Дагъустанвияр экстремизмдиз акси я

Студентвилин йисара, лезги чIалал акъат­навай диндин ктабар герек яз, Махачкъалада авай исламдин туьквенриз фейила, ахьтин ктабар анра тек-туьк гьалтдай. Амма Дагъустандин маса халкьарин чIаларал, иллаки авар чIалал, кхьенвай диндин ктабар туьквенрин дезгейрал гзаф жедай. Яраб лезги чIалал ихьтин ктабар кхьидай, таржума ийидай, чапдай акъуддай диндин алимар чахъ авач жал лугьуз, зун фикиррик акатдай. Гьакъикъатдани, 1990-2000-йисара диндин махсус образование авай пешекарар, алимар лезгийрин арада тупIаралди гьисабиз жедай…

Лезгияр Дагъларин уьлкведа мусурманрин дин кьабулай сад лагьай халкь хьиз, са кьадар вахтарилай диндивай яргъаз хьунал­ гьалтайлани, кIвенкIве хьайи халкь я. Вири­даз малум я, советрин девирда динрал амал авунин жигьетдай са кьадар сергьятвилер авай, амма бязи миллетри, а йисара­ артух винел акъуд тийиз, Аллагьди чпин хиве тунвай ферзер кьилиз акъудзавай, акьалтзавай несилриз диндай чирвилер, тербия гузвай. И жигьетдай лезгияр кьулухъ жергейра амукьна.

Алай вахтундани Кьиблепатан Дагъус­тандин шегьерра, районра, республикадин­ амай муниципалитетрив гекъигайла, мис­кIин­рин, медресайрин, тешкилзавай диндин мярекатрин кьадар тIимил я. Гьатта бязи лезги хуьрера чкадал гъавурда авай пешекарар гьат тийизвайвиляй имамрин везифаяр маса миллетрин векилри тамамарай дуьшуьшарни садни кьвед хьанач. Районра, хуьрера диндин пешекарар гьазурдай медресаяр тахьайла, ахьтинбур тахьун тажуб жедай карни туш.

Эхиримжи йисара уьлкведа, иллаки мусурманар гзаф яшамиш жезвай регионра,­ Ислам дин вилик фенва. И кардиз гьукумдин органрин дережада аваз фикир гузва­. Мисал яз, къачун чна чи республика. Да­гъустандин муфтий (диндин идарадин регьбер) Агьмад гьажи Абдуллаеваз, Муфтиятдин векилриз гьукумдин органра кьиле­ физвай бязи совещанийриз теклифзава­, гьукумдарар чеб гьадаз мугьман жезва. РД-дин Кьил Сергей Меликова, Гьукуматдин, Халкьдин Собранидин кьилевайбуру­ диндин мярекатра иштиракзава, абурун тIварцIихъай сивер хуьзвай рамазандин вацра ифтарар тешкилзава. Чи ватанэгьли­, машгьур меценат, сенатор Сулейман Керимова агъзурралди мусурманар вичин­ такьатрихъ гьаждиз рекье твазва. Вири и делилри сиясатдинни руьгьдин гьукумри амадагвилин алакъаяр мягькемарзавайди, бязи месэлаяр гьялунин карда санал кIвалахзавайди къалурзава.

Динриз вилик фидай мумкинвилер, шар­­­­тIар тешкилунин нетижада динрин пеше­карарни, алимарни артух жез гатIуннава. Са 20-30 йисан вилик лезгийрин арада­, за винидихъ къейд авурвал, диндин алимар тупIаралди гьисабзавайтIа, шукур Аллагьдиз, къе абур чахъ, амай миллет­рив гекъи­­гайла, тIимил ятIани, ава. Ахьтинбуру­кай сад чи газет кIелзавайбуруз фадлай­ таниш­ тир, «Лезги газетда» диндин рубрика­ ту­хуз­­вай­, Къуръандин аятрин манаяр­ лезги­­ ­чIа­­лаз элкъуьрнавай алим Ямин гьажи­ ­ Ме­гьа­­медов я. Адан къелемди­кай дин­дин­ 13 ктаб хкатнава. Абурун арада­ алимди вичи кхьенвайбур ва араб чIа­лай таржума­ авунвайбур ава. Алатай йисан­ эхирра ла­гьайтIа, ада «Регьят тафсир» (Къуръандин­ аят­рин­ баянар лезги чIалал) ва «Мусур­мандин рехъ» ктабар чапдай акъудна. Мукьвара «Лезги газетдин» редакцияда­ алимдихъ галаз кьиле фейи гуьруьшдал чун цIийи ктабрикай, акьалтзавай несилриз ватанпересвилин тербия гунин карда­ динди­ кьунвай чкадикай, экстремизмдин идеологиядин вилик пад кьун, жегьилар, интернет себеб яз, дуьз рекьелай алат тавун­, абур «экстремизм», «терроризм» лу­гьудай­ тIегъуьнрикай хуьн патал кьабулна кIанзавай серенжемрикай рахана.

