Чи дуланажагъ хъсанаруниз, мурадар­ кьилиз акъудуниз манийвалзавайди, об­ществода такIанвилер, ихтибарсузвал­ арадал гъизвайди, вири уьмуьр четинарзавайди коррупция я. Чи вири кIвалахар – вири, вири чIурзавайди гьа коррупция я. Фикир це: тахсиркарвилер, криминал терг ийиз тахьунин кьилин себеб коррупция я. Дегь заманайрилай инихъ къуд­ратлу, девлетлу пачагьлугъар чукIурна, пайи паяр хьунин кьилин себебрикайни сад мад гьа коррупция тирди савадлубуруз чир хьун герек я. Рим, Византия, Османрин (туьркерин) империя… Совет­рин Союз инсаниятдин тарихда вирида­­­лайни гзаф гьахълувал, барабарвал авай, хушбахтвилихъ еримишзавай цIийи инсан арадал къвезвай государство тир. Россиядивай и кардал дамах ийиз жеда. Чаз адан къадир хьанач, чун къайгъу­су­зар­ хьана. Гьадан кьисмет гьялайдини­ гьа коррупцияни хаинвал хьана. Гила чун, гьайи­фар­ чIугваз, тарих «цIийикIа» туь­кIуьр хъийиз­вайбуруз килигиз ацукьнава.

ЭчIел эчIин тийизвай багъ-бустан чIуру хъчарини зиянкар гьашаратри кьадайди хьиз, гьахъни нагьахъ какадарзавай обществони коррупциядин «къалгъанрини» «цIар­нахри» кьада. Чи «цIарнах», инсанрин­ гафарай, акьван гегьенш ва дерин хьанва­ хьи, ам тарцин дувулрив агакьдай хьтин хаталувал арадал атанва. Хейлин йисара чIе­хи къуллугърал алаз, законсуз къайдайрал­ди миллиардар кIватIнавай, вилерал пи акьалт­на, инсанар тахкваз хьайи «гьакимар» къе, кьуна, дустагъда ацукьаруни гьа и карди­кай – коррупция деринриз гьахьнавайдакай лугьузвачни кьван? Килиг садра, гьихьтинбур  ятIа кьунвайбур. Министррин заместителар, губернаторар, генералар, шегьеррин кьилера авайбур, Госдумадин депутатар. Чпиз государстводи маса инсанрин кьисметар гьялдай кьетIен ихтиярар ганвай судьяяр!

Абур гьакIан «къазияр» туш. Краснодар­дин крайдин суддин председателвиле 25 йисуз, орденарни медалар къачуз, хсуси девлетар артмишиз, кIвалахай Александр Чернов, гзаф йисара адан заместителвиле кIвалахай Игорь Николайчукни вичел агьалийри «къизилдин судья» лакIаб акьалднавай, Азербайжандиз катнавай Елена Хахалева. Россиядин Верховный суддин судья, гьа са вахтунда Россиядин судьяйрин Советдин председатель, Краснодардин крайдай тир Виктор Момотов. Абурувай государстводин гьисабдиз миллиардар вахчунва.

15 йис идалай вилик вири уьлкве къарсурай, гьа и крайдин Кущевский станицада Сергей Цапок кьиле авай дестеди (ОПГ) авур вагьшивилер инсанри рикIел хкизва­ къе. Къачагъри чкадин фермер Сервер Аме­тован вири хизан ва Ростовдай мугьманвилиз атанвай адан мукьва-кьилияр – 12 кас аяларни кваз вагьшивилелди чукIул­ралди яна кьена. Ахпа кIвалериз цIай яна. Ихьтин къансуз тахсиркарвиликай хабар хьайивалди, Кущевкадиз Силисдин комитетдин председатель Александр Бастрыкин атана ва ада законар хуьдай органривай вири тахсиркарар жагъурун, жазаламишун кIевелай истемишна. Абур жагъурна, жазадив агакьарна.

Вири уьлкведиз раиж хьайи ивияр экъичай вагьшивилин и вакъиа ва адалай вилик саки 15 йисуз и бандади авур маса вагьшивилер рикIел хкизвайла, адетдин суал арадал къвезва: законар хуьдай органриз, райондин, крайдин кьилевайбуруз абурукай­ ха­бар авачирни? Эхь, гьелбетда, хабар авай. Амма Кущевкадин агьалийрин гафарай­, абу­рув виридав къачагърин патай чпин «пай» агакьзавай. Ана агъавалзавайди закон ваъ, къачагъар тир. Гьавиляй Цапокрин «гьужумдик», писликвилик акатай кас, куьмек тIалабиз, полициядиз атайла, гьасятда­ абурув хабар агакьарзавай ва къачагъри адаз мадни пис жеда лугьуз кичIерар гуз, гатаз, инад кьаз, арза кхьиз тазвачир.

