Экуь къамат – эбеди яз рикIера

Чпин уьмуьр хайи халкьдин руьгьдиз къуллугъ авуниз бахш авур ксарин тIварар, къаматар, баркаллу крар несилрин рикIера эбеди яз амукьда. И йикъара Дербентдин Д.Ш. Ашурован тIварунихъ галай музыкадин училищеда (ДМУ) СССР-дин композиторрин союздин член, РФ-дин ва РД-дин искусствойрин лайихлу деятель, кьве сеферда Дагъустан Республикадин госпремийрин лауреат Мегьамед Азизханович Гьуьсейнов дидедиз хьайидалай инихъ 85 йис тамам хьуниз, адан экуь къамат рикIел хуьниз талукьарнавай мярекат кьиле фена. Ана ДМУ-дин муаллимри, студентри, республикадин культурадин хиле зегьмет чIугвазвай ксари, гьа гьисабдай яз, Дагъустандин халкьдин артист, РД-дин музыкантрин союздин председатель Хан Баширова, са гафуналди, Мегьамед Гьуьсейнован яратмишунрал рикI алай, адаз къимет гузвай  ксари иштиракна. Ихьтин мярекатри, рикIел хкунри, ам яшамиш хьайи кIвалерин цлал мемориалдин кьул алкIуруни, адан тIварцIихъ хайиди тир Рутул райондин Хъуьлуьд­рин хуьре искусствойрин школа ягъуни (умудлу я, адан тIвар эбеди авунин крар гележегдани рикIелай ракъурдач) 2020-йисан декабрдиз яргъалди чIугур залан азардикди чавай къакъатай Мегьамед Гьуьсейнов музыкадин рекьяй зурба устад, бажарагълу пешекар, инсанвилин виниз тир ерияр хас, гьакI хайи халкьдихъ рикI кайи кас хьайидан, ахьтинбур гьамишалугъ яз инсанрин рикIера амукьдайдан гьакъиндай шагьидвалзава. 

Мярекат музучилищедин какахьай хорди (регьбер ва дирижёр  – Н.Н. Шихмурадова, концертмейстер – Т.С. Къадирова) Дербентдин 2000 йисан юбилей къейддайла Мегьамед Гьуьсейнова кхьенвай «Тысячелетний мой Дербент» эсердилай ачухна.

Сифте гаф Хан Башироваз гана. Республикадин музыкадин искусствода дерин гел тунвай бажарагълу устад Мегьамед Азизха­новичан яратмишунринни уьмуьр­дин рехъ, адахъ галаз таниш хьайи вахтар, адан ватанпересви­лин, инсанвилин виниз тир ерияр, регьбервилин бажарагълувал Хан Баширова чими келимайралди рикIел хкана.

— Мегьамед Гьуьсейнов Да­гъустандин еке ватанперес, вичин тIвар чIехи гьарфунилай кхьиниз лайихлу гражданин тир. Ам рес­публикада, чIехи уьлкведа кьиле физвай вакъиайривай садрани къерех хьайи кас туш. И сихвал вичин эсерралди чав агакьарнава. Дагъустандин культура, музы­ка вилик тухуник ада  лайихлу пай кутуни­, хайи халкьдиз эхиримжи нефесдалди вафалу хьуни, и рекье чIугур еке зегьметди,­ адан инсанвилин виниз тир ерийри чи рикIера мягькем чка кьунва. Мегьамед Азизхановича музыкадиз вичин эхиримжи нефесдалди къуллугъна. Ам рикI ва ниятар михьи, хайи республикадихъ рикI кузвай, вичелай алакьдай куьмекар гуз датIана гьазур, гайи гафуниз гьамиша вафалувал хвейи кас, активный просветитель ва жегьилрин насигьатчи тир. Ам сад­рани девлетрихъ калтугай кас туш. Ам патал кьилинди руьгьдин девлет тир. Адан эсерриз музыкадин искусстводал рикI алай ксари еке итиж ийизва, халкьдин музыкадихъ галаз абурун сих алакъа, Дагъустандин культура, музыка­ патал абурухъ квахь тийидай къиметлувал ава, – къейдна ада. – 1941-йисан мишекъат февралдиз дагълух Рутул райондин Хъуьлуьда (Хлют) дидедиз хьайи, Махачкъалада музучилище (1955-1959), Москвада культурадин госинститут (1965-1970) акьалтIарай Мегьамед Азизхановича вичин вири уьмуьр Дагъустандин культура хуьниз ва вилик тухуниз бахшна. Жуьреба-жуьре йисара ада Дербентда Дагъустандин культпросветучилищеда тарсар, Дербент райондин аялрин музшколадиз регьбервал гана. Педагог ва общественный деятель, публицист ва журналист яз, «Дагъустан» ГТРК-да 40 йисалай гзаф вахтунда зегьмет чIугуна. Дагъустандин культурадин министрдин заместитель, Дагъустандин операдин ва балетдин гостеатрдин художественный руководитель яз, регьбервилин везифаярни ада лайихлудаказ кьилиз акъудна.