– Ямин муаллим, лезги халкьдин арада куьн Къуръандин аятрин манаяр лезги чIалаз элкъуьрнавай алим яз машгьур я. Амма чи жемятдин гегьенш къатариз мукьвара куь гъиликай хкатнавай, вичихъ дин вилик финин жигьетдай еке метлеб авай нубатдин ктабдикай­ хабар авач. Ихтилат алатай йисан эхирра Махачкъалада чапдай акъатнавай «Регьят тафсирдикай» физва. Газет кIел­за­­вайбур гъавурда акьун патал сифте нубатда «тафсир» вуч лагьай гаф ятIа ачухарнайтIа, кIанзавай.

— «Тафсир» араб чIала авай гаф, Къуръандин аятрин баянар ачухарзавай Исламдин илимдин са хел я. Лезги чIала адахъ «баян гун, ачухун, мана гун» метлеб ава.

– Къуръандин аятрин баянриз талукь ктаб лезги чIалал чапдай акъудун зарафатдин месэла туш. Четин, жавабдар­ ва гзаф вахт къакъуддай кIвалах я. Ихьтин кар гъиле кьадай фикирдал куьн гьикI атана?

— Илимдин рехъ фикирда кьуртIа, Къуръандин аятрихъ галаз алакъалу месэлайра, абур маса чIалариз элкъуьрдайла сифте нубатда аятрин манаяр таржума ийизва. Тафсирдив, яни Къуръандин аятрин баянар таржума авунив, гуьгъуьнлай эгечIзава. Чнани и рекьел амална: сифте аятрин манаяр таржума авуна, ахпа – баянар.

Къуръандин аятрин манаяр лезги чIа­лал чапдай акъатайдалай кьулухъ иллаки чIехи яшара авай гзаф ватанэгьлийри чавай аятрин манайриз баянар гун тIалабна. Хайи чIалал пак Къуръандин келимаяр кIел­завайбур абурун манайрин гъавурда дуьз ва хъсандиз акьун патал чун лезгидал «Регьят тафсир» ктаб арадал гъиз эгечIна.

– Лезги чIалал «Регьят тафсир» ктаб чапдиз гьазурдайла, куьне гьихьтин­ ктаб­­рикай менфят къачуна? Абурукай­ ва абурун авторрикай куьрелди лагьанай­тIа, кIанзавай.

— Араб чIалал акъатнавай «Регьят тафсир» ктабдикай менфят къачуна. Адахъ кьилдин автор авач. Ам Мекка, Медина шегьерра авай са жерге алимри арадал гъана. За лагьайтIа, гьа ктаб лезги чIалаз элкъуьр­на, чапдай акъуднава.

– Къуръандин аятрин манайрин ва баянрин арада вуч фаркь ава?

— Къуръандин аятрин манайрикай рахадайла, ихтилат Къуръандин келимадин­ таржумадикай физва. Мисал яз, «Аль-хам­ду лиль-ляхи раббиль-‘алямин» келима «Гьямд хьуй Аллагьдиз, алемрин Раббидиз». Им аятдин манадин таржума я. Амма и келимадихъ авай баянрин гьакъиндай чирвилер тафсир илимди гузва. Са гафуналди, аятрин манаяр пак келимайрин таржума я, аятрин баянар лагьайтIа, – абурухъ авай мана-метлеб ачухарун.

