Мадарани Гуьлуьстан
(Эвел — 20, 24, 28, 32-нумрайра)
Чалтука мад фенд туькIуьрзава
Мадара, йиф-югъ лугьун тийиз, рекье хьана. Эхирни гарун балкIанди са нянрихъ хкана ам Ямен шегьердиз агакьарна. Тадиз балкIандилай эвичIна, Мадара пачагьдин кIвализ фена. Варарал, ракIарал алай къаравулриз ам, хтайла, чуькьни тавуна, къенез ахъаюн буйругънавай, гьавиляй адаз гаф лугьудай касни хьанач.
Шад Мадара зирекдиз кIвализ гьахьна. Амма адан яр Гуьлуьстан курпашман тир. Ам, чIулав партал алукIна, ясда авай. Мадара фена 39 югъ алукьнавай. Чалтукани, «Мадара хкведайди туш, ам асланри, патар-патарна, тIуьнва» лугьуз шегьерда ванер тунвай. Гьавиляй шедай кьван Гуьлуьстанан вилер яру тир, чина ранг амачир. Хажалатдин дагьардиз аватна, ада гьич фуни незмачир. Ам гьич чир хъжен тийидайвал яхунни хьанвай.
Мадара хьиз, гьалва гъиз фейибур гзаф хьана, садни элкъвена хтанач. Ам хкведайдак ни умуд кутадай кьван! Чалтука мехъерин гьазурвилер аквазвай. Ада Мадара хквен тийидайдакай тайиндаказ Гуьлуьстаназни хабар ганвай. ГьакI хьайила, гьич вилеризни акуна такIан къаралмиш Чалтука вич тухудайди чир хьайи ада, ясда гьат тавуна, вуч ийидай? Гуьлуьстан авай гьал акурла, Мадаради, вичин чуьнгуьр хуруз чIугуна, са кьве мани лагьана:
Зун ви патав хтанава,
ЧIулав либас алуд, гуьзел.
ВиртIед гьалва за гъанава,
ЧIулав фикир къакъуд, гуьзел.
Гьич душмандин гъил къведач вал,
Зи чанда руьгь амай кьван гагь.
Девлер падиз гьазур я зун,
Са стIал иви кумай кьван гагь.
Гуьлуьстанан чин акваз-акваз ачух хьана, адан хъуькъвен кьилериз яру гъал яна. Гъилер цавуз хкажна, вилер чирагъар хьиз куькIвена, явашдиз къарагъай руш, туьтуьна шадвилин шел акIана, гададин хуруз гадар хьана. Мадаради вичин къуьнел аватай рушан кьилелай кап эляна. Гуьлуьстанан вилерилай атай накъвар адан хурал авахьна. Гьа икI легьзеяр фена. Ахпа Гуьлуьстана ясдин парталар хутIунна, зарлу либас алукIна. пачагьдин кIвални ясдай акъатна. Рушан кефияр ачух, чин къени хъхьайла, пачагьдин рикIни цицIи хьана. Ада, вичин назир-вазир ракъурна, ханандайриз эвер гана, шадвилер башламишна. Шадвилер пака пакамдалди давам хьана. И йикъалай эгечIна, абуру Мадарадинни Гуьлуьстанан мехъер башламишдайвал тир.
Ибур инал аламукьрай. Гила чун пагьливан Чалтукан кIвализ фин. Адални Мадара гьалвани гваз хтанвайдакай хабар агакьна, адан мехъерин гьазурвилерни акъваз хьана. Чалтук, сас регъвез, вичин тупIар кIасиз, кIвалин и кьиляй а кьилиз, а кьиляй и кьилиз къекъвена. «Им гьихьтин кар я? — фикирна ада. — Икьван чIавалди пачагьрин, шагьларин рухвайривай тахьай кIвалах са гьинай ятIани атай къурабадилай алакьнани? Ваъ, зун чIалахъ туш. Къураба Мадаради Гуьлуьстан тухвана лагьай гафни завай кьабулиз жедач. За адаз ахьтин фенд туькIуьрин хьи, адан гьич кIарабарни жагъин хъийидач».
Вичи-вичиз ихьтин агьт авуна, Чалтук пачагьдин кIвализ рекье гьатна. Фена килигайтIа, ана еке шадвилер ава, мехъерар башламишнава. Мадарани кIвач-кIвачел вегьена, суфрадин кьилихъ ацукьнава.
