Сиягьатчийрин вилералди

(Эхир. Эвел – 13, 14-нумрайра)           

Гьа чIавуз зун хаталувилин гъавурда акьуна: марфари ацIурнавай Самур дили тир, ада, пеленгдин шарагди хьиз, хкадарзавай, зурба къванер патарихъ гадарзавай ва я гьуьлуьз тухузвай ва ам цIийи машгъулатдал – фургъундивни балкIанрив къугъваз хьунал шад тир. Бес жедай са балкIандин кIвач цIуьдгъуьнун – имни вацIун элкъвей ва датIана гьерекатдик квай къванерикай хьанвай кIане лап регьят кар я – алабар­ хьана, ада вичихъ галаз муькуь балкIанарни тухудай­, абурухъ галаз, гьелбетда, фургъунни якъалд жедай ва пехъи Самурди инсанарни, балкIанарни, фургъунни вичин къванерикай туькIвенвай, кьацI-кьацI хьанвай кIаняй галчIурдай: сятинин кьудай са паюнилай­ гзаф тушиз Каспий гьуьле азгъун Самурдин хци къва­нери кукIварнавай къурбандрин ивиди рчанвай паяри-ти­кейри сирнавдай! И зи гафарик гьич стIунни таб квач.

Чархарикай стIалар чкIизвай ва чаз къай язавай­; Карапет фургъундин хивек ккIана, вилер агажна ацукь­навай; зи кьил элкъвез эгечIна, амма ингье бал­кIанри хъуткьунарна ва абур, хьухь ацалтна, кьуру чкадал экъечIна. Фургъунчиди абурув ял акъадариз туна ва Самурдин муькуь хилез гьална. Гьа гьахьтин жегьеннем рикIел гъизвай зарб яд, анжах а жуьреда дерин туш, балкIанарни са гьал кIубандиз физва, Карапетни ачух хьана килигзава, заз лагьайтIа, гьа виликдай хьиз, Самур гьакIан са кIам хьиз аквазва.

Ингье эхирни балкIанар кьураматдал экъечIна ва зун гьатта гьайиф чIугваз гьазур тир, чи кьилел са дуьшуьшни атун тавурвиляй, Самурдал зун П. Заб­лоцкий хьиз бахтлу тахьайвиляй, ам хъуьтIуьз гамишри циз ала­барнай ва са гужуналди къерехдиз экъечI хъувунай, адан чемоданарни пуд версиниз цел алаз фенай. Гьам бахт тир! Ваъ! Завай Самурдихъ галаз мадни мукьувай таниш жез ва адан зарб це жуван сирнавунин алакьунар ишлемишиз хьанач, Самурдин вичин шикил гунилай гъейри, мад захъ суьгьбетдай са затIни авач.

Чкадин инсанри вичиз Самбур-чай лугьузвай Самур, Хундуз-вацI, Гудур дагъдин кьибле патай акъатзава, сифте Илису вилаятдай кьибле-рагъэкъечIдай патахъ авахьзава, ахпа Самур округда, Куьре вилаятда кефердинни рагъэкъечIдай патахъ къекъвезва ва, гзаф хилер хьана, гьуьлуьз авахьзава. Дагъларин са кьадар тиквиляй Самур гьи вахтунда хьайитIани йигин я, амма хъуьтIуьз и вацI акурдаз дагълара живер цIрадай ва я юргъар галай марфар къвадай вахтара ам чир хъжедач: Самур дакIвада, адан хилерин араяр-островар кIев жеда, ада, гугрумдин ван алаз, зурба къванер ва сагъ тарар тухуда, а чIавуз вацIай экъечIдай жуьрэт артиллериядин фургъунрини ийидач, гьабурни кваз зарб ци тухуда.

