Минаят Муталибова. Муаллим. Шаир. Печатдин изданийра вичикай кьериз-цIа­руз хабар гузвай дишегьли. Аллагьдин­ патай вичиз ганвай бажарагъдикай мукьуф­див­ди, гъавурда аваз менфят къачузвай, кьа­даррихъ калтуг тийизвай, тади квачиз, милли чIалан винел кIвалахиз кIел­завай­бурун ри­кIера гьахьдай, абурун ивидал звал гъидай шииратдин жавагьирар яратмишзавай кас.

Адакай заз 1980-йисарин сифте кьилерай чир хьана. Дагъустандин госунивер­си­тетдин филологиядин факультетда кIел­за­вай­ Минаята «Коммунист» газетдин редакциядиз шиирар гъана ва абур кьве гьафтедилай акъатни авуна. Абур кIелай заз акуна, белки, масадбуруни кьатIана жеди, жегьил рушахъ кьетIен хатI ава. Ада, анжах вичин рикIе, бейнида авай хиялрихъ, элкъвена вич кьунвай алемдикай ийизвай фикиррихъ, веревирдерихъ, рикIин михьи гьиссе­рихъ галаз кьадай гекъигунар, ибараяр, миса­лар ишлемишиз, шиирар теснифзава. Шиирдин­ гьар са цIарцIихъ, бейтинихъ дерин мана ава. Абур регьятдиз рикIелни аламукьзава­. Редак­циядин культурадин отделдин ре­дак­тор рагьметлу Азиз Алема летучкадал Мина­ят Муталибовадихъ шаирвилин бажарагъ­ авайди, адакай лезги шииратда­ вичин лайихлу чка кьадай шаир жедайди­ къейднай. И кар гуьгъуьнлай газетдин чинриз акъатай­ маса эсеррини тестикьарна.­ Амма са карди­ гьайиф­ чIугвадай чкадал гъана. Универси­тет­ куьтягьна хуьруьз хъфей ва школада­ кIва­лахиз эгечIай Минаятан шиирар яргъал­ди газетдин чинрал хтанач. Амма им Аллагьди­ ганвай пай квадарнава, адакай менфят къа­­чузвач лагьай чIал тушир. Яшайишдин къайгъу­ярни ийиз, муаллимдин везифаярни тамамариз, ада, тади къачун тавуна, цIийи-цIийи эсерарни арадал гъизвай. Абур райондин газетдиз акъатзавай. Идакайни ада чаз вичин хуьре лагьанай. Зун редакциядин­ фотокорреспондент рагьметлу Тажи­дин Мегьамедовахъ галаз Вини СтIалдал фен­вай­. Дус­туни заз Минаята школада кIва­лахзавай­дакай лагьанвай. Гьана чун туьшни хьанай. Идалай гуьгъуьниз чун СтIал Сулейманан районда, Дербент ва Махачкъала шегьерра кьиле тухузвай милли мярекатрани ацалтна.

Гьелбетда, за шиирар майдандиз акъуд­ тавунин себебрикайни хабар кьунай. Ада куьрелди, «жеда хьи, Нариман стха» лагьанай. «Лезги газетдиз», «Самур» журналдиз тек-бир акъатай шииррикай зун рахадач. Анжах 2017-йисуз Дербентда шаирдин «Геж хьана рагъ» тIвар алай гъвечIи ктаб акъат­най. Ахпа 2023-йисуз адан шиирар Максим Алимова гьазурай «Гъетерихъ рекье» ктабда гьатна. 2024-йисуз яратмишдайбурун «Булах» кIва­тIалдин векилар тир зани Гуьлжагьан Мис­рихановади «Мавел» изда­тельствода «Руьгьдин эверун» кIватIал акъуд­най. Анани чна Минаят Муталибовадин хейлин шиирар чапнай.

КIватIалдин сифте гафуна ихьтин цIарар авай: «Милли эдебиятдин рекье фадлай яратмишзавай, и жигьетдай вичихъ кьетIен тIямар авай, теснифзавай эсердиз гьахълу къимет гудай бажарагъ авай шаир, пуб­лицист Пакизат Фатуллаевади чи дишегьли шаиррикай икI кхьизва: «Эхиримжи йисарин лезги поэзиядиз вил вегьейла, дишегьли шаиррин тIварари иллаки эркиндиз ван ийизвайди литературадал рикI алайбуруз такуна амукьдач. Тади квачиз кIва­лахзаватIани, къелем кардик квай Минаят­ Муталибовадин, Гуьлжагьан Мисриханова­дин, Римма Гьажимурадовадин, Теране Ору­жева-Керимовадин, гьайиф хьи, и мукьвара чавай къакъатай Гуьзеля Гьасановадин, Тамила Салмановадин (Хуршидовадин) тIварар кIелзавайбуруз фадлай таниш­бур я. Гьардахъ вичин хсуси хатI, шииратдин алатар, такьатар, тавар гваз теснифза­вай и шаиррин яратмишунар эсердилай эсердал, ктабдилай ктабдал артух тамамбур, кьатIунар деринбур, чIал рангарив ацIай­ди жезва. Им шад жедай кар я…»

