Лезгийрин милли журналистикадин агъсакъал, РД-дин культурадин лайихлу къуллугъчи Абдулафис Исмаилова чи бажарагълу шаир ва алим Азиз Мирзебе­гов «Дагъустандин халкьдин шаир» лагьай гьуьрметдин тIвар гуниз лайихлу тирдан гьакъиндай кхьенвай макъалади («Лезги газетдин» 2016-йисан 18-нумра), лезги литературадихъни культурадихъ рикI кузвай гзафбур хьиз, чунни къайгъу­суз тунач. Ахцегь райондин «ЦIийи дуьнья» газетдин редакциядин ва райцентрадин кьилин библиотекадин коллективра месэла веревирдна, анал Абдулафис Исмаилован теклифдин тереф хвена.

Рахайбуру къейд авурвал, бажарагълу шаир, журналист ва алим Азиз Мирзебегов эвелимжи нубатда ватанперес, михьи жумарт инсан я. Ахцегь райондиз талукьарнани ада яратмишунрин еке зегьмет чIугунва: профессор Гьажи Гашаровакай, РСФСР-дин халкьдин артист Мурадхан­ Къухмазовакайни РСФСР-дин лайихлу артистка Шамси­жагьан  Къухмазовадикай ктабар, Лезги театрдин тарихдикай кьве том (ана цIудалай гзаф очеркар ахцегьви актёррикай, режиссёррикай, композиторрикай я) акъудна, абурукай райондин библиотекадиз­ пишкешна. 1980-йисара Бакудин илимрин­ академиядин гъилин хатIарин институтдин­ фондара­ къекъвена, туьрк чIалалди эсе­рар кхьиз хьайи цIудав агакьна ахцегьви шаиррин (Ах­цегь Магьарам эфендидин, Абдурагьман­ эфендидин, Мирза-Алидин…) эсерар­ жа­гъур­ хъувуна, абур лезги чIалаз элкъуьр­на­, надир кIватIал чапдиз гьазурнава. Да­гъус­тандин халкьдин шаир Арбен Къардашан уьмуьрдинни яратмишунрин рекьикай кхьенвай ктабдин 100 экземпляр Ахцегь райондин библиотекайризни кIелдайбуруз пишкешнава…

Азиз Мирзебегов заз 2000-йисалай, Ахцегьа «Шарвили» эпосдин 1-суварик таниш хьана, мукьувай чида. Дамах гвачир, анжах лазим чкадал вичин кьетIи куьруь гаф лугьудай, дерин фагьум-фикирдин, акьалтIай зегьметкеш ва къени къилихрин медени инсан я. Амма «Халкьдин шаир» гьуьрметдин тIвар гун патал, гьелбетда, са инсанвилин къилихар бес туш. Халкьдин гегьенш къатара кьабул хьанвай, милли литературоведенида чпиз алимрини пешекарри лайихлу къимет ганвай яратмишунралди милли культура, литература вилик тухуник кьетIен пай кутазваз хьун важиблу я. Шаксуз, и жигьетдайни Азиз Абдулмирович тафаватлу я. Гьавиляй А. Исмаилова вичин макъалада «Вичикай фадлай лезги культурадин мягькем даях хьанвай, ам вилик тухунин карда чIехи лайихлувилер авай Азиз Мирзебегов и чIавуз (тIварар гудайла) «чи» рикIел татун аламатдин кар хьиз аквазва заз» лагьана. Чнани А. А. Мирзебеговаз, вичин яратмишунар чи милли культурадин пай хьанвай чIалан устаддиз, халкьдин шаирвилин тIвар гунин тереф разивилелди хуьзва.

Бажарагълуди вири патарихъай бажарагълу жеда лугьудайвал, Азиз Мирзебегован алакьунринни итижрин сергьятар акьван гегьенш я хьи, гьатта абур веревирд авунни четин жезва: хъсан шаир, гьикаятчи, таржу­мачи, мухбир, литературовед, театровед.

