«Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин своддин»

гьакъиндай тешкилнавай комиссиядиз бязи теклифар

Орфографиядин къайдайрин своддик и ва маса дегишвилер, алаваяр кухтун регьят тушир тапшуругърикай я. И кар кьилиз­ акъуд­дайла, зи фикирдалди, эвелни-эвел идалай вилик тестикьарнавай къайдаяр фагьумлувилелди веревирд авун, тайин гафар кхьинин жигьетдай къайдаяр са чешнеда аваз ва я авачиз хьуниз кьетIен дикъет гун, гуз кIанзавай теклифар анжах лезги чIалан илимдив кьадайвал делилламишнавайбур хьун герек я.

Малум тирвал, Дагъустан Рес­публикадин Гьукуматди арадал гъанвай Дагъустандин халкьарин­ чIаларин терминринни орфографиядин комиссияди вири чIа­ла­рай пешекаррикай ибарат кьилдин комиссияр­ тешкилнава. РикIел хкин, лезги чIалан орфографиядин своддиз талукь месэлаяр­ веревирд авунин сад лагьай заседание 2025-йисан 23-декабрдиз РАН-дин Дагъус­тандин ахтармишунрин федеральный центрадин ЦIадаса Гьам­затан тIварцIихъ галай чIа­лан, эдебиятдин ва искусстводин институтда кьиле фенай.

Комиссиядик квай пешекаррин­ хиве­ жавабдар ва важиблу тапшу­ругъ туна: 1998-йисуз акъатай­ «Лез­ги чIалан орфографиядин­ къай­дайрин своддик» (туь­кIуьрай­ди – У.А. Мейланова) кухтадай де­­гишвилер, хъийидай алаваяр­ ава­тIа, гьарда вичин фики­рар малумарун. КьетIендаказ къейд ийин­, гьелелиг ихтилат цIийи гафарган арадал гъуникай ваъ, орфографиядин къайдайрин свод тестикьаруникай я. Маса гафаралди лагьайтIа, винидихъ тIвар кьунвай институтдин вилик месэла эцигнава: орфографиядин къайдайрин сводар гьазурун ва чапдай акъудун (кIандатIа – виликанбур авайвал чап хъувун, гереквал аватIа – дегишвилерни алаваяр кухтун).

ЧIалаз талукь макъалайра за идалай виликни къейднай хьи, виликди финин жи­гьетдай вири мумкинвилер авай гьар са чIалан орфографиядани, дуьньяда кьиле физвай дегишвилерихъни цIийивилерихъ галаз алакъалу яз, йисарилай йисарал, девиррилай девиррал къвез, туь­кIуьр хъувуна, ала­ваяр кухтуна кIа­ндай месэлаяр арадал атун тIебии кар я.

Са кар гзафбуру гьахълувилелди тестикьарзава: лезги чIалан къенин орфографиядиз еке дегишвилер, инкъилабар герек туш, амма ам авайдалай хъсанарун патал, къенин девирдин лезги чIалахъ галаз кьадайвал авун патал мягькемар хъувуна кIанзавай чкаяр авачиз туш. Им вахтуни истемишзавай месэла я. ГьикI хьи, орфографиядин своддиз, гафаргандиз талукь месэлаяр веревирд тахвуна къад йисалай алатнавай.

Им зурба алим Унейзат Мейлановади туькIуьрай свод бегьемди туш лагьай чIал жезвач. Фикир гайитIа, исятдани чи орфография тамамвилелди бегьемди, мягькемди туш, гьавиляй са жерге суалар арадал къвезва.