Маса месэлани ава. Судьяйри кьабу­лай вишералди къарарарни приговорар гьихь­тинбур хьана? Абур вири гьахълубур хьанани,  хьаначни? А делойриз цIийи кьилелай килиг хъувунин гереквал авани, авачни?

Къейд. Инал заз, чи суддин къурулуш лекеламишиз алахъзавайбуруз жаваб яз, кье­тIендиз лугьуз кIанзава: чи уьлкведа, гьа гьисабдай яз  Дагъустанда, лезги районра, Дербент шегьерда михьивилелди, намуслудаказ кIвалахзавай судьяяр гзаф ава. Абуру закондин вилик девлетлу касдинни кесибдин ихтиярар барабар ийизва. Кесиб ксарин крариз, язух атана, гзаф мергьяматлувилелди килигзавай, жазаяр, закондин истемишунар хвена, жезмай кьван кьезилбур хкязавай машгьур судьяяр виридаз чида. Чи суддин системадин дережа хкажзавайбур, алай девирдин четин шартIара, намус хвена, кIвалахзавай гьабур я. «Черноварни» «хахалеваяр» — ваъ. Абур виридаз чизвай, вирида гьуьрметзавай инсанар я. Амма виридаз чизвач «черновар», «хахалеваяр» авай чкада михьивилелди кIвалахиз абуруз гьикьван четин жезватIа. Инал заз газетда абурун тIварар кьун кутугнавай кар яз  аквазвач.

Килиг гьикI жезватIа. Дуьз рекье авай ватандашрин сивихъ галай гьалал­ рузини­ атIуз, вичин пичIи нефс ацIуриз кIан­за­вай­даз я Аллагьдихъай, я инсанрин­ вилик­ айиб хьунихъай, я дустагъдихъай­ ки­чIез­­ амукь­завач. Жемятди лугьузвайвал, чуь­нуьх­зава бюджетдин (зи, ви — халкьдин)­ пулар, карчийривай «откатар» истемишза­ва (зиян зазни ваз жезва), карчийрал «крышаяр» эцигзава, абурун хийир гузвай­ бизнес «отжиматзава», государстводин къул­лу­гъар­ маса гуз — къачузва – зиян вири жемиятдиз жезва.

Уьлкведин кьиле авайбуру эхиримжи­ йисара коррупциядихъ галаз женг гужлу­ авунва. И кар патал Президент Владимир­ Путина кIевелай тапшуругъ ганва. ИкI ту­шир­тIа, икьван чIавалди, садавайни гьич куьтIни тежез, цIуд йисаралди «девран гьализ – кефер чIугваз», чеб шагьзадаяр хьиз къалуриз хьайи «вельможаяр» суддин вилик акъвазариз жедачир. Инсанри и кардилай рази­валзава.

Гьа са вахтунда лугьузва хьи, «виликдайни икI женг чIугур вахтар хьана, амма­ коррупционерриз чеб яргъал-мукьвал кьадайди чизватIани, эсер жезвач». Чуьнуьхзава. Къуллугъдикай менфят къачу­налди, ада законсуз миллиар­дар кIватIзава­. Инсанри гьакI лугьузва кьван. Фагьум-фикирзавай инсанри­ лугьузва хьи, эвелни-эвел ихтиярар гъиле­ авай къуллугъчидиз ришвет къачудай мумкинвал, шартIар туна кIандач. Тахсиркарвал суддал субут хьайитIа, вири девлетар­ халкьдин хийирдиз вахчун, мукьва-кьилийризни регъуь жедайвал, тIвар негь ийин.

Алай вахтунда чи уьлкве коррупциядикай михьи ийизвай серенжемар бязи журналистри 90-йисара Италияда тухвай «Чистые руки» махсус серенжемдихъ галаз гекъигзава. Мафиядин гъиле гьатнавай Италияда кьве йисан къене политикада, законар хуьдай органра, экономикада кIва­лахзавай, коррупциядихъ, мафиядихъ галаз алакъа авай, чIехи постарал алай (гьа гьисабдай депутатарни) 5 агъзурдалай гзаф къуллугъчияр кьуна, дустагъра ацукьарна­. Законрин системада, иллаки сечкийрин законра, дегишвилер туна. Мафия михьиз терг ийиз хьаначтIани, уьлкведа къайда туна.

