Советрин Союздин агьа­лий­рихъ яшамиш хьун, кIелун, кIвалахун патал­­ са жуьрединни сергьятвилер­ авачир­. Дагъвийри уьлкведин вири­ республикай­ра зегьмет чIуг­ваз­вай­, пешеяр, чирвилер къачуз­вай. Лез­ги халкьдин векилар ил­лаки­ гзаф Азербайжанда, Къазахстанда, РСФСР-дин регионра­, Узбекистанда­, Ук­­раи­нада, Къир­гъи­­­­зис­танда­ яша­миш­ жезвай. Зегь­метдал рикI алай, къени, инсанвилин, ах­лакь­дин, ма­ри­фатдин хъсан ерий­рал­ди­ тафаватлу ва алакьунар авай лезги рухваярни таватар виниз­ тир дережайривни агакьзавай. Абуру чеб авай чкайра, кIва­лахзавай коллективра лайихлу­ гьуьрмет къазанмишзавай. Ахьтинбурукай­ сад Ахцегь райондин Ухулрин хуьряй­ тир, Азербай­жандин нафтIадинни химиядин­ институтдин философиядин кафедрадин за­ве­дую­щий, философиядин илимрин доктор, профес­сор Агьмедов ­Энвер Мирзе­къулиевични тир. Багъ­рий­ри­ и мукьвара дидедиз хьайи­далай инихъ 105 йис къейдна. Чнани и бажарагълу алим, пара къени ва хъсан инсан рикIел хкида.

Агьмедов Мирзекъули ухулвийрин рикIел устадлу арабист ва хипехъан яз алама. Гатфариз, гатуз яйлахра, сувара лапагар хуьзвай дагъвийри зулухъ суьруьяр Азербайжандин Агъдаш райондин къишлахриз тухудай. Виридак кваз – Мирзекъулидин хизандини. Чубанвал­ итимрин пеше тиртIани, дул къачуз, кIелер хуьз итимриз вири хизанди, гьакI аялрини куьмекар гудай. Энверакайни гъвечIизамаз кIелербан, бубадин куьмекчи хьана.

Са нянихъ хуьрек тIуьрдалай кьулухъ кайваниди Мирзекъули­диз Энвераз школадиз физ кIанза­вайдакай лагьана.

– Школадиз? – Мирзекъули са легьзеда кайванидиз килигиз амукьна. – Ам хъсан фикир я хьи. Амма чна адаз и къишлахда школа гьинай гъурай, я чан къари?

– А кар зазни чизва, итим, школа Агъдашда ава. Аялди гьар юкъуз­ заз школадикай ихтилатзавайди я.

– АкI ятIа, адаз гьакьван кIел­дай хушвал аватIа, чна хва аник кутада.

Гьа икI, Мирзекъулиди хва Агъдашдиз тухвана ва школадик кутуна. Гена хъсан, ина Агьмедоврин мукьва-кьилияр авай, Энверни­ абурун кIвале яшамиш жедайвал хьана. Та­хьайтIа, Агъдашдай къишлахрал физ хтун аял патал пара четин имтигьандиз элкъведай.

Энверан кIелунал акьван рикI алай хьи, пуд вацралай ам классда лап хъсандиз­ кIелза­вайбурун жергеда гьатна. Адал пехилбурни тахьана амукьнач. Гьатта муаллимарни кваз адан алакьунрал гьейран хьанвай. Яшайишдин рекьяй гьикьван четинвилер жезвайтIани, гадади кIелунрай зайифвалнач. Мадни хъсандиз кIелна, школа тарифлудаказ куьтягьна.

Муаллимри Энвераз Бакудин муаллимвилин курсарик экечIун теклифна. «Вакай хъсан муаллим, тербиячи жеда. Ваз Аллагьдин патай вижевай пай ганва. КIела ва баркалла къведай пеше къачу жуваз», – лагьанай абуру.

Курсар кIелна хтай Энвер Агьмедова Агъдаш райондин школайра кIвалахиз гатIунна. Чирвилер авай, зирек, фад акахьдай, къенивал квай жегьил муаллимди гьам ученикрин, гьам диде-бу­­байрин патай авторитет­ къазан­мишна. Пешедал рикI алай­тIа­ни, кIвалахдиз вичин вири вахт серфзавайтIани, руьгь тухза­вачир­. РикIе еке кIелунардай мурад­ гьатнавай­. Школадин гьахьтин курсар куьтягьнавай жегьил муаллимрини институтрикай, университетрикай ихтилатар ийизвай.

«Зун квелди усал я? Университетда завайни кIелиз жедачни кьван?» – ара-ара бейнида и суалар пайда жезвай. Жаваб сад тир: «Фида зун мад Бакудиз, экечIда вуздик».