Ам 1959-йисуз Азербайжандин КцIар райондин Агъа Лакар хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектебдин, Советрин Армиядин­ жергейра къуллугъ авунин, ДГУ-дин филфакда кIелунин имтигьанрай агалкьунрал­ди акъа­тай зигьинлу гадади, рикIе Азербайжан­ патан гьакъикъатда лезги чIал, меде­ни­­ят хуьнин ният аваз, хайи хуьре лезги чIалан­ни литературадин муаллимвал ийизва (1988-1993-йисара). Ам литературадин «Ри­кIин гаф» кIватIалдик экечIзава. Гьана шаир­ ва публицист хьиз лигим хьайи Азиза­ вичин­ яратмишунар халкьдиз раижзава, гьатта Азер­байжан Республикадин тарихда сифте­ яз лезги чIалалди аслу тушир «РикIин гаф» газет акъу­дин тешкилзава. Таъсирлу­, хци чIа­ларалди халкьдин тереф хуьзвай жуьрэтлу муаллим 1991-йисуз КцIар райсовет­дин де­путатвилени хкязава. Амма халкь кьве патал­ пайзавай, дидед чIални кваз къадагъа ийиз­вай чкадин гьукумдаррин хура адавай­ яр­гъалди дурум гуз хьанач: 1993-йисуз А. Мирзебегов хизанни галаз Дербент ше­гьер­диз куьч хьана. ЦIийи чкадани адан муаллимвилинни алимвилин алакьунрар ма­лум жезва, халкьдин патай ада гьуьр­мет къа­­занмишзава: сифте­ адал «Юждаг» инс­ти­тутда муаллимвилин, 2004-йисалай педагогикадин факультетдин деканвилин, 2009-2010-йиса­ра ректорвилин­ къуллугъар­ ихтибарна. 2012-йисуз Азиза­ Алкьвадар Гьасан эфендидин «Асари-Да­гъустан» ктабдай филологиядин илимдин кандидатвилин дережа агалкьунралди хвена. Алай вахтунда ам лезгийрин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай госмуздрамтеатрдин къиметлу къуллугъчи я.

РФ-дин журналистрин ва писателрин союзрин член, республикадин лайихлу муаллим, «Шарвили» эпосдин милли премия­дин лауреат Азиз Мирзебегован илимдин,­ публицистикадин, литературоведенидин, тар­­­жумачивилин, театроведенидин хи­ле­рин­ ва чпяй хайи халкьдин руьгь, ивирар, адетар аквазвай кIвалахрикай рахадач (вири адан гъиликай 32 ктаб хкатнава, абурукай 12 ктаб лезги театрдин тарихдиз бахшнава, автордикай вичикай чи алимри 4 ктаб кхьенва!), вучиз лагьайтIа, адан яратмишунра кьилинди шиират я, иллаки философиядин манадин шиират.

Шаирвилин жавабдар рехъ ада гьеле­ школада амаз хкяна (сифте эсерар район­дин «Къизил Къусар» газетдин чинриз акъат­­на), гьа чIавалай адан эсерар инсанрин­ арада машгьур ва кьабул хьана. Шаир­дин вишев­ агакьна шиирар манийриз элкъуьни­ ва абуру мукьвал-мукьвал сегьнейрални гьар жуьре конкурсра ван авуни, школайрин­ прог­­рам­майрик акатуни абур тIебии тегьерда халкьдинбуруз элкъвезвайдан гьакъиндай ша­гьидвалзава. Эхь, рикIи чIугвадай ха­лис эсерар-чIалар гьакI хьунни герек я. Гьуьлуьн дад адан цин стIалдилай чир жеда кьван, шаирди гьар жуьре йисара кхьенвай бязи эсеррин анжах сифте куплетриз дикъет­ гун.

 

Рекьида

 

…Дуьнья я им: – гьар сад вичин

Кьисмет себеб яз рекьида.

Вахт атайла, хьана кIвачин,

Муьгьлет себеб яз рекьида…

 

Лянет

 

Я Ребби, ийизва чна ваз шукур,

Ваз икрам тийизвай инсандиз лянет!

Квадарнавай вичин кьарайни сабур,

Аси тир иблисдиз, шейтIандиз лянет!…

 

Сад – Аллагьдиз, 

садни – шейтІандиз…

 

Адемалай Гьатемал кьван язва им адет,

Дегиш жедач гьич садрани и тІул, и хесет,

Якъин, гьа икІ халкьнавайди язва и миллет,

Бинедилай хас кар я им бени-инсандиз:

Сад Аллагьдиз муьтІуьгъ жеда, садни – шейтІандиз!..

 

Дидедиз

 

Са шем хьиз, вуна рикI цIурурна,

Серфна ви уьмуьр чаз – веледриз.