– Ямин муаллим, малум тирвал, алатай йис куьн паталди берекатлуди хьана. Ихтилат физвай ктабдилай гъейри, куьне «Мусурмандин рехъ» тIвар алай ктабни чапдай акъуднава. Мубаракрай! Адан къурулуш гьихьтинди я, ана квекай раханва, ам гьазурдайла, маса ктабрикай менфят къачунвани?

— «Мусурмандин рехъ» ктаб чапдай акъу­дун фадлай зи фикирдик квай. И ктабдин кьетIенвал ам я хьи, ана Исламдин илимдин са шумуд хилез талукь делилар, малу­матар санал кIватIнава. Мисал яз, иманди­кай, эдеб­рикай, ахлакьрикай, ибадатрикай­, яшайишда мусурмандал гьалтзавай жуьре­ба-жуьре крара шариатдал асаслу хьана амална кIанзавай къайдайрикай малуматар гьатнава. И ктаб, араб чIалал акъат­навай са шумуд ктабдикай менфят къачуна, таржумаяр авуна гьазурнавай кIвалах я.

– Ямин муаллим, алай аямдин жегьилриз, абурун тербиядиз талукь сад-кьве суални гуз кIанзавай. Интернетдин майданар гегьенш хьуникди акьалтзавай несилрин бязи векилар рикIе чIулав къастар авай къуватрин таъсирдик акатзава. Нетижада абур уьмуьрда гьихьтин уламриз аватзаватIа чаз якъиндиз аквазва. Жегьилар дуьз рекьелай алат тавун патал вуч авун герек я?

— Жегьилар дуьз рекьелай алат тавун сифте нубатда кIвале диде-бубади гузвай тербиядилай аслу я. Эгер диде-буба динда авай мусурманар ятIа, абуру чпин веледриз Ислам диндин шартIар фикирда кьуна тербия гузва, капI ийиз, диндин маса ферзер кьилиз акъудиз чирзава. Диде-буба динда авачир хизанра аялар капI ийиз эгечIайла, абурувай чпин диде-бубадивай Исламдиз талукь чирвилер, меслятар къачуз жезвач, абурухъ ахьтин чирвилер авачирвиляй. Нетижада абуру и чирвилер маса чешмейрай жагъурзава. Им гзаф важиблу ара я. Чи йи­къа­ра гзаф кьадар жегьилри диндин чирвилер интернетдай къачузва. Ихьтин шартIара жегьилар чIуру къастар, ниятар авайбурун таъсирдик акат тавун патал диде-бубайри чпин веледрал тухузвай гуьзчивал артуха­рун герек я. Зи меслят ихьтинди я: аялриз­ диндай чирвилер я диде-бубайри гана кIан­да, я абур яшамиш жезвай чкада авай мискIинра, медресайра кIвалахзавай, чпизни чизвай алимри. Кьилинди аялриз гузвай чирвилер дуьз чешмейрай къачузвайбур хьун герек я. ГъвечIи чIавалай аялрин дус­тар вужар ятIа тайинарна кIанда, и месэладилайни гзаф крар аслу я.

— Куь фикирдалди, медресайри, мис­кIинри жегьилар диде-бубадин, хайи чилин, халкьдин къадир авай ватанпересар яз чIехи хьунин карда гьихьтин чка кьазва?

— Гьелбетда, мискIинрихъ, медресайрихъ акьалтзавай несилриз тербия гунин карда еке метлеб ава. Мугьаммад пайгъам­барди (къуй адалай Аллагь рази хьурай), Меккадай Мединадиз куьч хьайила, кьилин пуд кар авуна, абурукай сад мискIин эцигун тир. МискIин неинки са капIзавай чка, ам гьакIни яшайишдин вири хилерай чирвилер, куьмекар гузвай, меслятар къалурзавай тамам макан я. МискIинрин, медресайрин кьиле дуьз, чпихъ Исламдай чирвилер авай (яни Аллагьдихъай кичIе, рикIе дуьз фикирар авай) ксар хьун важиблу я.

