалахзавачир. Межлисдай луьх яз хтай Муртуз, цлар кьаз-кьаз, гурарай­ виниз, эхирни, кIуьд лагьай мертебадиз акъатна. Пенжекдин жибиндай куьлегар акъудна, са гужуналди рак ачухна, явашдиз камар къачуз, ам кIвализ гьахьна. Паб ахварай аватиз кичIела, ада лампа куькIуьрнач. Гьаятда авай лампадин ярумчух эквни пердейри кIвализ бегьем ахъайзавачир. Ина саки мичIи тир. ЯтIани кроватдал ширин ахварал алай паб аквазвай.

Каци хьиз, кIвачер явашдиз чилел эцигиз, гъуьл кроватдиз мукьва хьана, пенжек патав гвай стулдин кьилихъ вегьена, парталар хтIунна, месик экечIна. Уях хьайи паб, мурмур­на, са вуч ятIани лагьана, анихъ хьана. «Гена къал акъуд тавурди», — хуш хьунивди лагьана ада рикIяй. Са акьван вахтни арадай фенач, папан хухдин ванцихъ галаз Муртузани зил кьаз башламишна.

Бирдан, ягъайди хьиз паб ахварикай кватна: сада къецихъай зенг язавай. Кьуланфериз ксанвайбур инжиклу ийизвайди вуж хьуй? Рэкетар?.. Белки, мукьва-кьилийрал хата-бала атанватIа гьа! Ада ксанвай Муртуза гъил эцязава, амма пиянди сакIани уях жезвач.

— Вун цIехема кьуй, — лагьана паб къарагъна, ракIарихъ фена.

— Ву-у-уж я? – ифей ванцелди хабар кьуна ада.

— Зу-у-у…

— Вун вуж я?

— ГьикI вуж я? Кьейди, ваз зи ванни чир жезвачни! Рак ахъая, — атIуз-атIуз жаваб гузва къецихъай.

Паб къя хьана. Ам вичин япарихъ агъазвач. Бедендик зурзун акатна. Къецихъай ракIарал гъуд илигнава.

— Ахъая тIун!

— Заз вун чидай кас туш.

— Я Перизат, им зун я, ви гъуьл Муса я. Вуча, кIвале таз кIан­за­вачни?

— Муса? – «Я Аллагь, им заз аквазвайди ахвар яни? Бес зи патав ксанвайди вуж я?»

Руьгь дабандиз аватна Пери­затан. Ада кIвализ гьерекатна.  КилигайтIа, дугъриданни, вичин кроватдал сад руьц хьиз яргъи хьанва. «Ву-у, я гуж хьайиди, за гила гъуьлуьз вуч жаваб гуда?» — гьарайна ада рикIяй, метIез чанг вегьиз. Ийир-тийир квахьна кесиб дишегьлидин! Са гунагьни квачиз, ам гъуьлуьз ихтибардай аватзавай. Вуж агъада адахъ, гъуьл кIвале авачирла, месикай чара итим хкатайла? Гьина чуьнуьхда? Раб туш, хурудик кутаз. Мусади акъваз тийиз зенгер ийизва, сеперар гузва, амма рак ахъа жезвач. «Вучда? Фенд туькIуьрна кIанда. ТахьайтIа, валлагь, арада са карни авачиз, беябур жеда», — кьетIна Перизата.

Ам ракIарихъ хъфена, хъел кваз рахана:

— Вун икьван гагьда гьина авайтIа, гьаниз ахлад, кьей пияниска! Ахъайдач за ваз рак, гьиниз кIантIани вач. Ван хьанан ваз? Ахъайдач!

Гъуьлуь минет-суьнет ийизва, мад хъвадач лугьуз, кьинер кьазва, амма икIни Перизата рак ачухзавач. Эхирни, паб «регьимлу» жезва, ада Мусадиз куьчедихъ фена, пиянвал хкатайла, ахпа хъша лугьузва.