— Акъваз кван, куьне текьей къуьрен шурваяр немир садра! — гьарай гана Чалтука. — Ада гъанвай гьалва гьина чранвайди ятIа чидай касни авач. Садра чун килигин, ам гьакъикъатдани гьалва ятIа акван.
Межлис яд иличайди хьиз кис, Мадарадизни вичин кьилиз лапIаш вегьей кьван такIан хьана. Чалтука гьалвадикай дадмишна.
— Эй амалдар кас! — дамахдивди ван хкажна ада. — Им виридавай чраз жедай адетдин гьалва я, ихьтинбуралди алдатмишна, вавай пачагьдин руш тухуз жедач.
— Зун, гьалва чурун тавуртIани, гьадаз фида! — Гуьлуьстан кIвачел акьалтна.
— АкI хьайитIа, за ви бубани, вунни, куь ял галай кьван вири са йикъан къене къирмишда! — гьарайна Чалтука, вичин балкIандин келле кьван гъуд цавуз хкажна.
Туп-тфенг авай вахт тушир, вири крар къуватди, гъутун гужуни гьялзавай. Чалтук лагьайтIа, хъархъун тарар пунай акъудиз, дагъларилай анихъ гадардай къуват авай кас тир. Гьавиляй пачагьдизни, адан кьушундизни и пагьливандихъай кичIе тир. Пачагьдивай адаз гьич са гафни лугьуз жезвачир. Абур гьуьжетра гьатна са кьадар вахт фена.
— Яргъи рахунар квез я? — эхирни хъел кваз лагьана Чалтука, пачагьдин вилик акъвазна. — Эгер ам викIегь кас ятIа, за са цIийи кар лугьуда. Пачагьдин эмирдалди гьа кар ада авуртIа, Гуьлуьстан адаз кутугнава.
— Пачагь, вун сагърай, — лагьана Мадаради викIегьдиз, — зун, вуч кар хьайитIани ийиз, Гуьлуьстанан рекье чан эцигиз гьазур я. Къуй Чалтука вичин рикIе авайди лугьурай.
Яргъи рахунрикай вучда кьван, Чалтукан хура акъваздай, ам гафунилай элкъуьрдай са касни хьанач. Гьам пачагьди, гьам адан назир-вазирди, гьамни адан руш Гуьлуьстана Чалтуказ гзаф лагьана, адаз тIимилни ван хьанач. Эхирни пачагьди адан мурад-метлеб жузуна.
— Зи мурад ихьтинди я, — башламишна Чалтука. — Къах дагъдин кукIвал ачух еке майдан ала. А майдандин юкьвал чахмахдин къванерикай пару чIугунвай багъ ала. А багъдин юкьвални гатуз-хъуьтIуьз емишар гъизвай ичин тар ала. Багъда крчар къекъвей, гуьдек тумар галай чIулав гьерерин суьруьни ава. А гьерерикай са гьер, тарцелайни са хурчарра авай ичер гъайитIа, пачагьдин руш Гуьлуьстан Мадарадиз гьалал я.
Пачагьди и гафар Мадарадиз хълагьна. Амни вичин гардан къекъвей лацу къирятдин далудал хкаж хъхьана. Мад гуьзел Гуьлуьстан, вилел нагъв алаз, кIвале туна, Мадара рекье гьатна. Ам хияллу хьана: «ГьикI фида, гьинихъ фида, гьиниз фида?» Ада хиялар ийиз, балкIан гьа вердиш рехъди физвай. Эхирни балкIанди вичин иеси тамун яхада авай къужадин кIвализ гъана.
— Салам алейкум, буба!
— Алейкума салам, чан хва! Илиф, алциф, ви кIвал, ви югъ? ТIуьр-туьтIуьрди ваз гьалал хьурай, акур-такурди заз ахъая.
— А ихтилатарни жеда, чан буба. Зун мад ви патав куьмек кIанз атанвайди я. Кар за ийида, рехъ на къалура.
— Бубадин чан ваз къурбанд тушни, чан хва. Буюр, лагь ви къуллугъ.