Лугьун лазим жезва хьи, тIвар кьунвай лезги чIалан орфографиядин къайдайрин сводни лезги чIалан тарихда сад лагьайди туш. Машгьур алим Унейзат Мейлановади ам вичелай вилик муькуь машгьур алим Мегьамед Гьажиева туькIуьрайдан бинедаллаз туьхкIуьрна.  М.Гьажиева 1950-йисуз чапдай акъудай «Лезги чIалан орфографиядин словарда» (2 лагьай туькIуьр хъувур издание) орфография­дин къайдаярни ганвай. Алимди гафаргандин сифте гафуна къейднавайвал, лезги чIалан орфографиядин къайдайрин кIватIал 1938-йисуз туькIуьрна, тестикьна ва чапдай акъудна. Кьвед лагьай сеферда ам, муаллимрин собранийрални килиг хъувурдалай кьулухъ, тежрибади тIалабзавай гьалдиз хкана, гафарганни галаз 1941-йисуз ахкъудна. Гьа са вахтунда ада чеб дуьз кхьинин патахъай са тайин къайдадик кутаз тахьанвай гафарни амайди ашкара авунай.

Сифтедай 1931-йисуз Дагъустандин орфографиядин сад лагьай конференциядихъ галаз алакъалу яз илимдин кIвалах – «Лезги чIалан орфографиядин къайдаяр» – алим Гьажибег Гьажибегова кхьенай.

Шак алачиз лугьуз жеда хьи, сифтедай Гь.Гьажибегова, ХХ асирдин юкьвара алим М. Гьажиева орфографиядин мес­эладай авур ахтармишунар, кIвалахар и рекье хъсан бине кутурбур хьана. Абурун илимдин ирс гуьгъуьнлай чIалан илимдал машгъул са жерге алимри давамар хъувуна.

*  *  *

1998-йисан лезги чIалан орфографиядин къайдайрин своддин «ЧIалан паяр дуьз кхьин» тIвар ганвай паюна существительнияр, прилагательнияр, тIварцIиэвезар, наречияр, числительнияр ва глаголар кхьинин бязи къайдайрикай лагьанва, амма куьмекчи чIалан паяр (союзар, кIусар, послелогар), гьакIни междометияр кхьинин къайдаяр кьилди къалурнавач.  Кхьинра гзаф дуьшуьшра гъалатIар кваз гьалтзавай бязи куьмекчи гафар кхьинин тайин къайдаяр, мисаларни гилиг авуналди, кухтун важиблу я. Мадни, ксарин тIварцIиэвезрин гьам теквилин, гьамни гзафвилин кьадарриз талукь къакъатунин III падеждин формаяр анжах «в» гьарф аваз («г» ваъ) кхьин герек тирди къалурин. Месела: зун – завай, чун – чавай; вун – вавай, куьн – квевай; ам – адавай, абур – абурувай («загай», «чагай», «вагай», квегай», «адагай», «абуругай» ваъ).

Зи, ви тIварцIиэвезар эхирда «н» авачиз кхьида, «зин», «вин» кхьидач. «Зун» тIварцIиэвездин актив ва секинвилин I лагьай падежрин кIалубрихъ «-ни» союз галкIурай дуьшуьшрани артухан «н» кхьидач. ИкI кхьида: за – зани. ИкI кхьидач: занни.

 Чпел фикир желбзавай гафарик сложный ва сос­тавной глаголар акатзава. 1998-йисан сводда къалурна­ва: «Сложный глаголрик квай куьмекчи глагол авун вичин­ тамам ва куьруь формада иш­лемишда: авун – вун – ун. Авун глаголдин куьруь форма галаз арадал атанвай сложный глаголар гьа куьмекчи глаголдин кьатIунихъ галаз ккIана кхьида. Месела: куьруьвун, яргъивун, лацувун, кIвалахун, кIелун, хабарун, хкадарун ва мсб».