Чи рекьиз вуна экв чукIурна,

Эхна и дуьньядин зиллетриз…

 

Дегишарна

 

Алахънай зун и дуьньядиз

Дегишвилер гъун патал.

Дуьнья-алем авайдалай

Мадни хъсан хьун патал…

 

Вучиз жеда?

 

Къефле-къефле хьанвай пехъер,­

Лекьрез квевай вучиз жеда?

Куьн фереяр ятIа эгер,

КIекрез квевай вучиз жеда?

 

Рахазва

 

Терсина элкъвезва крар дуьньядин,

Малаик киснава, шейтIан рахазва!

Майданрал алазва гада-гуьдуьяр,

Инсанар лал хьанва, гьайван рахазва­…

 

Куьз я?!

 

Кьейидалай кьулухъ куьз я шаирриз гуьмбет,

Чан аламаз ийизвачтІа абуруз гьуьрмет?!

 

КьатIузвайвал, шаирди лап асантдиз гъавурда акьадай тегьерда дуьньядин эбеди ва лап четин месэлаяр юзурзава: дуьньяда инсандин уьмуьрдин макьсад, инсанпересвал, Ватан кIан хьун ва икI мад. Шиирар  художест­венный устадвилелди, ачух ва гужлу шикиллувилелди (образность), шаирвилин гуьзел ва къешенг чIалан лишанралди тафаватлу я.

Ихтилат кватай чкадал Азиз Мирзебего­ван таржумачивилин бажарагъдикайни­ кьве гаф талгьана жедач. Сир туш хьи, ши­и­­рар, иллаки дуьньядин литературадин клас­сикрин шиирар, нелай хьайитIани ваъ, анжах зурба ва тIебии бажарагъ авай шаир­рилай таржума ийиз алакьда. А. Мирзебего­ва Рудакидин, О. Хайяман, Н. Генжевидин, Ш. Руставелидин, С. Ширазидин, У. Шек­с­пиран, Ж. Байронан, Ф. Шиллеран, Г. Гей­не­дин, И. Гётедин, А. Пушкинан, М. Лермонтован, С. Есенинан, А. Церетелидин ва маса зурба шаиррин эсерар лезги чIалаз устадвилелди таржума авунва. «Жавагьиррин хазина» ктабдай чешнеяр гъин.

Зурба дараматар ацахьда вири,

Рукварик, накьварик какахьда вири.

Са кIвал эцигна за, шиирдал я вич,

ЧкIидач тIурфанрин таъсирдалди гьич.

Алатда уьмуьрар, алатда йикъар,

Алатда варцарни, алатда йисар.

Дуьньядал алай кьван эллери зи тIвар

Мецел гъиз, ийида даима тикрар…

Абдулкъасим Фирдоуси (934-1024),

«Шагьнаме» поэмадай

*  *  *

ЯтIани кьуьзуьди, ятIани жаван,

Амукьдач дуьньядал са бейни-инсан.

Чалай вилик кьенва, чунни рекьида.

Эбеди жедай туш садазни девран.

Омар Хайям (1048-1131)

*  *  *

Дуьнья театр я, малум я и кар,

Артистар я вири: итимар, папар.

Атун, хъфин ава ина гьар садаз,

Роль тамамрун регьят кар хьиз

жемир ваз…

Уильям Шекспир (1564-1616),

«Квез хуш къведатIа?» комедиядай

Азиз Мирзебегова вичин са шиирда къейдзавайвал, шаирдиз кьейидалай кьулухъ ваъ, чан аламаз гьуьрметна кIанда, артухлама – халкьдихъ рикI кузвай шаирдиз. Эхь, халкьдихъ галаз сих алакъада хьун, инсанрихъ галаз сад-садан гъавурда акьадай, абурун рикIиз-къанажагъдиз таъсирдай чIалалди рахаз хьун – им халкьдин шаирвилин тIварцIиз лайих хьунин субутвал я. И жигьетдай Азиз Мирзебеговаз халкьдин шаирвилин тIвар гун неинки адаз лайихлу шабагь я, гьакI чи девирдани халисан шииратдал чан алайвилин ва ада инсанар дуьз тербияламишзавайвилин, хъсан крарал руьгьламишзавайвилин лишан я.

Дашдемир Шерифалиев