Самурдилай элячIун патал кьве чка чида: Кулларин арада, анай исятда зун, «Шаркь патан сиягьатчи», экъечIна ва Зефур хуьруьн патавай. Сад лагьай улам хъсанди яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа, ина Самур гзаф хилериз пай жезва, адан деринвални пехъивал квахьзава; кьвед лагьай уламни хъсанди яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа, а хуьруьн агьалияр хатасуз чкаяр жагъурдай кичIе тушир устадар я, яни заз лугьуз кIанзава, кьве уламни хъсанбур я! Гьар гьикI ятIани, гележегдин сиягьатчийриз за сад лагьай улам хкягъун меслятзава, заз жуваз акуна чидайвиляй, мадни меслятзава вацIалай я пакамахъ фад, я геж нянихъ дагъларай тIимил яд къвезвай береда элячIун.

Самурдай акъатай зун жув-жувал хквез анжах агакьнавай, зи вилик мад са вацIу Еламади хкадариз ва ван ийиз эгечIна. Самур кьван еке туштIани, хъел адалай тIимил тушиз квайди. И уламди зун са акьван аламатарнач: садра къалурай гьайбат кьабулайдалай кьулухъ зун дагъларин вацIарив вердиш хьана. Мадни ахпа чир хьайивал, Елама вацI ваъ, Самурдин са хел тир.

Ам кьве чешмедикай хьанва

Н.Ф. Дубровин (1837–1904) – тарихчи, академик, генерал-лейтенант. Адалай ругуд томдикай иба­рат «История войны и владычества русских на Кавказе» кIвалах амукьна (сад лагьай том 1871, амайбурни 1886–1888-йисара акъатна). Им моно­г­рафия ваъ, Кавказдин тарихдай материалрин кIва­­тIал я. Кавказдин тарих дериндай чириз кIан­за­вай гьич са касдини Н.Ф. Дубровинан кIвалах фи­кир тагана тадач. Ада неинки Кавказда урусрин дя­ведин шикил чIугвазва, кьил-кьилел алаз дагъви халкьарин дуланажагъдикай, уьмуьрдикай ва къанун-къайдайрикай суьгьбетзава. И важиблу ктабдани Самурдикай лагьанва.

Кьуд Къойсудилай ва Сулакдилай кьулухъ Да­гъус­­тандин вацIарикай кьилин чка Самурдинди я, ам кьве чешмедикай хьанва: сифте кьил 9 агъзур фут­дин кьакьанда Гудур-дагъда ва Акимал дагъда авай Са­мурдикай вичикай ва Къара-Самурдикай. 290 вер­синиз авахьзавай Самур Хазри къеледин мукьув дагъ­ларикай хкатдалди а дагълари чуькьвенва, гзаф чкайрал адан кьерен къерехар зурба тик рагар я. Хазридилай алатайла, Самурдин кьер гьяркьуь жез­ва, вацIу островар арадил гъиз эгечIзава ва гьуь­луьз ам кьуд хел хьана авахьзава, абурукай кьилинди Яламадив 490 сажиндив агакьзава (сажин – пуд юкI, кьве метрдилай виниз).

Илису вилаятдин вини кьиляй, Самур округдай, Куьре вилаятдин са паюнай атана, Самурди ахпа лап Каспий гьуьлуьз авахьдалди, Къуба уезддихъ га­лаз сергьят тешкилзава. И вацIун вини кьилера виринра уламрилай элячIиз жеда, кьерен къерехарни къулайбур я, амма юкьван ва агъадин паяра цин гье­рекат гзаф йигинди, къерехар дуьз ачухбур я, сел атайла, яд чIехи мензилриз чкIизва, гьавиляй ина мягькем муькъвер эцигдай мумкинвал амукьзавач. Са патай муькуь патаз анжах улам жагъурна экъечIиз жеда, имни цин йигинвиляй чIехи зегьметдиз эл­къвез­ва. Гатун вахтунда, марфарикди ва живер цIрай­ла, яд а кьадар хкаж жезва хьи, Самурдилай ан­жах са бязи тайин чкайрилай элячIиз хъжеда, вични чIехи хаталувилик акатиз. Мукьвал алатай вахтара майдиз, июндиз ва июлдиз почта Самурдай анжах арабайра (кьве чарх квай чкадин фургъунра) аваз акъудиз жедай, абурукни гамишар кутIундай, са и гьайванривай тир цин хура дурум гуз жедайди.