Къейд ийин, ихьтин дуьшуьшра чна кхьинин къайдаяр са чешнедиз гъун герек я. Сводда къалурнавай мисалрин цIиргъиник квай гафарин къурулушдиз фикир гайитIа, тайин жеда хьи, чпин гьам морфологиядиз, гьамни словообразовани­диз талукь лишанриз килигайла, абур са жергеда хьана кIанзавай гафар туш. Чаз аквазва хьи, сложный глаголрин мисалар яз гъанвай бязи уьлчмейрик авун глаголдин куьруь хьанвай «-вун» форма ква, муькуьбурук – «-ун» форма. Куьруь авунвай сад лагьай вариант чи чIалан тIебиатдихъ галаз бажагьат кьазва. Ша чна инал, орфографиядин къанунрикай рахазвай чкадал, нугъатра гьалтзавай и ва я маса вариантриз фикир тагун – им орфография мягькем хьунин рехъ я лугьуз жедач. Мадни, своддай къачунвай цитатада авун глагол «вичин тамам ва куьруь формада ишлемишда»­ лагьанва, яни «форма» гаф теквилин кьадарда аваз кхьини са кIалубдикай ихтилат физвайди къалурзаватIани, гьакъи­къатда «-вун» ва «-ун» кьведни ганва… Захъ са шумуд йисуз чи писателрин, къелемчийрин кхьинар-гафар ахтармишунин нетижада арадал атай гафарин (келимайрин, жумлайрин) тайин кIватIал ава. Ахтармишунри къалурна хьи, ачух сесиналди акьалтIзавай гьич са прилагательнидикайни куьмекчи «авун» глаголдин «вун» кIалуб акал хьанваз арадал атанвай са гаф кьванни гьалтзавач. Зурба алим Агьмедулагь Гуьлмегьамедован баянрин чIехи гафаргандайни ихьтин чешнеяр жагъизвач. Анжах «михьи авун – михьивун» къалурнава, гьамни скобкайра рахунриз хас жуьре тирди тестикьаруналди. И вариант чал М.Гьажиеван урус чIаланни лезги чIалан словардани гьалтзава. КьетIендаказ къейд ийин: тек «михьивун» гаф, амай гьич са вариантни (месела, лацувун, лацуйиз…) жагъидач. Ихьтин гафар 1998-йисан сводда къалурнаватIани, 2001-йисуз алим Ражидин Гьайдарован редакциядик кваз акъатай гафарганда ахьтинбурукай гьич са уьлчмени авач. Им хатадай хьанвай «рикIелай алатун» я лугьун пара гиман гъиз жедай делил я.  Якъин я хьи, алимдиз абур гафаргандик кутун дуьз кар яз акунач. И мисалри тестикьарзава: чIалан тIебиатдиз хас тушир, халкьди кьабул тийидай жуьреяр арадал гъуникай хийир авач.

Къейд ийиз кIанзава хьи, эхирда ачух сес авай бязи прилагательнияр авун глаголдихъ галаз галкIурна кхьин виже къведай кар я лагьана М.Гьажиевани виликан сводда къалурнай. Месела: лацу авун – лацувун, лацу ийиз – лацуйиз, лацу авуна – лацувуна, лацу ийида – лацуйида ва икI мад. Аквазвайвал, 1998-йисан своддилай тафаватлу яз, виликанда «авун» глаголдин къведай вахтунин ва деепричастие тир формаярни гилигнавай мисалар ганва. Эхиримжи сводда и глаголдин куьруь авунвай вариант анжах са кIалубда аваз ишлемишиз хьун мумкин тирди тестикьарунин гъавурдани акьазвач. Сводда теклифнавай къайда фикирда кьуртIа, чна глаголдикай арадиз къвезвай деепричастие, причастие тир кIалубарни, вахтарин, къадагъадин, буйругъдин кIалубарни рикIелай алудна кIанзавач. И жуьреда туькIуьр жезвай сложный гафарин мисалар гъайитIа, сесерикай туькIуьрдай ахьтин кIватIалриз бажагьат гафар лугьуз жеда. Гьавиляй, зи кьатIунралди, гужуналди гафарин кьатIар сад-садахъ гилигуналди, тIебиисуз саягъда цIийи гафар туькIуьр тавунин фикирдал хьун хъсан я, иллаки игьтияж авачир, цIийиз туькIуьрзавай гафарин манаяр гузвай уьлчмеяр, абур рахунрани кхьинра ишлемишзавай адетдин къайдаяр аваз хьайила.