ДМУ-дин директор Камила Магьмудовади М. Гьуьсейнов училищедин, коллективдин чIехи дуст хьайиди рикIел хкана.

— Мегьамед Азизханович уьмуьр­дихъ галаз кам-камуна аваз фидай. Яргъал йисара ада училищедин аттестацийринни имтигьанрин госкомиссиядиз регьбервал гана. Адаз коллективда зегьмет чIугвазвай гьар са кас чидай. Чи коллектив ам патал кьетIенди тир, гьикI хьи, алатай асирдин 60-йисара вичин зегьметдин рехъ башламишай макан М. Гьуьсейнова, жавабдар чIехи къуллугърал хьайилани, рикIелай ракъурначир. Мумкинвал хьанмазди, коллектив­дихъ, студент­рихъ галаз гуьруьшмиш жедай. Гьар са гуьруьшни кьетIен ва хийирлу вакъиадиз эл­къведай, – рикIел хкана Камила Гьажимурадовнади.

Мярекатдал рахай амай ксарини, муаллимрини, адахъ галаз­ таниш жез агакьай студентрини­ Мегьамед Азизхановичан экуь къамат, адахъ галаз таниш хьайи вахтар, хъсан педагог, муаллим ва регьбер яз, адавай чпив тежрибадин къимет авачир тарсар агакьайди къейдна.

Дугъриданни, Мегьамед Гьуь­сейнова,­ композитор яз, чаз тунвай ирс зурбади ва кьетIенди я. Аник акатзавай жуьреба-жуьре жанрайрин 200-далай виниз эсерар – «Шарвили» опера, «Дагъус­тандин музыкадин рангар» симфониядин сюита, «Эмин» драмадин поэма ва гзаф масабур Да­гъустандин музыкадин къизилдин фондуна гьатнава. Дагъустандин композиторрин школадин юкьван несилдин векил яз, адан уьмуьрдин рехъ такабурлу дагъларин надир тIебиатдинни дагъвийрин гужлу къилихрин юкьва башламиш хьана.

Мегьамед Азизхановичан къилихдиз хас тир мад са кьетIенвал ава – датIана жагъурунин рекье хьун. Ада датIана цIийи идеяяр, жанраяр, музыкадин темаяр, абур музыкадал рикI алай ксарив агакьардай къайдаяр жагъур­дай. И рехъни ада устадвилелди атIана. И жуьредин эсеррик «Дагъустан­­дин музыкадин рангар», оркестрдихъ галаз скрипка патал «Поэма-импровизация» акатзава­. Халкьдин шаир Етим Эминан эдеб-ахлакьдинни шаирвилин кьа­­кьан тир дережади адак драмадин «Эмин» поэма арадал гъунин руьгь кутурдини рикIел хкун кутугнава.