Дагъустандин халкьдин шаирди сифте­ нубатда Минаят Муталибовадин тIвар кьун дуьшуьшдин кар туш. Идахъ тайин метлеб­ авай. Адан яратмишунар амайбурулай хкатна аквазвай. И дишегьлидин шииратдихъ кIелзавайдан руьгьда хушвал кваз эцядай, ам ахварикай хкуддай, вилериз аквазвай ва­­къиайриз, тарихдин делилриз масакIа килигиз вугудай, къиметар дегишардай ва, эхирни, шаирдин бажарагъдал гьейранвализ тадай эсер, такьат ава.

Ингье гила, вичин юбилей жезвай йисуз, «Мавел» издательствода чи дишегьли шаирдин «Экв куькIуьра» ктаб акъатнава. Ам «Рекьер, ша акван», «Гьиссерин лепе», «ДакIарда экв», «Рубаияр» ва «Таржумаяр» паярикай ибарат я.

Сифте кьиляй ганвай «РикI чIехи, рикI экуь шаир» макъалада мадни  Пакизат­ Фатуллаевади кхьенва: «Дерин мана-метлеб, чIалахъ ийидай гьиссер, михьи ва рехне­ ква­чир чIал, метафорайринни гекъигунрин­ милливал, рифмайрин цIийивал, цIа­­ра­рин аваздинни къурулушдин чеб чпел туькI­вей­вал, поэзиядин жанрайрин жуьреба-жуь­ревал – ибур вири М. Муталибовадин бажарагъдин лишанар, хатIунин кьетIен­вилер, карчивилин шагьидар я…»

Заз ара-бир акI жеда хьи, халис шаирдин рикI, ифенвай сачунал алай хьиз, къудгазва, гьатта рикIивайни кузва. Ихьтин гьалдизни ам уьмуьрда, дуьньяда кьиле физвай аламатдин, гьакI зулуматдин, инсафсузвилин крар, вакъиаяр акурла, къвезва.

Са вад йикъан азабариз,

РикIерикай къаябариз,

На халкь авур акьрабариз

Куьз туькIуьрна и гуьзел чил? –

суал гузва шаирди. Куьз туькIуьрна и гуьзел чил? И суалда вири ава. И гуьрчег тIебиатдин винел вучиз дявеяр ийизва? Вучиз инсафсузвилелди агъзурралди инсанар къирмишзава? Вучиз инсан инсандиз душман, вагьши я? Вучиз къенивал, хъсанвал, дугъривал, инсанвал квахьзава? Ихьтин татугай аламатри рикI къарсурнавай шаирди, са квек ятIани умуд кваз, давамарзава:

Багъиша тIун легьзе куьруь,

Са шад хабар япуз къвери.

Садаз цIвегь гуз, садаз – гъери,

ЧIурмира ман На чи гевил.

«Са вад йикъан азабариз»

РикIиз гузвай азиятдикай шаирди «Экв куькIуьра» эсер теснифзава ва вичин веревирдер давамарзава:

И дуьньядин квахьнава кьил –

Вуч мусибат им я, Ребби?

Секин чка амачиз, чил

Куьз какахьай ким я, Ребби?

Кьилер тегъир хьанва къацар,

Къени тумар акьалтIна жал?

Кам вегьей кьван галкIиз цацар,

Вуч девир я атайди чал?

Алатайбур рекьел хкваш,

Абурун рекье экв куькIуьра…  

Пачагьлугъдин сиясат себеб яз чи халкь кьве патал пай хьуни, дагъдин хуьрер чу­кIуни, милли чIал квахьуни яратмишзавай гьар са касди рикIиз рапар, цацар сухзава. Минаятакни ихьтин гьакъикъатди къалабулух кутазва. Ада вичин тIал вичиз хас тегьерда, кIелзавайбур фикирдик кутадайвал, абуруз таъсирдайвал кхьизва.

Дуьньяда къал акваз, тIар жезва зи рикI,

Зи халкьдин гьал акваз, дар жезва зи рикI,

Алцумун-ичIирун кар хьанва зи икI,

Секиндиз ахвардай рекьер ша акван.

«Рекьер ша акван»

Чахъ чи фуни къафун, чи кьел-яд авай,

Чун гьамиша кьил вине кьур миллет я.

Чи къуншийрин арада чи ад авай…

Къе хьанвайди чаз къаза я, зиллет я,

Рахан тийиз жуван чIалал лезгияр.

Идалай пис мад авани хаинвал?

Вуч къачузва, маса гана дидед чIал?

Миллет квахьна, къуьне жеда саилвал,

Файда жедач акъудналди ахпа къал,

Рахан тийиз жуван чIалал лезгияр.