Фена, экечIни авуна – Азербай­жандин С. Кирован тIварунихъ галай госуниверситетдин тарихдин­ фа­­культетдик. Диде-буба – гагь дагъ­дин Ухулрин хуьре, гагь хъуь­тIуьн­ къишлахрал. Студентдив гьа­­миша кIвалин куьмек агакьзавачир. Хъсандиз кIел­завайтIани, стипендияни вацра­ бес жезвачир. Гишиндиз акъудай­ йифер тIимил хьанач. Амма кIелунриз гадади­ зайифвалнач, курсуна гьамиша­ лап хъсанбурун жерге кьуна. Дуьньядин уьл­квейрин, пачагьлугърин, халкьарин­ къадим тарихри, сире­ри жегьилдиз акьван таъсирна хьи, югъ университетда акъат­завайтIа, нянин сятер ада библиотекада (агалдалди) акъуддай. Гьа са вахтунда Азербайжандин музейриз, тарихдихъ галаз алакъалу­ чкайриз фидай вахт­ни жагъурдай. Гьа и чIавуз Энвер Агьмедов Кавказдин Албания хьтин государст­водин тарихдайни кьил акъу­диз­­ алахъна. Чешмеяр тIи­мил авай­тIа­ни, гележегдин алим патал итижлу малуматар жагъизвай.

КIватIзавай чирвилер, къариди вичин безекар сандухда хьиз, кIеви авунихъ метлеб авачир.  Агьмедов мукьвал-мукьвал Бакуда ва Союздин маса республикайра тешкилзавай тарихдинни илимдин ва студентрин конференцийрал докладар гваз экъечIна. Университетдин ва илимдин маса журналриз тарихдикай адан макъа­лаяр акъатиз гатIунна. Ада къарагъарзавай месэлайри, тарихдин са бязи вакъиайриз гузвай баянри, къиметди маса алимрин патайни итиж арадал гъана.

Ухулвидин тIвар алимрин­ арада сейли хьана. Азербайжандин госуниверситетдин тешкилат­чийрикай сад, дуьньяда тIвар-ван авай философ, академик Гьайдар­ Гьуьсейновани лезгидин­ хциз, адан бажарагъдиз фикир гана. Адан фикирар хцибур, цIийибур, тарихдин бязи вакъиаяр маса­ терефрихъай ачухарзавайбур ва философия­дин терезралди ал­цум­­завайбур тир. Гьуьсейнова Агь­медоваз философиядал машгъул хьун теклифна ва адаз гьа рекьяй аспирантура­дик экечIиз куьмекна. Ухулвиди кьулухъди чIугунач. Ам анжах виликди еримишиз вердиш хьанвай эхир. Аспирантди вич патал хам тир философия­дин майданарни акъашиз гатIун­на. Чирвилерин деринарни муьтIуь­гъариз, Агь­медова «Илим вилик тухунин карда гипотезадин роль» темадай диссертация агалкьунралди хвена.

Философиядин илимрин кан­дидатдиз Азер­байжандин Азизбегован тIварунихъ галай наф­тIадинни химиядин институтдиз кIвалахиз теклифна. Къейд ийин хьи, ам Союздин лап чIехи вузрикай сад тир. Философиядин, логикадин месэлайрал машгъул алимди Азербайжандин ва Союздин маса вузрани лекцияр кIелна. Адан гъилик цIудралди аспирант­ри илимдин рекьиз камар къачуна. Гьа са вахтунда илимда вичин дережани хкажна. Нубатдин агалкьунни яргъал фенач: «А. Бакиханован философиядин мировоззренияр» темадай докторвилин диссертация хвена.

Профессор Агьмедова А. Бакиханов неинки чIехи алим (мыслитель), гьакI хъсан тарихчини тирди тестикьарна. Ада «Дербент-наме», «Дагъустандин тарих», «Ахт­ы-наме» ва тарихдин маса чешмеяр кIелна,   Ширвандин ва Да­­гъустандин тарихдикай гзаф кхьинар авуна.

Энвер Агьмедован гъилик Дагъустандин хейлин аспирантрини тарихдай, философиядай кандидатвилин ва докторвилин диссертацияр хвена. Ада Дагъустандин алимриз маса рекьерайни куьмекар гана.

Философиядиз, тарихдиз, логикадиз бахшнавай илимдин вишев агакьна кIвалахрин сагьибдихъ илимда зегьмет чIугунин рекьяй хейлин планар амайди тир. Гьайиф хьи, ам 64 йисан яшда аваз рагьметдиз фена, ухулвияр куьч хьанвай Бут-Къазмайрин чилел кучукнава. Ухулвийрин ва ам чидайбурун рикIера бажарагълу алим гьамиша ава.

Нариман  Ибрагьимов