— Алад! – эмир гузва ада. – Ви буба сурай хтайтIани, исятда за рак ахъайдач. Фена вахъ галай ниэр гелягьа! – ИкI лагьана, Перизат кIвализ гьахь хъувуна. «Руьц» уях хьанвачир.

Чир хьана Мусадиз рак ахъай­ тийидайди. Шаз, икI пиян яз сад­ра хтайла, папа ам югъ жедалди ахъай­начир. А вахт чими гад тир. Къе – зулун эхирар. Ам гзаф сефилдиз баябан мичIи куьчедиз эвичIна.

Перизата вичин кIвале ксанвай «тахай гъуьлуьн» винелай яргъан хъел кваз гадарна ва гьасятда, ам кьецIила аваз акурла, адал хъивегьна. Ахпа къуьнерилай кьуна кIевиз юзурна.

— Вуч хьана? – Муртуз месин кьилиз гадар хьана.

— Я гуж хьайиди, вуна зи кIвал чIурзавай хьи! Тадиз къарагъ!..

— Вуч хабар я, я Мерзият? ЦIай кьунвани? – вилер тIушунзава бегьем ахварикай хкат тавунвай Муртуза.

— Я гуж хьайиди, зун Мерзият туш, Перизат я! Къарагъ гила кьванни жуван харапIадиз ахлад. На зун беябурзава хьи!

Муртуз, ламралай аватайди хьиз, вилери лупI тийиз, вичин вилик йифен перем алаз акъвазнавай къуншидиз килигиз амукьна. Ада кIвале вил экъуьрзава, амма вич иниз гьикI акъатнатIа, рикIел хквезвач.

Инал кIелзавайбуруз, ам иниз акъатунин сир ачухун герек къвезва. Муртузни Муса къуншияр хьунилай гъейри дустарни тир. Гьатта садаз муькуьдан кIвалерин сирерни кваз чидай. Къе, кьасухдай хьиз, абур кьведни чирхчир хайи югъ къейд ийизвай мярекатда санал ацукьнавай. Вичин «пар» кьурла, Муртуз межлисдай фад хтанай. Патав гвай стулдихъ вегьенвай Мусадин пенжекни вахчуна кьван!..

Перизата пиянвал хкатнавай Муртуз, агьвалатдин гъавурда туна, кIваляй ахкъудна…

Куьчедал адаз скамейкадал ацукьнавай Муса акуна, ятIани адаз кам кекяна физ кIан хьана. И геренда скамейкадал алайда гьарайзавай:

— Эй, товарищ, пIапIрус гвачни?

Муртуза ван-сес акъуднач, гена кIевиз гьерекатна.

— Гьм, Къемберкъули хьанвай хьтинди я, — рахазва скамейкадал алайди вич вичив.

Гьава къанвай. Беденда зуз гьатнавай Муса, эхир, кIвачел къарагъна, мад чпин подъезддиз гьахь хъувуна.

— Гьан, артист, бес я концерт къалурайди, гила кьванни ахъая рак.

— Хъша, кьин тур бейчара. Вун акваз зун жезва уьзуькъара.

Югъ гьеле хьанвачир. Муса, кIвализ хтана, чими месик экечIиз кIанз, кроватдин патав агатайла, адаз стулдин кьилихъ вегьенвай вичин рехи пенжек акуна. «Йоъ, залай вилик и зи костюм кIвализ гьикI акъатна?» — хияллу хьана ам. Гаф акъат тийиз, парталар хтIун тийиз, аюх хьиз акъвазнавай гъуьлуьн гьал акур папа хъел кваз лагьана:

— Къатук, гила кьванни зав ахвар ийиз тур.

Фад-фад парталар хтIунна, Муса месик экечIна. Амма сакIани фикирри адав ахвар агудзавачир, Перизата ахварал алай кьасарзавай. Эхир, Муса папахъ элкъвена:

— Заз чизва вун ахвара авачирди. Валлагь, Перизат, са кардай зи кьил акъатзавач: Мирзедбурун кIваляй хкведайла, заз зи кос­тюм жагъаначир. ХтайтIа, ам ина кIвале ава. Ам иниз ни хкана?

