Техил ракъуруникай

РФ-дин хуьруьн майишатдин министр Оксана Лутан гафаралди, 2025-2026-йисуз Россияди 60 миллион тонн техил экспорт ийида. Идакай «Интерфакс» изданиди раижзава.

Акъатзавай сезондин виликамаз кьунвай нетижайралди, бегьер хъсанди хьанва – 144,6 миллион тонн. 2024-йисан нетижайрив гекъигайла, им 11 процентдин гзаф я. И бегьерди гьам уьлкведин къенепата недай суьрсетдин хатасузвал, гьамни къецепатан базарриз ракъурдай метягьдин лайихлу кьадарар таъминардай мумкинвал гана.

Алай вахтунда техил экспортдиз ракъурунин кьадар 52 миллион тонндин дережада ава.

Чешмеди кхьизвайвал, виликдай РФ-дин хуьруьн майишатдин министерстводи техил экспорт авунин кьадар 54-55 миллион тонн гьисаба кьунай.

Ракьун игьтиятар

Россия ракьун руда хкудунал ва абур гьялунал гьалтайла, дуьньяда кIвен­кIве­чи чкадал алайбурукай сад я. И ракьун  игьтиятрал гьалтайла, ада кьвед лагьай чка кьвазва, Австралиядилай кьулухъ. Идакай РФ-дин тIебиатдин ресурсрин ва экологиядин министерстводин сайтди раижзава. Идарадин кьил Александр Козлован гафаралди, и жигьетдай Россиядин мумкинвал екеди я – 217 мяден ва саки 122 миллиард тонн игьтиятар (балансовые запасы) ава, абурукай са пай промышленностдиз талукь тир хиле ишлемишзава.

ТIебиатда ракь квай са шумуд цIуд минерал гьалтзава, амма промышлен­ность патал метлеб авайбур анжах кьуд я: магнетит, гематит, сидерит ва ли­монит­. Вири абур Россияда гегьеншдиз­ ава: магнетит ва гематит КМА-да (Курская­ магнитная аномалия) ва Яргъал тир Рагъ­экъечIдай патан (Дальний­ Восток) кьилдин­ мяденра, магнетит – Сибирда ва Уралда, сидерит ва лимонит – Уралда.

Россияда ракьун игьтиятар чкадин экономикадин игьтияжар бес кьадарда таъминардай кьван хьунизни килиг тавуна, геологиядин ахтармишунар давам жезва. Эхиримжи пуд йисан нетижайралди, игьтиятрин кьадар ам хкудунилай юкьван гьисабдалди 14 процентдин вилик ква.

Эхиримжи пуд йисуз государстводи ракь квай чкаяр ахтармишуниз (разведка) кутунвай такьатрин кьадар 415 миллион манатдикай ибарат хьанва. Бизнесди лагьайтIа, тахминан 3 миллиард манат инвестицияр ганва. Нетижада 2025-йисуз рудадин игьтиятар 984,2 миллион тонндин артух хьана.

Гьар жуьредин делилар

АГ (артериальная гипертензия) ва я виниз тир давление – им рикIинни дамаррин начагъвилин гьал пис патахъ арт­миш хьунин мумкин тир хаталувал арадал гъизвай кьилин себебрикай сад я. Эхиримжи делилралди, Россияда ам чу­кIуни 50 процентдилай гзаф тешкилзава. Гьа са вахтунда анжах 44 процент азарлуйри сагъар хъийидай серенжемар кьиле тухузва. Гипертония сагъар хъийидайла, Россиядин агьалийри гзафни-гзаф гьихьтин гъалатIриз рехъ гузватIа ва маса мес­элайрикай «Газета.Ru» изданидиз РАН-дин академик, Алмазован тIварунихъ галай НМИЦ-дин илимдин рекьяй генераль­ный директордин заместитель, артериальный гипертензиядин илимдинни ахтармишунрин отделдин заведующий А. Конрадиди суьгьбетна. Идакай «Газета.Ru» сайтди хабар гузва.

Къейдзавайвал, ивидин гьерекат артух хьуникди Россиядин гьикьван агьалияр начагъ ятIа, садазни чизвач, и жигьетдай статистикадин гьар жуьредин делилар ава. Мисал яз, чпиз са мус ятIани медицинадин куьмек кIан хьайи ва идакди чеб регистрация авур пациентрин кьадар гьисабиз жеда. Ихьтин делилралди, Россияда саки 21 миллион агьалидихъ виниз тир давление ава. Гьа са вахтунда ада раижзавай къейдерин гъавурда акьазвайвал, ЭССЕ-РФ ахтармишунрин делилралди, Россияда 40 миллиондилай гзаф агьалийрихъ гипертония ­уьзуьр ава.