Нугъатра гьалтзавай жуьрейрикай рахай макъамда са итижлу мисални гъиз кIанзава. Докъузпарадин нугъатриз «къацувун» [къацывын] хьтин вариант хас я: «къачун герек туш» келима абурун нугъатдалди «къацывын герек тыш» жеда.

Своддин 63 лагьай параграфда -лух суффикс «къуллугъ, пачагьлугъ ва сагълугъ гафар квачиз, амай вири дуьшуьшра х-далди кхьида» лагьанва. (Месела: буллух, къелемлух, къумлух ва мсб). Ахтармишунри къалурна хьи,   «-лугъ» акал хьанвай гафар къенин лезги чIала сводда къалурнавай пуд ваъ, вад ава, эгер куьгьне гафарикай тир, вич саки ишлемиш техйизмай «унлугъ» туьркизм гьисаба кьун тавуртIа. Гьа икI, пуд гафунал кьилдин манаяр авай башсагълугъ(вал) ва гьамишалугъ алава хъувуна кIанзава. Ибур чи гъиле авай орфографиядин эхиримжи гафаргандани гьа икI къалурнава, кхьинрани анжах и жуьрейрал амалзава.

Кхьинин къайдаяр бегьемвилелди тайин тахьанвай жергеда буйругъдин наклоненидин глаголарни ава. Чи гъиле­вай своддин 50 лагьай параграфда кхьенвайвал, кягъун, эцягъун масдаррин буйругъдин II касдиз талукь формаяр кя, эця; кягъа, эцягъа кхьин теклифзава. Суалар арадал къвезва: вучиз кьве жуьреда кхьин лазим я? Са къайда хкядай мумкинвал авачни?

Сводда къалурнавай къайдадал амал авуртIа, гьа и гафарин гилан вахтунин кIалубар кязва, эцязва кхьена кIанзава. Амма садни дуьз къвезвай вариантар туш.

Ихтилат физвай параграфда мадни къейднава: «Буйругъдин формаяр дибдив сад хьиз къвезвай глаголра ахьтин формаяр чIала ишлемишзавайвал кьве жуьредани кхьида: ацукь – ацукьа, акъуд – акъуда, туькIуьр – туькIуьра, эвичI – эвичIа, экъечI – экъечIа ва мсб». И дуьшуьшда гележегдин сводда са къайда хвена кIанда. 2001-йисуз акъатнавай орфографиядин гафаргандани кьвед лагьай жуьреяр тестикьарнавач. Игьтияж авачир дуьшуьшра кьве жуьредин кхьинар къанунламишуни орфография мягькемвилихъ бажагьат тухуда.

64 лагьай параграфда галкIурна кхьена къалурнавай «атIахьтин» гафунизни фикир хгун герек я лугьуз жеда. Винидихъ тIвар кьунвай гафарганда ихьтин уьлчме гьалтзавач, гьатта кхьинрани и жуьреда садрани ишлемишзавайди туш.

Числительнияр кхьиниз талукь яз бязибуру цIийи къайда теклифзава. Месела, пудкъанни цIуд кхьизвай чкадал – пудкъанницIуд, пуд виш – пудвиш …

Зун числительнияр кхьидай къайдаяр цIийи тахвунин терефдал ала, гьикI хьи, 1) им илимдин рекьелди алимри гегьенш ахтармишунар тухун хъувуна кIанзавай месэла я; 2) садлагьана авур дегишвилер себеб яз кхьизвайбур какадарунал гъида…

«Урус чIалай атай гафар кхьидай къайдаяр» паюна ганвай 71 лагьай  параграфдин мисалризни фикир хгун ва аник алаваяр кухтун герек яз аквазва. Кьилди къачуртIа, параграфда кхьенва: «Чпин суффиксар (-ск, -ческ, -нн, -е) хвена кхьин чарасуз тир дуьшуьшра урус чIалай атай прилагательнийрин эхирра гьамиша родриз дегиш тежер са форма (-ный, -ски, -ческой, -ной) кхьида. Месела: культурный инсан, заказной чар, социалис­тический индустриализация (социалистическая индустриализация ваъ)».