Перизат, месин кьилиз хкаж хьана, хъуьрена хьиз, гъуьлуьн пелез тIампI яна:

— Я келле, шумудра за ваз хъвамир, вун чIур жезва лагьанай. Амма ваз эсер жезвач. Ички хъвадай кьван вун белая горячкадик азарлу хьанва. Гьавиляй ваз авачир затIар авайди хьиз аквазва.

— ГьикI гьа? – гъуьл адан гъавурда акьунач.

— ГьакI. Бес авачир затI, къекъвена лугьуз, жагъидайди яни?! КIвале авай ви пенжек аниз гьикI акъатнай?

— Яни ваз лугьуз кIанзава, гуя фидайла за костюм алукIнавачир. Яни?

— Эхь. Тахьайла, ам иниз цавай хтанани?

— Йоъ, гьакI хьанани е?

— Гьун бес!

— Й-о-о, мад тежедайди амач.

— Эхь, пиян хьайила, тежедай аламатар авач. Ваз гьеле аламатар акунвач! Югъни малум жезва. Ксус…

Са арани фенач, кIвал ван-сес амачиз, секин хьана…

Дугъриданни, пиян хьайила, тежедайди авач. Муртуз луьх пиян туширтIа, ада ягъалмиш хьана, чарадан костюм алукIдайни? Ягъалмиш хьана, чпин ракIариз хъфин тавуна, ам масадан ракIа­риз гьахьдайни?..

Гена Перизатан камаллувили и дуьшуьш, къалмакъал, беябурчивал тахьана, алудна. МасакIа хьунни мумкин тир…

«Лезги газетдин» 2023-йисан 45-нумрадай

________________________________________

Са хизанда

Гьикая

М. Бабахановаз

Юкъуз и хизан гьарма вичин кеспидал жедай: чIехибур — кIвалахрал, гъвечIибур мектебдиз фидай, кьуьзуьбурни­ кIвале бейкар яз ацукьдачир. Чиник цIегьре гелер квай, гъве­­чIи буйдин, яхун Кьасуман яшар пудкъанни цIуд кьван хьанвайтIани, адан лежбердин вердиш гъилера гьеле къуват амай ва ам гьамиша кIвале са квел ятIани машгъул тир. Гатуз, чуьлдин кIвалахриз фесли хьайила, ам совхоздин кес­пидални фидай. Вирида икI зегьмет чIугвазвайвиляй хизандин суфрадик гьамиша таза фуни жедай, хъсан къафунни.

Няниз вири хизан кIвализ кIватI хъжедай. Хуьрек недай вахт хьайила, Сунади, гьа Кьасум хьтин гъвечIи, яхун къариди, суфра экIягъун сусарал тапшурмишдай. Вири са суфрадихъ ацукьдай. Хуьрек, рахаз-хъуьрез, иштагьдалди недай. Ахпа гъвечIи хци чуьнгуьр гъиле кьадай. Вирида капар ядай. Хтулри нубатдалди кьуьлердай. Кьуьзуь Кьасумни адан къари Суна, пIузаррал хуш хъвер алаз, явашдиз капар ягъиз, ашукь яз, хтулриз тамашдай.

Амма къе, вучиз ятIани, гъвечIи хци чуьнгуьрдиз гьич вилни язавачир. ЧIехиди, суфрадихъай къарагъна, столдихъ ацукьна. Сусари къапар-тIурар вахчуна, хуьрек тIуьр чкадилай кул эляна. Вири киснава. КIвале малум тушир серинвал гьатнавай, на лугьуди, ламу, чилин циф авай зулун югъ алукьнава.

— Дах, вун инжиклу тахьайтIа…заз…чаз…са меслят авай, — лагьана чIехи хци.

— Лагь ман.

— … чара жез кIанзава.

— Вуч? — гъавурда акьунач Кьасум.

— Чаз вавай чара жез кIанзава.

Бубади, тажублу яз, рухвайрилай, сусарилай, къаридилай вил аладарна.

— Низ «чаз»?

