Эдебиятдин, искусстводин, тарихдин надир затIар тир акьалтIай гуьзел эсерар-ктабар гел галачиз квахьай дуьшуьшар дуьньяда гзаф ава. Ахьтин гьар са дуьшуьш илим ва я са тайин халкь патал, гьелбетда, еке магьрумвал я. Чи дуьшуьшда ихтилат адетдин ктабдикай ваъ, Аллагь-Таалади Мугьаммад пайгъамбардиз (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) ракъурнавай, вич вири инсаниятдиз талукь тир Пак Къуръандикай физва. Ам дуьньядин тарихда вуч хьанатIа, вуч аватIа ва вуч хъжедатIа вичиз тешпигь авачир хьтин гуьзел араб чIалалди, вири инсаниятдихъ элкъвена лагьанвай Аллагьдин (шукур хьурай Вичиз) Пак Гаф я эхир. Инсандин и дуьньядин уьмуьрдин ва Эхиратдин месэлайриз талукь къанунар авай Адак гьатта гъилер чуьхуьн гвачиз кягъун къадагъа я.
Гьелбетда, Къуръан – дуьньяда виридалайни гзаф чапнавай ва кIелзавай Пак Ктаб – квахьнавач ва квахьунни мумкин кар туш. Якъин я, Аллагь-Таалади Ам Къияматдин Йикъалди, гьич са дегишвални авачиз, хуьзва. Чи суьгьбет лагьайтIа, Ахцегьрин жуьмя мискIин нубатдин сеферда туькIуьр хъувурдалай кьулухъ, тахминан 1903-йисуз, Ахцегь Манатила, 200 манат къизилдин «тIунутI-пул» гана, чкадин са алимдив кхьиз тур ва вичин патай жуьмя мискIиндиз вакьфа (Аллагьдин рекье, мергьяматлувал, садакьа яз ганвай шей), аманат яз гайи Къуръандикай я.
– СССР чкIизвай, мискIинар кIвачел ахкьалдарзавай 1989-йис. Зи рагьметлу чIехи стха Манатилов Шихженнета Махачкъалада «Дагэнергодин» УПК-дин (учебно-производственный комбинат) заведующийвиле кIвалахзавай, – суьгьбетзава ахцегьви агроном-эколог, зегьметдин ветеран Рамазан Манатилова. – Адан кабинетда ара-ара чи милли интеллигенциядин векилар кIватI жедай…
– Яда, квез Манатил тIвар алай чIехи буба авайни? – лугьуда Шихженнетаз тарихчи-арабист алим, рагьметлу Мегьамед-Гъалиб Садыкъиди, нубатдин сеферда дустар санал кIватI хьанвайла.
– Эхь, гьелбетда, чи ата-буба я ман. Вуч хьана?
– Муштулух! Ваз чидани, и мукьвара Дагъустандин милли музейдин архивдин куьгьне ктабра тIуб экъуьрдайла, ана зи вил, тумаждин жилдер акьалжна, пара гуьзелдиз туькIуьрнавай са чIехи Къуръанда акьуна. РикIи чIугуна, адан пара гуьзел хатIарин чарар элкъуьрдайла, са чарчин къерехдилай за кIелна хьи, мана: «Манатил-аль Ахтыди, 200 манат къизилдин пул гана, кхьиз тур и Пак Къуръан Ахцегьрин жуьмя мискIиндиз аманат я». Дуьз лагьайтIа, шариатдин къанунралдини а Къуръан вичиз талукь чкада хьун лазим я, жедатIа, вахчуна, хутах, – меслят къалурна алимди.