Къужадин сиве ихтилат амаз, рак ахъайна, адан руш Дилбер хтана. И сеферда адан къуьнел алай лашунихъ жейрандин жендек галай. Мадара акурла, са легьзеда къя хьана акъвазай ада ахпа гададиз, гъил кьуна, хвашкалди лагьана. Ракъини кана, къумрал хьанвай рушан викIегь чинай гададиз и сеферда муьгьуьббатдин лишан акуна, ам, вилер агъузна, чилиз килигна.
— Къе чаз мугьман жедайди чаз аян хьанвай, буба, — хъуьрез-хъуьрез, лагьана Дилбера. — Заз сенфиз ахвар акунай. Гьавиляй зи кIвачера звар гьатна, и жейран за калтугна кьурди я. Чна идакай кабабар ийидани, тахьайтIа, квез маса хуьрек кIандани?
— Кабабар ая, чан руш. Ви гъилин кабабар гьар гьи няметдилай хьайитIани хъсан я.
Дилбер кабабар авунал машгъул хьана, Мадарадини къужади чпин ихтилат давамарна. Гадади вичин кьилел атай кIвалахар куьрелди кьуьзуьдаз ахъайна, вичиз пагьливан Чалтука гайи тапшуругъдикайни лагьана.
— Ам гзаф четин месэла я, чан хва, — къужадин чиник серин акатна. — Чидач ман, вавай а кар кьилиз акъудиз жедатIа.
— Я кьилиз акъудна кIанда, я кьена, маса чара авач, чан буба. Вуна заз зун гьи патахъ фидатIа лагь.
Къужа, сифте Мадарадин ргазвай вилериз, ахпа канабдин рух авай кIвалин чилиз килигиз, кисна…
Авчи Пирим
— За ваз са ихтилат ийин, на иердиз яб акала, чан хва, — кисайдалай кьулухъ лагьана къужади. — Зи тIвар Пирим я. Халкьди заз Авчи Пирим лугьудай. Гилани инсанрин арада зи тIвар амалда. Кьуьзуь хьанвай зун, инсанрихъай къакъатна, и чIехи рукван юкьва текдиз яшамиш жезватIани, абурун рикIел зун аламалда. Дугъриданни, зун пис гъуьрчехъан тушир. Къветер, ачкарар, цавай фидай маса къушар за, цирибулдалди ягъиз, садни бада тийиз, вегьедай. Къуьрер, жейранар, миргер за гьакI калтугна кьадай. Гьатта суван цIегьер, кьунарни калтугиз кьур вахтар хьана. И кар патал жувакай жанавур, я аслан хьун герек туш. КIвачера звар аваз, жуваз амалар, ничхиррин хесетар чир хьана кIанда.
Са сеферда зун гъуьрчез фейила, зал са гзаф гуьрчег жейран гьалтна. Адан дамах гвай къекъуьн, вичин гуьзелвал, ам заз килигунин тегьер акурла, завай акъвазиз хьанач. И арада зи кIвачеризни ахьтин звар атанвай хьи, за ам, вини кьил са зур сятина калтугна, кьада лагьана фикирнай. Гьанлай за чанда рикI туна, гъилени кемен аваз, жейрандин гуьгъуьниз чукурна. Гагь-гагь заз жув адав лап агакьзавайди хьиз жедай, ятIани, кемен вегьез кIан хьайила, жейран цIайлапандиз элкъведай, цавай фейиди хьиз, яргъаз акъатдай. Зунни, тажуб хьана, адаз килигиз амукьдай. Зун акъваз хьайила, гьамни акъвазна, кьулухъ элкъвена, заз килигдай. Заз акI тир, ам зал хъуьрезвайди хьиз.