Кьасум гъвечIи хцихъ элкъвена: — Вазни чара жез кI…

— Эхь.

Бубадай мад гафни акъатнач…

Кьасума, кичIеда хьиз, явашдиз вилер ахъайна. Ваъ, им ахвар тушир. Вилик, пуд пагьливан хьиз, бубадин жаваб гуьз­лемишиз, гадаяр акъвазнавай. Къаридин нагъв хъиткьиннавай вилер къужадин атIугънавай чинал алкIанвай, чпин кьепIерихъ ацукьнавай сусарини, рикI гъапа кьуна­, апаян жаваб гуьзлемишзавай. Вуч жаваб гун абуруз? ГьикI лугьун: «Рухваяр, чара хьухь, чи битав хизан чукIура». Ваъ, икI бубадивай лугьуз жедачир. Ада, сас-сарал илисна­, цуькIуьн туькьуьнна. Эхирни, дериндай ухьт аладарна, лагьана:

— Зи рухваяр, хъсандиз яб це. За квез хизан чукIуриз разивал гудач, вучиз лагьайтIа, чи еке девлет чун са хизан яз амукьун я. Им чи къуватни я, чи бахтни. Эгер куьн чара хьайитIа…

Амма хайи веледриз кьуьзуь бубадин гафари кIусни таъсир ийизвач. Абуру лагьана хьи, рухваяр чара хьун Адамалай Хатамалди авай адет я ва гьавиляй чун, гьикI хьайитIани, чара жеда.

— Вучиз лагьайтIа, — рахана чIехи хва, — уртах афардилай кьилдин пипIиш хъсан я.

— Кьилди кIвални хъсан я, хайи кални, — жаваб гана  кьуланда.

— Гзаф верчер алай къур хада лагьанвайди тушни? — алава хъувуна гъвечIи хцини.

Буба фикирлу хьана: «Зи багъри рухваяр жен, икI чина акъвазин? Ван хьайибур, валлагь, чIалахъ жедач. Ибурухъ вуч чIуру хъач галукьнава. Нин мез галукьнава? Фу кьилиз акъатнава жал?»

— Сабурлу хьухь, балаяр! Са кар ийидайла, иридра алцума лагьанвайди я камаллу бубайрин мисалда. Мад сеферда фагьум-фикир хъия, хъсан-пис алцума, — лагьана эхир умундиз Кьасума.

— Ваъ, — лагьана сада, — зи гаф гаф я!

— За фадлай фагьумнавайди я, — жаваб гана муькуьда.

— Зани вири алцумнавайди я, — давамарна стхайрин фикир пуд лагьайдани секиндиз…

Вилериз хъиткьиннавай накъвар гадайриз такун патал Кьасум, сиви чуькьни тавуна, кIвачел къарагъна, багъдиз экъечIна.

И багъ бегьердив агакьун патал бубади гзаф зегьмет чIугунай. Ам гьар са къелемдихъ, куьрпе баладихъ диде хьиз гелкъвенай: абуруз вахт-вахтунда, пунариз пер яна, яд ганай, абурун кьурай ва герек авачир хилер атIанай, абур азаррикай, зиянлу гьашаратрикай хвенай. Ингье гила аку, гьихьтин бегьерлу багъ хьанватIа, тамаш садра! Бес и зегьметар бубади веледар патал чIугурди туширни?..

И йифни секинсуз яз, хизандин гьава серин ва сефил яз акъатна. Пакамахъ садани вилив техвей кар хьана: Кьасума рухвайриз чара жедай разивал гана.

— Анжах — са шартIуналди, — алава хъувуна ада, — эгер кьилди кIвалера хьайила, стхавилин алакъаяр хвена, куь садвал, арадавай гьуьрмет чIур тийиз хьайитIа, зи патай наразивал жедач.

Стхайри гаф гана. Амма ам фад рикIелай ракъурна. Чеб чпин ихтиярда гьатайла, абуру бубади эцигай еке, битав дарамат пайи-паярна, пуд патахъ экъечIдай еке паруяр кутуна, араяр, сергьят хьиз, паруйралди атIана.