Мегьамед Азизхановичан ярат­мишунра кьилин чка симфо­ниядин эсерри кьазва. И жи­гьет­дай­ ам гзаф кьадар конкурсрин ва фес­тивалрин лауреат хьуни­ адан виниз тир устадвал къалурзава. Чна винидихъ къейдна­вайвал, адакай Дагъус­тан Республикадин­ Госпремиядин­ лауреат хьана. Сад лагьай сеферда (1993-йисуз)­ драмадинди тир «Эмин» эсердай, кьвед лагьай сефердани (2003-йисуз) – ясдин (муси­бат­дин) фрескайрай (трагические­ фрески «Протест совести»). М. Гьуьсейнов уьмуьрдин мусибатдин гьакъи­къат художест­венный гьакъи­къатдиз элкъуьриз чалишмиш хьайи тIимил компо­зиторрикай сад тир. Гражданвилин чIехи гьиссди адан рикIе гьамиша кьетIен чка кьунвай. ИкI, алатай асирдин эхирра­ Россия­да, Да­гъустанда кьиле фейи (1996-йисуз Каспийскда кIвалер хъиткьинарун, 1999-йисан августдизни сентябрдиз международный террористри гьужумиз ала­хъун…) вакъиайри адан рикI дарихарнай. Гьа и вакъиайри адан ясдин фрескайра чка кьурдини сир туш.

Лугьун лазим я хьи, республикадин театрар патални Мегьамед Азизхановича музыка гзаф кхьена. Адакай неинки Дагъустандин (гьа гьисабдай яз Лезги театрдинни), гьакI урусрин, гуржийрин, эрменийрин, туьркверин драматургрин эсерра гегьеншдаказ менфят къачузва. Кьилди къачуртIа, Лезги театрдихъ галаз ам сих алакъада хьана. 1974-йисалай инихъ Мегьамед Азизхановича­ Лезги театр­ди сегьнеламишай 25-далай ­виниз тамашайриз музыка кхьена.

РикIел хкин: Мегьамед Гьуьсейнов 2000-йисалай Ахцегьа кьи­ле тухуз эгечIай «Шарвили» эпосдин суварин сценарист-ре­жиссёрни тир. Адан яратмишунрин арада «Муьгьуьббатдин рапсодия» балетдини еке чка кьазва. Эсердин тIварцIяйни аквазвайвал, кьилин метлеб гьамишалугъ муьгьуьббатдин тарих ачухарун я. 2018-йисан апрелдиз Махач­къалада тамаша (сценограф художник – И. Супьянов) аншлаг аваз кьиле фейиди рикIел хквезва.

2005-йисуз М. Гьуьсейнова­ чапдай акъудай «XX асирдин Да­гъустандин музыкадин культу­ра­дин деятелар» ктабдихъ-спра­воч­никдихъни музыкадал рикI алай ксарин арада къенин юкъузни еке къиметлувал ва машгьурвал ава. Гаф кватай чкадал лугьун лазим я хьи, Мегьамед Азизхановичан гзаф кьадар эсерар Москвадин «Советрин композитор», «Рига» чапханайра акъуднава. Жуьреба-жуьре йисара адан эсерар Моск­вадани, Бакудани, Еревандани, Нальчикдани ва маса шегьеррани агалкьунралди тамамарнай.

Мярекатни, Мегьамед Гьуьсейнован эсерри хьиз, рикIериз чим гудайди, лап таъсирлуди хьана. КIватI хьанвайбуруз еке экрандилай Мегьамед Гьуьсейнован ­уьмуьрдин рекьикай куьруь ви­деояр, музыкадикай ва шииратдикай адан веревирдер авай «Кунацкая» фильмдай интервью къалурна. Сегьнедилай музыкадин­ чIе­хи устаддин бязи эсеррихъ яб акалдай мумкинвални хьана. Абурун арада «Пакаман вахт» (Расул Гьамзатован), «Яшамиш хьухь, зи Дагъустан!» (шаир Станислав Сущевскийдин), «Синерилай» (халкьдин) ва масабур авай. ДМУ-дин вокалдинни хордин «Элегия» (регьбер – Н. Шихму­радова) ансамблди тамамарай эсеррини мярекат мадни  итижлу­  авуна. Мярекатдин сценарий ва прог­рамма туькIуьрайбур хордин ­дирижированидин отделенидин за­ведующий Ибрагьим Ибрагьимов (ада мярекат устадвилелди кьилени тухвана) ва и отделенидин муаллим Виктория Ибрагьимова тир.

Эхирдай Мегьамед Гьуьсейнован уьмуьрдин юлдаш Бедирнисе Наврузовнади училищедин директор Камила Магьмудовадиз ва вири коллективдиз мярекат тешкилунай сагърай лагьана.

Рагнеда  Рамалданова