И параграфдин малумат ва мисалар чна икI гун тек­лифзава:

Чпин суффиксар (-ск, -ческ, -еск, -н) хвена кхьин чарасуз дуьшуьшра урус чIалай атай прилагательнийрин эхирра гьамиша родриз дегиш тежер са форма (-ный, -ский, -ческий, -ной) кхьида. Месела: культурный инсан, болгарский истивут, юридический къуллугъ, заказной чар, составной гьарф.

ГьакIни гуьгъуьнлай и параграфдиз 4 къейд алава хъийин:

Къейд 1. Ихьтин гафарихъ, урус дувул хвена, лезги чIалан аффиксар акализни жеда. Месела: заказдин чар, юриствилин къуллугъ, составдин гьарф, болгариядин истивут. 

Къейд 2. Областрин, крайрин, районрин ва географиядиз талукь маса тIварар кхьидайлани урус чIалан аффиксар лезги чIаланбуралди эвезна кхьиз жеда. Амма ихьтин дуьшуьшра урус чIалан прилагательнияр арадал гъизвай морфемаяр хкуд хъувун ва тайин гаф-тIвар существительнидин кIалубдиз хкайдалай кьулухъ адахъ лезги аффиксар гилиг хъувун герек я. Месела:  Вологодский область – Вологдадин область, Орловский область – Орёлдин область, Калужский область – Калугадин область, Ставропольский край – Ставрополдин край, Сулейман-Стальский район – СтIал Сулейманан район ва мсб.

Къейд 3. Урус чIалай атай (-ец суффикс квай) гвардеец, омоновец, стахановец хьтин тIимил гафар кхьидайлани -ец суффикс -чи суффиксдалди эвез ийин. Месела: гвардеец – гвардиячи (гвардейчи ваъ), омоновец – омоновчи, стахановец – стахановчи. 

Къейд 4. Урус чIалай атанвай туризм, историзм, механизм, центр ва ихьтин чеб ачух тушир сесер къалурзавай кьве гьарфуналди акьалтIзавай маса гафарин актив падеждин кIалубдихъ -ди эхир акал жеда. Месела: туризмди, историзмди, механизмди, центрди. Ихьтин гафарин гзафвилин кьадардин кIалубар актив падеждиз икI дегиш жеда: туризмайри, иторизмайри, механизмайри, центрайри.    

«ЧIехи гьарфар ишлемишун» тIвар ганвай кьилин 75 лагьай параграфдиз ихьтин 9, 10 ва 11 лагьай къейдер алава хъувун теклифзава:

Къейд 9. Са шумуд гафуникай ибарат суваррин, кьетIен йикъарин тIварар анжах эвел кьиле авай гаф чIехи гьарфунилай башламишна кхьида. Месела: Садвилин югъ (садвилин Югъ ва я Садвилин Югъ ваъ), Муаллимрин югъ, Вири дуьньядин миллетрин чIаларин югъ.

Къейд 10. Суварин тIварцIе сифте гафунилай гуьгъуьниз къвезвай гафарик хсуси тIварар ва я кьетIен мана гузвай гафар кваз хьайитIа, гьабурни чIехи гьарфунилай кхьида. Месела: ЧIехи Гъалибвилин югъ, Гатфарин ва Зегьметдин сувар.

Къейд 11. Сифте кьиле рекъемар аваз кхьидай суварин тIварар рекъемдилай кьулухъ дефис аваз ва вацран тIвар чIехи гьарфунилай кхьида. Месела: 9-Май, 8-Март. Суварин тIварцIе авай рекъемар гафаралди кхьидай дуьшуьшра (гьам предложенидин сифте кьиле, гьамни юкьва) анжах сифте кьиле авай гаф чIехи гьарфунилай башламишда. Месела: КIуьд лагьай май, Муьжуьд лагьай март.