Са акьван вахтни арадай фенач, къуншияр хьайи стхайрин алакъаяр къвердавай зайиф жез башламишна. Ахпа михьиз атIана. Себеб? «Себебар» авачиз тушир: са стхадин гьаятдиз муькуьдан кIек феналдай, куьчеда стхайрин аялар ккIаналдай. Шехьиз кIвализ аял хтайла, кьелитIрай къал акъатдай ва абуру, кIанзни-такIанз, и къалмакъалрик чпин гъуьлерни кутадай. Аялар, меслят хьана, куьчейра къугъвадай, амма стхаяр хъел яз амукьдай. Ихьтин дуьшуьшра, нафт ягъиз, цIай къати ийидай къуншиярни кими жедачир.

И чIуру гьалари дидединни бубадин рикIер акI тIарна хьи, абур вахтсуз рагьметдиз фена. Гила стхайриз мийир-межер лугьудай кас амукьнач. Гила абур бубадин «зулумдикай»  михьиз азад хьанвай. Гила абур чпин кIвалин-къан халис иесияр хьанвай. Гила абуруз мал-девлетни хьанвай. Амма кьилин девлет — стхайрин арада садвал — амач. Гьуьр­мет амач. Берекат амач.

Яраб абуру ихьтин чIуру гьалара чIехи жезвай чпин велед­рикай, цIийиз акьалтзавай несилдин гележегдикай фикир-хиял ийизвач жал?! Яраб абуруз чпи мух цайи чкадай анжах мух, генани чIуру хъчар квай мух экъечIдайди чизвач жал?

«Лезги газетдин» 2025-йисан 8-нумрадай

__________________________________

Амадагар

Гьикая

— Йоъ! — садлагьана зай гьарай акъатна. Дезгедихъ акъвазнавай бугъадин гардан алай жегьил итим заз килигна, са жуьре хъуьрена. Зи шадвилин себеб ам тир хьи, туьквендай зун суракьда авай чайдан акуна заз. Вучиз ам акьван герек тир лагьайтIа, мукьвара эвленмиш жезвай рушан шейэрик чайдан бес жезвачир. Ам гвачиз папа вичи руш кIваляй акъуддач лагьана кьин кьурла, зун адахъ къекъуьн­ тавур чка хьанач. Ингье, эхирни бахтуни гъана: къвалал цуьквер алай лацу чайдан. Экуьник цIарцIар гуз, хъуьрез акъвазнавай.

— АтIам куьн я? — жузуна за тIуб туькIуьриз.

— Вуч?

— Чайдан.

— Ам вадай я, — жаваб гана туьквенчиди.

«Яраб вад вишяй ятIа» — хияллу хьана зун: гила къимет туьквенчиди эцигайди хьана физва кьван. Эхир за хабар хкьуна:

— Багъишламиша, куьне вад вишяй я лагьанайни?

Бирдан тIанурдин фу хьтин къизмиш хьайи чин кьве капашдив кьуна ам акI хъуьрена хьи! Зун тешвиш хьана, гаф акъат тийиз акъвазна. Вилериз нагъв акъатдалди хъуьрейдалай кьулухъ ада гъил залди яргъи авуна лагьана:

— Муна бах. Беш йуь-уьз!.. Гьа-гьа-гьа! — вичиз тухдалди хъуьрейдалай кьулухъ, ада вад агъзурдай сад зи вилик эцигна. За адак рехне кватIа ахтармишзавайда хьиз килигиз фикирзава: «КIвализни сад хьанайтIа пис жедачир. Яраб сад амачир жал?..» За хабар кьуна, ада кIаникай хкудна сад дезгедал эцигна.

— Им заз тунвайди тир. Вун заз гзаф бегенмиш хьана. Мад вучда? Къачу.

ЦIуд агъзур гана, къачуна кьве чайдан, кьведни гъиле кьуна физва зун, папан чина уьзягъ яз, шаддиз, дуьз базардал. Къекъвезва зун къиметар хабар кьаз-кьаз, инсанрихъ чайданар галукьриз. Къиметрикай мад рахамир. Сада кьулухъай къуьне гъил эцяна, чайданар гузвайбур яни лагьана жузуна.