Дуьньядин уьлквейра коррупция­ авай гьалар ахтармишзавай гьуку­мат­динди тушир­ Transparency International тIвар алай меж­дународ­ный тешкилатди ООН-дик квай 180 уьлкведикай гьи государствойра­ вири­далайни тIи­мил кор­рупция аватIа, гьар йисуз аслу тушир ахтармишунар тухуз, сиягьар раижзава. Италия, 30 йис идалай вилик «Чистые руки» махсус серенжемдилай эгечIна, коррупциядихъ галаз женг чIуг­вазвай государство, алатай йисан сиягьда 52-чкадал ала. Чи уьлкведив гекъи­гайтIа, нетижа писди туш. И сиягьда чаз 158-чка ганва. Чалай гуьгъуьнин цIарцIе Камбоджа ава. Сиягьдин кIвенкIве са гъвечIи Дания аваз гзаф йисар я. Им ина коррупция саки авач лагьай чIал я. Ахпа къвезва Финляндия, Сингапур ва ахпа мадни «ктIизвай Европадин» куьлуь уьлквеяр. Эхь, чаз хабар гузвайвал, гьа «ктIизвай Европадин» уьл­квеяр.

Чи гзаф пулар гъиле гьатнавай чIехи-чIехи бязи къуллугъчийрин, миллиардеррин папарни ашнаяр чеб физ-хквезвай Франциядин, Италиядин, Швейцариядин туьк­венрални курортрал гьикьван ашукь ятIани, гьикьван абуру анра гегьенш чилер, багьа особнякар, виллаяр къачузватIани, анагар, чIуру ял ацалтна, ктIизвай чкаяр я. Квез аквазвачни кьван? Къе тахьайтIа, – пака, пака­ тахьайтIа, – муькуь юкъуз ктIана куьтягь жеда. И кардин гьакъиндай вичин тIвар русвагь хьанвай миллиардер, педофил Эпштейнан къе дуьнья къарсурнавай делилри виридалайни хъсандиз шагьидвалзава. Чеб дуьньядин иесияр яз гьисабзавай, миллиардар кIватIна, чIехи гьукум кьунвай «западдин элитадин» уьмуьрдин ягьсуз макьсад интернетдиз акъатнавай, чинеба янавай шикилрай, видеойрай, кхьенвай сесерай аквазва. Инсан икьван ягьсуз жедани? Амма зи ихтилат а кьацIайвилерикай туш. Зи ихтилат жемиятдин маса азардикай – коррупциядин тIегъуьндикай я.

Гьар гьикI ятIани, гьикьван ктIизватIани, Transparency International тIвар алай международный тешкилатдин сиягьра а уьлквеяр коррупция виридалайни тIимил авайбурун жергеда тунва. Чи девлетлу, къудратлу уьлкве а сиягьда кутуг тавур, дамахиз тежедай чкадал эцигун шак алай кар хьизни аквазва заз. Тапарар хьиз. Виридаз чизвайвал, Россия «коллективный западдин» русофобриз такIанз, чаз писвилер ийиз виш йи­сар я. Чун агъуз вегьин, чакай чIуру, тапан хабарар чукIурун абурун пропагандадин адет я.

Амма информациядин аслу тушир чешмейри хабар гузвайвал ва а уьлквейриз физ-хквезвай ва я анра яшамиш жезвай чи ватандашрин гафарай, анра агьалияр, гьа жергедай яз чиновникарни, къайда-низам чIур тийидайбур, законрал амал ийидайбур я. Коррупция акьалтIай залан, лап кьацIай тахсиркарвал яз гьисабзава. Чиновникдиз­ вичин михьи тIвар миллионри­лай багьа я. Адаз СМИ-рихъай кудай цIу­хъай кьван кичIеда. Месела, са 10 йис идалай вилик Германияда здравоохраненидин министр Улла Шмидт, ял ягъиз, отпускда Испанияда аваз, государстводин, къуллугъдин машин ишлемишна лугьуз, пресса­да къал-макъал къарагъарна. Министр, немсеривай багъишламишун тIалабна, отстав­ка­диз фена. ЦIуд йис инлай вилик Швециядин пачагьлугъдин прокурорди къецепатан­ крарин министр Маргот Вальстремалай дело къарагъарна. Себеб? Бес министрдиз, нубатда вичелай вилик квайбур амаз, Стокгольмда квартира ганва. Вучиз закон чIурнава? Министрдин кьил чIехи басрухдик кутунатIани, силисчийривай адак тахсир квайди субу­тариз хьанач. Чуьруьк цIуд йисалайни рикIе­лай физвач.