Чапла патай Самурдик, Къара-Самурдилай (Их­рек-чайдилай) гъейри, мад Шиназ-чай акахьзава, ам гьа вичин тIвар алай дередай къвезва, эрчIи пата­хъай Самурдиз Ахты-чай авахьзава, адан дередай кьушунрин рехъ (военно-ахтынская) тухванва, Сала­ват-дагъдин гирведилай вегьена, ам Шин дередай Джаро-Белокандин округдиз акъатзава.

Самур ва Авар-Къойсу вацIари Дагъустан пуд чкадал пайзава. Апшерондин хивелай Самур ва­цIал кьван мензилриз Кьиблепатан Дагъустан лугьу­да; Самурдинни, Авар-Къойсудинни Тарковский шамхал­дин вилаятдин кьибле сергьятдин ара – Кьулан Да­гъустан, кефердихъ амай пайни – Кеферпатан Да­гъустан.

Самур ва Сулак вацIарин арада Каспий гьуьлуьн къерехриз гзаф кьадарда вацIари ва кIамари яд гузва, Дагъустандин дагъларай къвезвай абур ара тагана гьуьлуьз авахьзава. Абурукай виридалайни виле акьазвайбур: Чирагъ-чай вичин Кьурагь-чай хелни га­лаз. Кьасум-кент хуьруьв кьван дагъларай къвезвай Чи­рагъ-чайди Кьиблепатан Табасарандин ва Куьре ханлухдин сергьят тешкилзава. Ахпа, Гуьллар-чай тIвар акьалтна, и вацI гьуьлуьв агакьзава. Адалай гъей­ри, и чкайрай мадни авахьзава: Рубас-чай, азад Табасарандин кьилин вацI, ада ам Къазикъумух хан­­лухдивай чара ийизва; Бугин-чай, вини ва агъа Хай­дакьар чара ийизвай, Шура-озень, Кумтер-къала хуь­релай алатайла, Озень постунивай яргъа тушиз гьуьлуьз авахьзавай.

Пагьливандиз элкъведай аял

Эхирни къенин йикъан Самур акур гьал… 90-йисарин эвелра «Вокруг света» журналдиз лезги интеллигенциядин фикир желбай Мурад Аджидин «Лезги из Тагирджала» очерк акъатнай. Азербай­жан­дай хквезвай автордиз ингье чи вацI гьикI акунайтIа.

Мад рехъ. Амма гила чуьллерай тIуз ваъ, Самурдин къерех кьуна физва. Гьихьтин гьяркьуь вацI я! Ва гьихьтин гуьтIуьди. Кьерен и къерехдай муькуь къерехдиз кьван – са километр, тIимил жедач. Амма экуь къванери кIевнавай ихьтин гегьенш кьеряй са хвал яд я авахьзавайди, гьа гьадаз Самур лугьузва. Гьатта фикирдиз гъун четин я, сел атайла, и Самур гьикI, кьегьал хьиз, къудгаз-къугъвазватIа, са куьруь сятера куьрпе аял пагьливандиз гьикI элкъвезватIа. ВацI вичин къерехрилай алахьзава, ада зурба хвахвар, хъвалахъар хьиз, кIандай патахъ гадарзава, гьина ятIани, дувулрай акъуднавай тарар тухузва. И къизмишвилин гелер вацIун кIане, къванерин арада гуьгъуьнин сел къведалди амукьзава. Гатуз лагьайтIа, Самурди ял язава, ам къванциз элкъвезва. Килигайла, акI жеда, гуя вацI авач, кьуд пад анжах къванер я. Муькуь пата ахпа, кьер кьуна — хуьрер, гила — Дагъустандинбур.

А. Омаров