— Эхь, — гьакI садлагьана сивяй акъатна зи.

— Чуьн е?

— Муьжуьд агъзурдай.

— Багьа тушни, я стха?

— Я вах, пуд кило ичерик квачир чайдан жедани? Вун сад­ра адан иервилиз тамаш!

— Вучда, е руш, къачузани? — жузуна ада вичин патав гвай хъуькъвер нуьгвед ичер хьтин жегьил дишегьлидивай.

— Къачува, муькуьд зани къачуза.

Мад рахун-луькIуьн хьанач. Чайданар маса гана, ругуд агъзур михьи къазанжи къачур зи гуьгьуьлар саз хьана. Садлагьана келледиз атай фикирди зун, мих ягъайди хьиз, гьа алай чкадал алкIурна: бес за абур рушазни кIвализ къачурбур туширни! Папаз вуч жаваб гуда? Жагъанач лугьудани? Ваъ, таб завай жедач. Маса хгана къазанжи къачуна лугьудани? Бес ада лугьудачни: «Я итим, вун базардиз къазанжияр къачуз фейид яни, тахьайтIа тухузвай рушаз чайдан къачуз?» Бес гила за вуч авурай?

Зун и хиялрик квай чIавуз, зи вилик бирдан пая кьван яргъи сад акъвазна. КIул экъисай, суалдин ишара хьтин сад. Милиционер. Гьа легьзеда, вучиз ятIани, зи чандиз зуз яна. Пелез гьекь акъатна.

— Ша, — ада зи кьуьнтелай кьуна, гуя зун катзава.

— Гьиниз?

— Отделенидиз.

— Отделенидиз? Ву-у-чиз?

— ГьикI вучиз? — терс килигна заз младший сержант. — Туьквендай къачуз, багьа къиметдай базарда спекуляция ийидай ихтияр ваз ни гана?

— Им спекуляция туш, — жезмай кьван умундиз рахазва зун. — Гила ихтияр ава кьван бизнес ийидай. Виридаз.

— Ава, амма виридаз ваъ, — атIана ада зи гаф. — Вав чар гвани?

— Вуч чар?

— Спекуляция…тьфу, бизнес ийиз ихтияр ганвай чар. Гвани? Гвач. Де ша захъ галаз, за ваз бизнес къалумда, — гъил атIумна ада. — Вуча, спекуляциядин гьакъиндай президентдин цIийи указдикай ваз хабар авачни?

— Валлагь, хабар авач, — рикIивай лагьана за.

— Газетар кIела ман.

— Абурни вахтунда хквезмани!

Гьуьжетар авуникай файда авачир. Физва чун кьведни къуьн-къуьневаз отделенидиз. Яргъеца гаф-чIални ийизвач. Зи рикIиз гьа са суалди секинвал гузвач. Бес лагьанвачни: «Аллагьди гайи кас милициядизни больницадиз акъат­ тавурай». Вучда, и баладикай гьикI хкечIда? Яраб пул гайитIа, ахъайдатIа? ГьикI гуда? КъачудатIа?

Гила физва чун милицадин идара авай куьчедай. Младший сержантди кам явашарна.

— Вахъ шумуд хизан ава? — ам виняй агъуз заз килигна.

— Зунни кваз ирид кьил, — табна за.

— Захъ пуд аялни са паб ава.

«На лугьуди амайбурухъ кьвед-пуд паб ава».

— Квез хъсан мажибар авалда. Авани? – ихтилат давамарун патал хабар кьуна за.

— Ава. Де вуна лагь, гьар юкъуз къиметар хкаж жезвай чIавуз адахъ вуч жагъизва? Вични шегьерда, чарадан кIвал кирида кьурла, са касди кIвалахиз хьайила. Четин я шегьерда яшамиш хьун. Гена хуьре квез хъсан я.

