Зенд
«…Вуна ноутбук кутазва, дагълар аквазвай чкадал ацукьнава ва кIвалахзава. Жува-жув лап хъсандиз гьиссзава. Ина жезвай крарни аламатдинбур я. Ина аяларни гзаф ава, абуру ваз къуват гузва, вунани абуруз къуват гузва, вуна абуруз жуван чирвилерикай пай гузва…», – ибур Ахцегь райондин Хуьруьгрин хуьре фадлай кардик квай «Люминари» центрадин креативный директор Павел Макляровскийдин гафар я. ГъвечIи дагъвийрин чирвилерни кьатIунар еримлу авунин рекье зегьмет чIугвазвай жегьил москвавидиз марифатдин «Люминари» ва ам авай чка гзаф бегенмиш я.
«Рутубда» кардик квай «Кюре ТВ» каналдай «Люминарида сувар» тIвар ганвай мярекатдай чав бажарагълу аялар мадни еримлу ийизвай, абуруз гележегдин гегьенш рекьер ачухарзавай, и ва я маса хиляй алава яз кьетIен жуьредин чирвилер гузвай макандикай нубатдин сеферда малуматар агакьнава. Нубатдин сеферда инсанар гьейранарнава. Авиляй гьейран жезва хьи, са шумуд йис идалай вилик арадал гъайи маканди, са шакни алачиз лугьуз жеда хьи, вичин вилик эцигай макьсадар агалкьунралди кьилиз акъудзава. Кьакьан дагълара авай хуьре шегьерра авачир хьтин макан хьун зарафатдин кар туш. Кардик кьил кутуна, ахпа кьил къакъуд тавунин, гъиле кьур зурба месэла гьялунин рекье кIвалах давамарунин лап хъсан чешнейрикай сад я и макан. Тагьсилдиз, марифатдиз талукь, «чIварах галай цIирер» винел акъудзавай, абуруз куьмек гузвай ихьтин макандив гекъигиз жедайди, гьадаз са кьадар тешпигьди чи ерийра мад авазвани? Бажагьат. Санагни фикирдиз къвезвач. Гьар районда хьана кIанзавайди я ихьтин центраяр. Амма абур арадал гъун патал, абуру датIана кIвалахун патал еке харжар герек жезва; далудихъ меценатар хьана кIанзава; гьавиляй ихьтин чкаяр мад арадал атуник еке умудар кутаз жезвач.
* * *
Къенин аямда чаз шегьеррани тагьсилдин маканар герек хьанва. Зи ихтилат акьалтзавай несилдиз са шумуд хиляй чирвилер гудай, кьатIунар хци ийидай маканрикай туш (ахьтинбур авачиз туш). Винидихъ ихтилатнавай хьтин чIехи маканрикай туш зи ихтилат. Лезги чIал хуьнин жигьетдай гъвечIи, амма метлеблувилиз чIехи макан.
Гаф кватай чкадал къейд ийиз кIанзава хьи, яхулри алатай йисара ихьтин макан Махачкъалада шад гьалара ачухнай. Дуьз лагьайтIа, анин ракIар заз акур вири дуьшуьшра агалнаваз жезва. ДатIана кIвалахдик жедай, вилик эцигзавай вири тапшуругъар тайинарнавай вахтунда кьилиз акъуддай махсус макандин игьтияж фадлай ава. Иллаки лезгияр гзаф яшамиш жезвай Дербент, Каспийск хьтин шегьерра. Амма лезги чIал вилик тухун патал фонд арадал гъиз тахьуни, форумрални конференцийрал къарагъарай кар алай месэлаяр гафар-чIалар яз амукьуни ахьтин фикирдал гъизва хьи, лезги чIалан макан арадал гъунин важиблувал къейдзавай зун са кьадар «цаварай рахазвай» хьиз хьунни мумкин я кIелчидиз.
ЧIалаз талукь фондунин «кьиса» ихьтинди я. 2021-йисуз Мегьамед Ярагъвидин тIварцIихъ галай фондунин а чIаван председатель Гьажибуба Рустамова (ам рагьметдиз фенва) лезги чIал вилик тухудай фонд арадал гъун теклифнай. Вичин чарче ада кхьенвай: «…За лезги чIал вилик тухудай мергьяматлувилин махсус фонд арадал гъун теклифзава. Адан куьмекдалди, месела, лезги чIалал машгъул жезвай алимриз, дидед чIалан тарсар гузвай муаллимриз, милли изданийрин мухбирриз пулунин жигьетдай куьмекар гуда, ктабар акъудда, гьар жуьредин мярекатар тешкилда ва санлай чIал хуьн ва вилик тухун патал маса серенжемар кьабулда. Гьелбетда, фонд арадал гъун регьят кар туш. Амма и кардик вири халкьди къуьн кутуртIа, арадал нетижани къведа».
Милли месэлайрихъ рикI кузваз, агъсакъалди кхьей чарче мадни хъсан фикирар авай. Вад йис идалай вилик къарагъарай месэла гзаф важиблуди тирди тестикьаруналди, редакциядин къуллугъчийрини, кIелзавайбуруни ам хушдиз кьабулнай. Лугьун хьи, месэла къенин юкъуз гьа чIавалайни гзаф хци хьанва, яни ихьтин месэлайрал кIукI гъун патал йисар, девирар алудна кIанзавач, къенин макъам гъиляй ахъай тавуна, кар кьетIна кIанзава. Мумкинвилер авач лагьайтIа, ам таб ихтилат жеда. Бес квелай гатIунна кIанзава ихьтин кар кьилиз акъатун патал, гафарилай крарал элячIун патал? Са фикирдал алай ватанэгьлияр кIватI хьана, месэла веревирд авун патал гуьруьш тешкилна кIандани? И жигьетдай заз газет кIелзавайбурун, кьилди къачуртIа, чи интеллигенциядин векилрин фикирар чир хьана кIанзавай.
РикIел хкиз кIанзава хьи, Дагъустандин виликан регьбер С. Меликова теклифай «Дагъустан Республикадин государстводин чIалар хуьн, чирун ва еримлу авун» госпрограмма алатай йисан ноябрдиз РД-дин Гьукуматди тестикьарнай. ЦIинин январдилай къуватда гьатнаватIани, вич кьилиз акъудунив эгечIун патал гьукумат адаз талукь пул чара ийиз агакьначир. Адаз талукь такьатар къведай йисан бюджетдай чара авун фикирдиз къачунва. Гьам образованидинни илимдин министерстводин, гьамни информациядинни печатдин агентстводин патай программадик кутун патал хейлин теклифар малумарнай. И жигьетдай «Лезги газетдин» редакцияни къерехда акъвазнач: кьилин редактор Мегьамед Ибрагьимова, месэла ахпадал вегьин тавуна, са жерге къиметлу теклифар агакьарнай.
А чIавуз Дагъустандин халкьдин шаир Кичибег Мусаева телефондай заз хъсан теклиф гана: «Дагъустандин чIалар хуьниз талукь умуми программадилай алава яз, чахъ, лезгийрихъ, лезги чIал хуьнин, чирунин, вилик тухунин махсус программа герек я».
Ихьтин ва маса хъсан теклифар гузвайбур, хци месэлаяр къарагъарзавайбур мадни ава. Сагърай чеб! Са шакни алачиз, абур вири кар алайбур, хийир хкатдайбур я. КIанзавайди «гаф лагьайданди я, кар – авурданди» мисалдин кьвед лагьай паюнал кIевелай амалун я. Ша жагъурин рекьер.
Куругъли Ферзалиев