Ахпа, за ваз вуч лугьун, чан хва, — ихтилат давамарна къужади, — са хъел и жейрандикай заз атана! Заз жувни цавай фейиди хьиз хьана. Гьар гьикI хьайитIани, за ам кьада, фикирзавай за. Лап мукьув агакьна, кемен вегьедайла, жейран зи вилерикай квахьна. КилигайтIа, ам, завай яргъаз къакъатна, ацукьнава, заз килигиз, гуя хъуьрезва. Ихьтин арада инсандик гьикI хъел акатдатIа мад ваз чида. Зун мад калтугна, ам мад катна. За ваз вуч лугьун, зун калтуг, ам кат. Гьа икI, жейранди зун гьа на лугьузвай Къах дагъдиз тухвана. Аниз экъечIиз завай хьанач. КичIе хьайи зун элкъвена хтана…
Са геренда кисай Авчи Пирима башламиш хъувуна:
— Белки, заз кичIе жедачир, зун мадни а жейрандин гуьгъуьниз фидай, анжах и арада зи рикIел жуван аял вахтунда чIехи бубади авур са ихтилат хтана. ЧIехи бубадин ихтилатдикай хкатзавайвал, Къах дагъ девлерин дагъ я. Ана авай багъни гьа девлери кутунва. А багъдин емишар, ана хуьзвай гьерерин як, иви гьар са азардиз дарман я. Абуру гьатта кьейидални чан хкида. Анжах ам инсанривай физ жедай чка туш. Аниз фейи кас хьайитIа, са девди ам вичин нерин хилез чIугуна тада.
Гила жува фикир ая, чан хва: ваз анай емишарни гьер гъунин тапшуругъ ганвайди вич мад тахьай хьтин зурба къуват ганвай пагьливан я. Вичивай физ тежедай чкадиз ада вун ракъурунин метлебни сад я: адаз вун гьана пуч хьана кIанзава. Ша вун и рекьелай элкъуьгъ, чан хва…
— Ваъ, буба! — гьарай акъатай Мадара кIвачел акьалтна. — КьейитIа, рекьида, амукьайтIа, зун зи мураддив агакьда. На анжах заз аниз фидай рехъ чира.
— АкI ятIа, мад завай вуч лугьуз жеда кьван? Вун ацукь, захъ яб акал хъия. Чи чIехи бубади лугьудай: «Чан балаяр, куьн Къах дагъдиз физ тахьуй! Аниз фейиди сагъдиз хкведайди туш. Хтун мумкин я, инсандихъ чIехи бахт хьайитIа. Девлер йиса садра ирид йикъан гъуьрчез физва. Гьи вацра, гьи юкъуз физватIа, чидай кас авач». ИкI лугьудай чи чIехи бубади. Белки, ви бахтунай, вун фейила, абур гъуьрче аваз жен. Алад, чан хва, вун ви мураддив агакьрай…
Авчи Пирима ихтилат куьтягьдалди, Дилбера жейрандин якIукай кабабарни авуна агакьарна. Абур пудни кабабар нез ацукьна. Ахпа гьарда винелай са жемина авай ядни хъвана.
Мадара рекьиз экъечIдайвал хьана. ЧIехи бубадини адан руша, гъил кьуна, «ваз хийирдин сефер хьуй, вун ви мураддив агакьрай» лагьана, гада рекье туна. Мадара вичин къирятдин далудал хкаж хьана. Дилбер и сефердани гада лап яргъаз акъатна, вилерикай хкатдалди, адан гуьгъуьниз килигиз, айвандал акъвазна.
(КьатI ама)
Къази Къазиев
___________________________
Автор: Абдул Муталибов
Пси хала
Пси хала, пси хала,
Пси халадал кIурт ала.
ЧIарар хъуьтуьл ипек я,
Пси хала чи куьмек я.
Чи кIвалера са кьифни
Тадач, ам лап зирек я.
Пси хала, пси хала,
Пси халадихъ тум гала.
Чна адак хуькуьрда,
Ада тумар къекъуьрда.
Хкадриз, чи ценер кьаз,
Ада чун лап хъуьруьрда.
Пси хала, пси хала,
Ви ванцихъ чи вил гала.
Чун тарсуниз тефенмаз,
Мяу… Мяу! — хъия чаз.
Школадай хтайла,
Мад нек гуда чна ваз.
_______________________
Автор: Майрудин Бабаханов
Лезги мисалар шиирралди
Акунар — катранбур,
Уюнар — ламранбур.
* * *
Бармакда — зар,
Кьиле — гар.
* * *
Къайгъудава виpи гъуьpуьн,
Тек регъуьхбан — хулавай цин.
* * *
Гатфар — каш,
Гад — тараш,
Зул — базар,
Кьуьд — азар.
* * *
Гафар бегьем —
Крар бедлем.
«Лезги газет»