Гьи яшарилай гатIунна давленидал гуьзчивал тухвана кIанда лагьай суалдиз Конрадиди жаваб гузвайвал, ам алцумунин кьадар яшарилай аслу я. Чпин давление хъсан гьалда авай жегьилри ам вад йисан къене садра алцумайтIани жезва. Амма гьатта 18-20 йисар хьайилани, мес­элаяр арадал атун мумкин я. Гьавиляй гагь-гьагь давление алцумун виридаз герек я, гьатта — аялризни. Им метлеблу кар я, гьикI хьи, давленидин рекъемда дегишвал хьун начагъвилин лишан хьунни мумкин я. ВОЗ-дин делилралди, 2030-йисалди дуьньяда 39 процент аялрихъ бедендин артухан заланвал ва я пи акьалтунин уьзуьр жеда.

Гипертония вич-вичиз тек-бир жедай кар я. Адет яз, ам бедендин артухан заланвилихъ, незвай тIуьнин еридихъ галаз санал жеда. ГьакIни ам шекердин диабетдин «вилик квай хабар» хьун мумкин я (10 йисалай арадал къведай). Вири и фадамаз чIур хьунар сад-садахъ галаз алакъа­лу я, абуру, лугьудайвал, «метаболичес­кий синдром» арадал гъизва. Са гьалди маса гьал арадал гъида.

ИкIни жеда: инсанди давленидин са шумуд дарман хъвазва, амма абуру кIва­лахзавач. Вучиз? Ихьтин суалдиз Конра­диди жаваб гузвайвал, адаз дурумлу тир (резистентная, устойчивая) гипертония лугьузва. Эгер азарлуда пуд дарман кьабулзаватIа, чпикай сад диуретик тир, амма адан ивидин давление кIанзавай рекъемрал кьван аватзавачтIа, им сагъарунин серенжем нетижалуди туш лагьай чIал хьун мумкин я. Герек тир рекъемар 140/90 ва адалай тIимил я, генани хъсан я — 130/80. Ихьтин дуьшуьшра «дарманрин аксина начагъвал дурумлу я» лугьузва. Им акьван гзаф жедай кар туш, вири азарлуйрин умуми гьисабдикай 5 процентдилай гзаф тушиз.

Амма гзафни-гзаф ихьтин месэла инсан сагъар хъувунин серенжемдив ри­кIивай эгечI тавурла жезва: пациентри я дарманар ерли кьабулзавач, я а кар духтурди лагьайвал ийизвач, я абурун давление дуьздаказ алцумзавач. Ивидин гьерекат йигин хьун дуьз алцум тавун куьк инсанрив кьан тийидай манжет ишлемишунихъ галаз алакъалу хьун мумкин я, и делилди дуьз тушир рекъемар къалурунал гъида. Пациентдин гьалдиз къимет гудайла, и кар фикирда кьун важиблу я. Ихьтин карни жеда: инсанди дарманар дуьз хъвазва, амма уьмуьр тухунин тегьер дегишнавач. Санлай къа­чур­ла, вири и делилри сагъар хъувунин серенжемдив рикIивай эгечI тавуникай лугьузва.

Бязи вахтара инсанри, иллаки яшлубуру, дармандин кьадар (доза) ва я гьатта дарман вични чпи чпиз дегишарзава. И кар пис яни? И суалдиз суьгьбетчиди жаваб гузвайвал, азарлудан гьалдал духтурди гуьзчивал тухвана кIанда. Амма гьар 5 декьикьада духтур гьинай гъида? Гьавиляй ада вичел еке жавабдарвал къачуна кIанда, адаз чир хьун герек я: гипертония сагъар хъувунин серенжемда кьилинди гьамиша къайда хуьн (вахт какадар тавун) я. Эгер къе ивидин гьерекат йигин хьун хъсан ятIа, таблетка тахвайтIа жеда лагьана фикирна кIандач. Пака ам мадни виниз ахкъатун мумкин я, ахпа вири цIийи кьилелай гатIунна кIанда.

Гьазурайди – Муса  Агьмедов