Гуьгъуьнлай, ери-бине чирна, малум хьайивал, Октябрдин инкъилабдилай вилик йисара Самур округдин меркез Ахцегьиз Санкт-Петербургдай са князь атанвайла (эхь, а макъамда ина урусрин гарнизондин къеле авай, иниз уьлкведин вилик-кьилик квай ксар-гьакимар ара-ара къведай), адаз жуьмя мискIиндин кьацIарал диндин ктабрин харадин арада, тумаждин жилдер алаз, хъсандиз туькIуьрнавай гъилин хатIарин чIехи Къуръан акуна ва ам Адал ашукь жеда. «Ваъ, сакIани гуз жедач, вучиз лагьайтIа, Им Манатил лугьур касди, вичин гьалал зегьметдин 200 манат къизилдин пулунихъ–гьакъидихъ чи са алимдив кхьиз туна, жуьмя мискIиндиз ганвай вакьфадин аманат я», – жаваб гуда адаз чкадин ругьанийри. Куьрелди, а гьакимди, Ислам диндиз гьуьрмет ийизвай жеди, чкадин фекьияр 250 манат къизилдин «тIунутI-пулдалди» са жуьре рази авуна, Къуръан Санкт-Петербургдиз хутахда.
Девирар дегиш жез физвай, эбеди крар авач кьван. Советрин девирдин иллаки 1936-1937-йисара диндиз акси вакъиаяр Ленинград шегьердани (Санкт-Петербург) къизгъин тир: килисаярни мискIинар агализ-чукIурзавай, диндин ктабар кузвай, тергзавай, динэгьлияр суьргуьнзавай. 1937-йисуз Ленинградда Санкт-Петербургдин соборный жуьмя мискIинни агалдайвал хьана. Адан диндин шейэр, ктабар хуьзвай подвалар «михьна». (1909-1920-йисара эцигай и жуьмя мискIин – Россиядин империядин Европадин паюна мусурманрин виридалайни чIехи имарат – Ленгорсоветдин къарардалди 1940-йисан 10-июндиз тамамвилелди агална, цIийи девирда реставрация хъувурдалай кьулухъ кардик кухтуна). Мумкин я, Ахцегьрин жуьмя мискIиндин Къуръанни гьана аваз, ам терг авунал гъил фенач. Аллагь рикIел алай са гьакимдин гъиле гьатна, кьисмет ахьтинди хьана хьи, и Къуръан Ислам диндин машгьур мискIин авай чкадин – Узбекистандин Бухара шегьердин машгьур жуьмя мискIиндиз акъатна. Гуьгъуьнлай гьанайни ам, Ахцегьар гьина аватIа чирна (ам вакьфа авунвай касдин тIвар алай и Пак Ктабдин къене адрес ава эхир), Махачкъаладиз рекье хтуна. А йисара Ахцегьрин жуьмя мискIин тарихдин музейдиз элкъуьрнавай ва нетижада Къуръан Дагъустандин Тахо-Годидин тIварцIихъ галай Милли музейда хуьдайвал хьана. Гьа икI, Ахцегьрин жуьмя мискIиндин ядигар – Пак Калам Ктаб – элкъвена Дагъустандиз хтанатIани, гьайиф хьи, вичин чкадив-адресатдив ахгакьнач. Гена, Аллагьдиз шукур хьурай, рагьметлу алим Мегьамед-Гъалиб Садыкьи себеб яз, вакьфадин Къуръандин кьисмет-сир дуьздал ахкъатна.
Авайвал лугьун, и Къуръандин кьисметдин агьвалатди зун пара тажубарна. Вич авай чка малум хьайила кьванни, диндин ва милли тарихдин багьа ядигардин суракьда тахьун, гьатта Ам республикадин музейда аматIа кьванни чир тавун, хкана вичин чкадал эхцигдай чалишмишвал тавун бес тажуб кар тушни? Ихьтин акьалтIай жавабдар ва важиблу месэладин гуьгъуьна гьат тавун эвелимжи нубатда талукь тир ксаринни идарайрин къайгъусузвал я.
Умудлу я хьи, Ахцегьрин жуьмя мискIиндин надир Къуръан республикадин Милли музейдин архивда саламатдиз ама. ГьикI лагьайтIа, вакьфадин аманат тир Калам квахь тавун, Аллагьдихъай кичIе яз са ни ятIани вичиз кьун тавун лазим я. Ерли тежердалай геж хьунни хъсан я лугьурвал, гила республикадин «Лезги газетдин» куьмекдалди хьайитIани, месэла къарагъарна, Къуръан вичин тайин чкадал хкунал чи вил ала. ИншаАллагь!
Дашдемир Шерифалиев