«Рахух жуван чIалал»

Муталибовадин саки гьар са шиирда­ та­рих, алай вахт, гележег сад-садахъ гал­кIанва ва кIелзавайдан вилик гъана эцигнавай, ярат­мишнавай образ-къамат рикIелай ра­къу­риз тежедайди, философиядин деринвал авайди, уьмуьрдин гьакъикъивал тес­­тикьарзавайди я. Вичин рикIе арадал къвезвай гьар са къамат чIугун, ачухун патал шаирди тIебиатдин вахтарикай, милли чIалан девлетдикай, художественный алатрикай, рангарикай, хсуси уьмуьрдин тежрибадикай гъавурда аваз менфят къачузва, эсердихъ авай къуват ва адан чIагайвал мадни артухарзава.

Текъвезвай гьяз дидед чIалакай,

Вуч гва чав, чара мез сивевай?

Килигиз жувандаз кьвалакай,

Кьулан вацI есир хьиз кIевева.

«Къванер»

 

На вуч лугьузва, гьуьлуьн лепе, заз,

Къалабулухдив къайи кьер гатаз?

Гьакьзамачни ви къене мад дердер,

Квахьнаваз суьруь, амачиз сердер.

На вуч лугьузва, гьуьлуьн лепе, заз?

 

Кьулухъ элкъвезмач, виликдини туш,

Руьгьсуз пуларихъ ялун хьанва хуш.

Хьайи хъсан-пис къехуьнзава къе,

Жува жуваз фур эгъуьнзава къе.

Кис, гьуьлуьн лепе, рахазва вун буш.

«Кис, гьуьлуьн лепе…»

 

ПIинийрилай кIанда заз тар цуькведа,

Атир-наздив, михьивилив ацIанвай.

Валлагь, гунагь жеда адан куьлгедик,

ЭкечIайтIа хиялар гваз кьацIанвай.

«Хъелнава»

 

Зи варар за ахъаз тада гьамиша

Зун хушбуруз, – атуй югъ-йиф талгьана.

АвачтIани девлет, къизил-гимишар,

За руьгьдин экв пайда, гьайиф татана.

«Дустар кIанда»

 

Амма рикIе чIуру ният авайдаз

Зи кIвале экв аквач чIехи дакIаррай.

Амма алчах ягьанатдив атайтIа,

Хъфидай рехъ жагъич ахъа ракIаррай.

 

«Заз экв кIанда»

Вуч заман я, вуч уьмуьр я,

Квахьнавай кьарай?

Садаз-садан къвез амач ван –

КIамай кьван гьарай.

«Дидедин сурал»

 

Шаирдин эсеррин игитри гагь эвер, гагь суал гуз, гагь тарихар рикIел хкиз, гагь тагькимариз ва «чинарни» куз тежрибалу муаллимди, философди, уьмуьр акунвай инсанди хьиз чи тарихдин, алай йикъан, гележегдин, месэлаяр тупIалай ийизва.

 

Чан Самур – дидевацI, явашра йигин,

Кьве патан веледар санал агатрай.

Ацукьрай суфрадихъ, къванцел са кимин,

Мурадрихъ тухудай са гар акъатрай.

«Са гар акъатрай»

 

Муаллим ва шаир яз, Муталибовади акьалт­завай несилдин гележегдикай­ фи­кир­зава. «Зи хва Гъалибаз» ва «Хциз» шиирра  ада,  уьмуьрдин  тежриба  кIватIна­вай дидеди, инсанди хьиз, са вичин хциз ваъ, вири жаванриз весидиз ухшар тарс гузва:

Жергеда вун жервал чIехи тIварарин

Иеси хьухь баркалладин крарин.

Масадан, хва, на гьич тIалдик хкуьрмир,

Жув хъуьремир, я жувални хъуьруьрмир,

Ви руьгьдани, тIурфан авай гьуьле хьиз,

КIаниз фирла умуд авай луьтквеяр,

Акъваз тикдиз, ажузвалмир къуьре хьиз,

Ви душманриз акурай вун уьтквем яз.

Зун дуьньядай фейила, вахт атана,

Цавараллай дидедин руьгь сефилмир.

Шииратдин жуьреба-жуьре жанраяр (рубаияр, сонетрин кIунчIар, бахшбендер…) ви­чиз муьтIуьгъарзавай дишегьлидин къелемдикай хкатзавай назик гьиссерив, аламатдин шикилрив ацIанвай, уьмуьрдикай­, инсандин ахлакьдикай, марифатдикай ийиз­­вай веревирдери кIелзавайдан руьгь ту­харзава, адав фикир ийиз, са гьихьтин ятIани къарар кьабулиз тазва. Милли эдебиятдин, чIалан, тарихдин ва жувандан къадир авай шаир вичин рикIин экв масадбур патал куькIуьриз алахънава. Къуй а экуьникай гьар са ватанэгьлидиз уьмуьрдин метлебар артухардай, уьмуьр ширинардай, ватан патал зегьмет чIугвадай гьевес, къуват, ватанпересвилин гьисс хьурай. Минаят Муталибовадин яратмишунрин макьсадни гьа им я лагьайтIа жеда.

Нариман  Ибрагьимов