Гьа и параграфда ганвай гьайванрин лакIабриз, хсуси ва чкайрин тIварариз талукь малуматризни, мисалризни цIийикIа килиг хъувунин, бязи къейдер алава хъувунин чарасузвал ава.

Урус чIалай атанвай аббревиатураярни гьамиша авайвал кхьин лазим тирди тестикьарин. Басмадин такьатра бязи дуьшуьшра аббревиатураяр таржума авунвай жуьреда ганваз гьалтзава. Месела, «РД-дин» кхьизвач, «ДР-дин» кхьизва. Кьвед лагьай жуьре дуьз яз гьисабзавайбурун делил ихьтинди я: «Чна Республика Да­гъус­тандин лугьузвач хьи, Дагъустан Республикадин лугьузва». Ихьтин къайда дуьз яз гьисабзавайбуруз лугьуз жеда: акI ятIа, ша чна неинки РД, гьакI маса аббревиатураярни лезгиламиш ийин – кьиле фидай кар туш.

Сводда дефис ва тире какадар тавунин патахъайни малумат гайитIа хъсан я. Вучиз лагьайтIа и лишанар гзаф дуьшуьшра какадарзава, гьатта тIвар кьунвай своддин электронный вариантда ганвай бязи мисалрин-гафарин арадани дефис хьана кIанзавай чкадал тире эцигнава. Гьатта илимдиз, чирвилер къачуниз талукь кIвалахрани, ктабрани гъалатIриз рехъ гузвай дуьшуьшар гьалтзава. Ида 1) манадин жигьетдай какадарзава; 2) текстинин мешреб квадарзава. Гьавиляй сводда мисаларни галаз къейдна кIанда хьи, орфографиядиз талукь лишан анжах дефис я, тире ваъ.

Кьилдин бязи гафар кхьинин патахъайни са тайин къайда хуьн герек жеда. Ихьтин гафарик акатзава: мергьямат, муаллим, садхьиз, савкьват, хизан ва мсб. Инал за уьлчмеяр орфографиядин гафарганра къалурнавай тегьерда ганва. Амма ктабра, периодикадин изданийра ихьтин гафар гьар жуьре кхьенваз гьалтзава. Гележегда къелемчийри гьарда сакIа кхьин тавун патал орфографиядин комиссиядик квай пешекарри гереквал авай чкаяр туькIуьр хъувун лазим яз аквазва заз. Кьилди къачуртIа, кхьинра «муаллим», «муалим» ва «малим» кхьенваз гьалтзава. Кьвед ва пуд лагьай вариантар къенин юкъуз къуватда авай орфографиядин къанунри инкарзавайбур я. «Малим» вариант рахунриз хас вариант тирвиляй кхьинривай яргъаз авуна кIанзава. Бес «муаллим» гафуна кьве «л» вуч себебдалди герек я? Фикир гайитIа, «муалим» кхьинихъ (яни са «л» аваз кхьинихъ) гъавурда акьадай делил ава: алим – му+алим, талим – му+талим. Ихьтин дуьшуьшрани кхьинин къайдаяр са чешнедиз гъунихъ орфография патал хъсан метлеб ава.

Чна лезги чIалан орфографияда морфологиядин принципди кьилин чка кьазвайди рикIелай ракъур тийин. Кьилдин бязи гафарихъ галаз алакъалу веревирдер за виликдайни са макъалада авунай. Инал куьрелди бязи фикирар тикрар хъувун кутугнаваз аквазва…

Малум тирвал, кхьинар ийизвай ксари орфографиядин гафарганда къалурнавай хейлин гафар масакIа, вердиш хьанвайвал, «кьили кьатIузвай­вал» ишлемишзава. Гьавиляй ахьтин гафар кхьинин къайдаяр шак аламайбуруз элкъвенва. Гекъигун патал сад-кьве уьлчме фикирдиз гъин: са-бубат, са-кьве, сакъатда – ибур орфо­графияда тестикьарнавай къайдаяр ятIани, кхьинра чна саки и къайдаяр вилив хуьзвач. Вучиз лагьайтIа сиф­тегьан­ кьве уьлчме дефисдалди, пуд лагьайди битав гаф хьиз кхьинихъ вучтин се­бе­бар ава­тIа лугьуз хьун четин я.