– Винидихъ чун рахай куь ктабрихъ жегьилриз дуьз тербия гунин жигьетдай гьихьтин къиметлувал ава? Абуру жегьилриз вуч гуда?

— И ктабри гьам агьилриз, гьамни жегьилриз шариатдиз талукь дуьз чирвилер­ гузва. Шариатдай чирвилер авай кас ла­гьайтIа­, къалп фикирар, чIуру ниятар авай къуват­ри­вай дуьз рекьелай алудиз жедач. Мадни­, и ктабри акьалтзавай несилар чпин хайи чIа­лаз мукьва ийизва. Абуруз Исламдай чирвилер чпин дидед чIалалди къачу­дай мумкинвал жезва. Ихтилат физвай ктабра гьи рехъ дуьзди, гьим чIуруди ятIа, къалурнава, тербиядиз талукь асулар ава. КIанзавайди абурукай менфят къачун, абурал амал авун я.

– Жегьилар терроризмдин, экстремизмдин тIегъуьнрикай хуьн патал чи республикада тамам программаяр кьабулнава, гьар жуьредин мярекатар тешкилзава, гьар жуьредин серенжемар кардик кутазва. Куь фикирдалди, абур мадни менфятлу, хъсан нетижаяр хьун патал мад вуч авун герек я? Квехъ гьихьтин теклифар ава?

— Важиблу суал я. Сифте нубатда чна жемиятдин гегьенш къатариз экстремизм, терроризм вуч ятIа, абурун пис гьаларикай чна чун гьикI хуьн лазим ятIа чирна кIанда. Кьвед лагьайди, и тIегъуьнрин есирда гьатунал гъизвай себебар тIимиларна кIанда. Са мисал гъин: тайин са гьукуматда, шегьерда (ихтилат мусурманар яшамиш жезвай чкайрикай физва) чкадин агьалийриз мискIинра жуьмядин кпIар ийиз, дишегьлийриз хиджабар алукIиз ва шариатдин маса къайдайрал амал ийиз кIанзава. Ихьтин дуьшуьшра (чIехи къуллугъ гъиле авай тайин са касдиз гьакI кIан хьана лагьана) абуруз и крар къадагъа авурла, я тахьайтIа, абур кьилиз акъу­дунин рекье манийвилер арадал гъайила, иллаки жегьилрик ажугъ акатзава. Бязибуру ихьтин серенжемар чпиз ийизвай писвал яз гьисабзава ва нетижада абуруз писвилелди жаваб хгуз алахъзава. Чи уьлкведа, чи рес­публикада, шукур Аллагьдиз, къанунралди диндин шартIарал амалдай ихтиярар ганва. Герекди, гьа къанунрал амална, абурулай къецепатаз экъечI тавуна, инсанрин ихтиярар чIур тавуна, дуьз рехъ тухун я.

– Сир туштIа, алай йисан планрикайни лагьанайтIа, кIанзавай.

— Планрик квай са шумуд кIвалах ава. Абурукай кьилинбур къейдда. Сад лагьайди, за исятда Мугьаммад пайгъамбардин (къуй адалай Аллагь рази хьурай) гьадисрин «Сахих аль-Бухари» ктаб лезги чIалаз таржума авун гъиле кьунва. Аллагьди гайитIа, цIи ам акьалтIариз кIанзава. Кьвед лагьайди, «Къуръандин аятрин манаяр лезги чIалал» ктаб озвучка ийидай ниятар ава. Фикиррик квай крар мадни ава, Аллагьдин куьмекдалди яваш-яваш абурни кьилиз акъудда.

— Ямин муаллим, чи суалриз тамам ва маналу жавабар гунай куьн сагърай. Къуй куь рикIик квай вири къени крар кьилиз акъатрай. И рекье квез Аллагьди чандин сагъвални къуватар гурай.

— Сагърай! Чи багъри «Лезги газетдин» редакциядихъ  агалкьунар хьурай!

Макъала РД-дин информациядин ва печатдин Агентстводи агьалийрин, сифте нубатда жегьилрин арада, терроризмдиз акси дуьньякьатIунар арадал гъун патал кардик кутунвай проектдин сергьятра аваз гьазурнава.

Мегьамед  Ибрагьимов