Экспертрин гафарай, Гонконгда, Сингапурда, Данияда, Швецияда ва вилик фенвай­ маса уьлквейра коррупциядиз акси­ законри менфятлудаказ кIвалахзава. А законрин кьетIенвал ам я хьи, шак фенвай государст­водин къуллугъчидин законлу къазан­жияр ада ганвай налогривни дуланажагъдин дережадив гекъигзава. Эгер ина барабарвал­ тахьайтIа (доходар тIимил яз), госчиновник­ (гьихьтин чIехи къуллугъдал алаз хьайи­тIа­ни), тахсир кутуна, суддин вилик акъвазарда.

Интернетда кхьизвайвал, а уьлквейра­ тешкилнавай коррупциядиз акси органриз­ (Аслу тушир Бюро, Комиссия, Комитет) чIе­хи ихтиярар ганва. Абуруз тахсир кутазвай депутатар, гьукуматдин членар кьадай ихтияр ава. Абур коррупциядикай прессада­ гузвай хабарар ахтармишуниз мажбур я. Анра кIвалахзавай «комиссарриз», ришветда вил тун тавурай лагьана, гузвай мажибар госчиновникрин мажибрилай са шумуд сеферда чIехи я. Абуруз рикIиз кIани вуч хьайитIани маса къачудай мумкинвал государстводи вичи таъминарзава – анжах гъил, намус михьи яз, гьакъисагъвилелди къуллугъ ая. И крар жуван вилериз акуначтIани, гьакъикъатдинбур хьиз я заз.

Чи гьукуматдин кьилин макьсаддив агакьаруниз – инсандиз хушбахтлувал таъминаруниз эвелни-эвел манийвалзавайди коррупция я. Агъзур йисара, гьикьван алахъунар ийизватIани, ам михьиз терг ийиз жезвач. Амма вилик фенвай уьлквейрин, Советрин Союздин тежрибадай аквазвайвал, адан дережа инсандивай гьисс тийиз­ тежедай, обществодиз зарар тагудай­ хьтин гьалда агъузариз алакьзава. Эгер хейлин йисара мафиозри «кIур гуз» хьайи Италиядилай и кар алакьнатIа, чалай цIуд сеферда хъсандиз алакьда.

ИкI авун патал Госдумадин депутатри, экспертри жуьреба-жуьре теклифар гузва­, законопроектар (КПРФ, «Справедливая­ Рос­сия») туькIуьрзава. Месела, Госдумадин­ депутат, экономикадин илимрин доктор, пуб­лицист Михаил Делягина гьукумди вичи вич коррупциядикай михьи авун патал кьве месэла гьялун теклифзава.

Сад лагьайди: ришвет гайи кас, эгер ада силис тухуниз куьмек гузватIа, са тахсирни кутун тавуна, жавабдарвилиз чIугуникай тамамвилелди азад ийин  (Италияда ийизвайвал – силисчидинни судьядин гуьгьуьлрилай аслу тушиз), адан хатасузвал государстводи таъминарин. И чIавуз вири жавабдарвал ришвет истемишзавай чиновникдин хиве гьатна, «вуна заз – за ваз» лугьудай алакъа (мафиядин бинеда авай круговая порука) кьатI жезва.

Кьвед лагьайди: мафиядик квай коррупционеррин вири эменни халкьдин хийирдиз тамамвилелди вахчун. Эгер тахсиркарвилин тешкилатдик квайда силис тухуниз, гьакъи­къат дуьздал акъудуниз куьмек гузвачтIа, гьат­та гьакъисагъвилелди къазан­мишнавай девлетарни, хизандиз са жуьре­ (текьин чара) кьил хуьдай такьатар туна, вахчун. Кар ана ава хьи, гьич садазни­, тахсиркар хьанвай вич себеб яз, хизан кIеве­ра гьатна, бедбахт хьана кIан жедайди туш. Ихьтин жаза агакьдайди чизвай чиновникдивай ришвет къачудай жуьрэт ийиз жедани? Депутатдин гафарай, и къайдадикай Америкада менфят къачузва. Амма суал арадал къвезва: хизандин тахсир вуч я? И суалдиз 15 йис инлай вилик Кущевкада хьайи мусибатди жаваб гузва. «Крышадик» квай вагьшийри мусибатрик кутур хизанрин тахсир вуч тир?

Инанмиш хьана кIанда, юлдашар: чи  уьл­кведин кьилевайбурулай гьукум коррупция­дикай михьи ийиз алакьда. Чи виридан куьмекдалди. Законсуз дерди, ришвет гана, туь­кIуьриз алахъна кIандач. Законлу дерди, гьи­кьван четин хьайитIани, туькIуьриз жезвайди я. Ришвет истемишзаватIа, коррупционердин­ «дуван аквадай» чкаяр ава. Анриз хабар це. Ришветчивал дувулрай акъуддайвал.

Абдулафис Исмаилов