— Хуьре атIай мажиб къачузвайбуруз, белки, пис туш жеди. Заз вуч хъсанвал ава хуьре? Тракторист я зун.  Са вацра кIвалахайтIа, кьве вацра дабакь хьайи яц хьиз, чкадилай юзадач. Ахпа идаз-адаз векь-кIарас хкиз къачур даш-башни запчастарихъ хгайла, амукьзавайди гьакIан ялунар жезва. Ваъ, хуьрени чун акьван кефиник квач.

Милиционерди лагьана хьи, бес хуьре багъ-бустан, мал-лапаг ава, кIек-верч ава, амма шегьерда, чарадан кIва­ле, къерехдай хийир къведай са тIекв авачир касдиз хизан хуьн четин я. Гишиндан гъил мекьидан кьулухъ хьанвай девирда милиционердин гъавурда акьун четин тушир. Заз ам гьатта язух атана. Къе къачур къазанжидин са пай адаз гуз кIан хьана. Михьи рикIелди. Жибиндиз гъил авуна, агъзур манатдин  пуд чар адал яргъи авурла, «суалдин ишарадикай» «эвер гунин ишара» хьана, ам вилер экъисна килигиз акъвазна. Гьа и арада зани пул адан жибиндиз сухна. Адан чиниз яр акъатна, ам кьулухъ-вилик килигна. За адан гьал кьатIана.

— Аялриз зи патай ширинлухар къачу, — лагьана за. — Гьалалвилелди гузва.

Зи гафари ам авагъарна.

— Валлагь, за икI жеда лагьана гуьзлемишначир, ша са пIапIрусар кьванни чIугван чна, — ада скверда авай скамейкадал гъил туькIуьрна. Инал чун таниш хьана, гъилер яна:

— Межид, — гъил вугана за.

— Гьарун.

Паталай килигайдаз чун фадлай такунвай куьгьне танишар хьиз аквадай жеди. Гьаруна вичин жибиндай пул акъуд­на, гьисабна, са агъзур зав вахкана.

— Валлагь, Межид, вуна зун айиб мийир, — лагьана ада, — мад ваз тийижир кар авач хьи, уьмуьрди мажбурзава, жувни ина цIийи итим хьайила. Инжиклу жемир. Гьа амайдини вахкудай…

— Ваъ, я стха, ам вуч лагьай гаф я? Чна санал хъвайи мисал хьурай, — секинарна за ам.

Чи сифте гуьруьш къайиди хьанатIани, ахпа ам дуствилиз элкъвена. Гъилер яна чара жедайла, Гьаруна зун, пенжекдин дуьгме кьуна, акъвазарна.

— Яда, Межид, ша за ваз са меслят къалурин.

— Лагь ман.

— Гадра вуна а ви куьгьне трактор.

— Ам гадарайла хизан гьикI хуьда?

— Спекул…тьфу, бизнесдал машгъул хьухь, хизан сагъ хьайиди! Им гзаф кьеж квай кIвалах я. Гьан, вуч лугьуда вуна?­

— Зав бизнес ийидай ихтияр ава лагьай чар гвач эхир. КьуртIа вучда?

— Яда, са чар-марни герек авайди туш, — пIузаррикай хьиз явашдиз хъуьрена ам. — На чайданар къачур туьквенчи Мамедагъа аку, гьамни зун амадагар я. Ша за вун адахъ галаз танишарда, вунни чаз са юлдаш хьурай. Адан туьквенда авачир къаб-къажах авач. Къачу гьадавай санбар санал катулар, чайданар, кружкаяр, истиканар. Жува ахпа абур хуьре кьвед-пуд къиметдай маса хце.

…Акваз-акваз зи туьтуьник твар акатна. Гила зун машин къачунин къайгъуйра ава. Амни заз амадагри жагъур­дайвал я. А зи дабакь яц хьтин трактордикай рахайтIа, ам гадайри «раскулачиватна», мад арадиз хтанач, я адан къайгъу­да авай касни хьанач.

«Лезги газетдин» 2025-йисан 47-нумрадай