Гьа икI, чи гъиле авай орфографиядин гафарганда­ «са геренда» чара-чара кьве га­фуникай ибарат яз, «сакъат­да» са гаф хьиз, «са-бубат» дефис арада аваз кхьин истемишзава. Авайвал лагьайтIа, ибур са къай­дади-делилди муькуьдаз аксивалзавай дуьшуьшар я.

Къветрешараг,  катрашараг  хьтин сложный гафар галкIурна кхьидани, тахьайтIа кьилди-кьилди? Ихьтин дуь­шуьшра гьихьтин къайдадал амал авун герек ятIа, са бязи делилар гъуналди, асул гьисабдай са тайин нетижадал къведай мумкинвал ава. Инал сифте ну­­­батда ри­кIел хкун герек я хьи, орфография эдебиятдин чIал патал арадал гъизвай кхьинрин къанунар я, гьавиляй ам, орфография, чIалан дибда гьатнавай нугъатдиз мукьва хьана кIан­­­­за­ва. Ихьтин гафар битавбур   хьиз кхьинихъ чIалан орфография мягькем хьун патал хийир ава лугьуз­ же­дач. Маса халкьарин эдебиятра хьиз, чи эдебиятдани, асул гьисабдай шииратда, гафарин адетдин чкаяр азадвилелди дегишаруникай, яни инверсиядикай гегьеншдиз менфят къачузва. Мисал яз, къветрешараг орфография­дин къанун яз тес­тикьарайтIа, шииратда шараг къвет­рен  гьалтунни мумкин кар туш лу­гьуз­ жедач. Гьавиляй­ кьве жуьрейриз-къайдайриз рехъ ачухуни кхьинрин къайдаяр мягькемсузарда. Муькуь патахъай фикир гайи­тIа, ихьтин сложный гафарихъ галаз алакъалу месэлаяр ахтармишунар хъувунин чарасузвал авайбур, гьуьжет аламайбур яз гьисабиз же­да.

Урус чIала сокол гафуникай гафар арадиз атунин аффиксальный къайдада соколёнок жезва, амма чи чIа­лахъ, урус чIала­лай тафаватлу яз, дувулдихъ махсус суффиксар акалуналди гьайванрин шарагрин тIва­рар къалурдай цIийи уьлчмеяр туь­кIуьрдай мумкинвилер авач. Гьавиляй кьилдин кьве уьлчмедикай мен­­фят къачунин рехъ я амукьзавайди. Акси дуьшуьшда, инкариз те­жедай делилар авачиз, ахьтин гафар­ кхьинра ишлемишунин чарасузвал ава лугьуз жедач. Къуй абур рахунрин стилдиз хас гафар-жуьреяр яз амукьрай.

Рахунрин чIалаз хас халадхва, имидхва, жикIид тар хьтин гафарни кхьинра анжах са къайдада ишлемишуникай хийир ава. Авайвал лугьун хьи, чал кхьинра гьатта пуд жуьреда гьалтзава: халадхва, халад хва, халадин хва. Зи фикирдалди, чи чIалан тIебиатдиз ихьтин жуьредин уьлчмеяр битавбур хьиз кхьин кутугнавач. Инал гъанвайбурукай кьвед лагьай вариантни виже къведач лугьунихъ себеб ава: «халад» кIалуб эхир кьатIнавай, орфографиядин, грамматикадин къайдайриз­ жаваб тагузвай саягъдинди хьанва. Гьавиляй сад ва кьвед лагьай жуьреяр-вариантар кхьинрин чIала гьамишалугъ «рикIелай ракъурун» хъсан я.

Ибур зи хсуси фикирар я. Гьихьтинбур ятIани…

Куругъли  Ферзалиев