И йикъара дуьньядин чIехи пуд уьлкведи — Россияди, Китайди­ ва Индияди чпин фикиррин, крарин, къастарин, гележегдин планрин гьакъиндайни садвал, рейсадвал къалурна. Гьелбетда, США-ди ва Евросозди и гьакъи­къат пара нахушвилелди кьа­булна.

Дуьньядин СМИ-рин гзаф векилри Китайда кьиле фейи ШОС-дин саммит дуьньядин сиясатдин метлеб авай лап чIехи вакъиа хьиз кьабулнава ва адакай гегьеншдиз кхьизва. Анжах США-дин ва Европадин прессадин векилривай и гьакъикъат хиве кьаз жезвач. Бязибуру Китайда кьиле физвай вакъи­айрикай чпин газетра дуьзгуьн малуматар, телеканалрай гьакъи­къи баянар гузвач. Къундармаяр туь­кIуьрзава.

Сиясатдин рекьяй эксперт Петр Друлака кхьейвал, икьван гагьди­ алем туькIуьр хьанвай къуру­луш­дик дегишвилер акатзава. Рагъ­акIи­дай патаз, Европадиз, вичин хъипрепIда кIеви хьана, дуьньяда кьиле физвай крар аквазвач, абур гимидин къерехдал аламукьзава.

Дуьньяда саки вирида кьатIан­вай, инсаниятдиз Рагъ­акIидай патан уьлквейри гужуналди тунвай полярный са алемдин къайдайрал­ди яшамиш жез кIамач. США кьиле авай коллективный западдин­ гегемониядин нехир хкведай югъ мукьвал жезва. Абуру дуьнья­дин хахаяр чеб яз гьисабзавай ва азадвилихъ, аслу туширвилихъ­, дуствилелди,­ амадагвилелди яшамиш жез кIан­завай уьлквеяр къуватдалди­, кичIе кутунал­ди, уьлквейрин регьберар­ чпиз кIан­ивал дегишаруналди, «хъи­пи инкъилибар» тешкилуналди­ чпиз муьтIуьгъарзавай. Гила­ майдандиз «глобальный Юг» экъечI­нава, ада гзаф полярный алемдин сиясат вилик тухузва, са­да-садаз гьуьрмет авунин, амадагвилелди алакъаяр гегьеншарунин, масадан девлетда вил туна, чапхунчивилиз рехъ тагунин, гьар са уьлкведиз вичин хатасузвал хуьдай шартIар тешкилунин къайдаяр малумарнава. Дуьньядин гзаф уьлквейри ихьтин сиясатдин терефни хуьзва. Анжах Америкадин ва Европадин вилик-кьилик квай ампаяр арадал къвезвай дегишвилер­ кваз такьаз, такваз алахънава. Абуру гилани, «глобальный Югди» гьикьван алахъу­нар авуртIани, алемда тестикь хьанвай къанунар маса патахъ элкъуьриз тежедайдахъ инанмишвалзава. Девекъушди хьиз кIуф къумада тунвай, гъиле «вагьрам» авай ва «дуьньядин полицей­скийдин» роль тамамарзавай Вашинтонгди тухузвай сиясат себеб­ яз, гьахъвал кIанзавай уьлквеяр цIийи къайдаяр кутуниз мажбур хьана. США-дин «зун дуьньядин шагь я» лугьузвай сиясатди гьа ихьтин нетижадал гъана.

Президентвилин тахтуна кьвед лагьай сеферда чка хкьур Дональд Трампа и жуьредин, яни терсеба­ кардихъ мадни гьерекат куту­на­. Америка виридалайни зурба уьл­кве яз аквазвай ва Байден лугьудай гуя дуьзена касди агъуз вегьей къуд­рат виниз ахкъуддай фикир аваз, Трампа сечкийрилай виликни­, ахпани алемдин гзаф къатар­ серсер­, къарсатмиш авур ихтилатар авуна.

«Зун президент хьайи 24 сятдилай Украинада кьиле физвай дяве акъвазарда» лагьай Трампа суткаяр гьисабзава. Абурун кьадарни пуд вишев агакьзава. Трампа Канададикай США-дин штат ийида, Гренландия къачуда, Мексика уьл­кведик акадар хъийида лугьудай къундармайризни рехъ ачухна. Къе и крарикай ада са гафни хълагьзамач.

США-дин зурбавал чкадал хкун патал бизнесмен Трампа вичи кьиле тухузвай сиясатдин тереф тхуьн тийизвай уьлквейрал харж илитIиз башламишна. Европадин уьлквейрални, Китайдални, Индиядални, Бразилиядални, БРИКС-дик квай гьукуматрални… Абуру Россиядин­ энергоресурсар маса къачузва, Рос­сиядихъ галаз амадагвилин ала­къаяр хуьзва, доллар алишверишдин арадай акъудиз кIанзава лугьуз. Идакайни хкатай хийир аквазвач. Идан гьакъиндай Китайда кьиле фейи ШОС-дин саммитди шагьидвалзава.

Россияди, Китайди ва Индияди саналди виликди финин, сада-садаз куьмек гунин, къецепатан къурхуйрин вилик пад кьунин, дуьньяда дуствилин, ихтибарвилин, вири алемдин хатасузвилин рехъ хкянава. И кар патал абур алахъни ийизва. Икьван гагьди «дуьньядин шагь, кит зун я» лугьузвай США-дин чкадал пуд «гьайван» акъатнава: «Россиядин Сев, Китайдин Аждагьан ва Индиядин Фил». Абурун садвал ва къуват акурла, США-дин китдин руьгь аватна, гьатта океанда авай ядни кьурана. Идан гьа­къиндай, Дуьньядин кьвед лагьай дяве куьтягь хьайидалай инихъ 80 йис тамам хьуниз талукьарна, Пекинда кьиле тухвай военный параддиз килигай Трампаз авур таъсирди шагьидвалзава. Аламатдин кар амни я хьи, ихьтин шад мярекатра, США-дин ва Европадин уьлквейрин кьилерилай гъейри, вири дуьньядин уьлквейрин регьберри ва векилри иштиракна.

Пекиндин лап чIехи Тяньаньмынь майдандал кьиле фейи военный парад килигзавай гьар са касдиз пара таъсирдайди хьана. Китайди вичин алай аямдин саки вири техника къалурна: истребителар, бомбардировщикар, лишан дуьм-дуьз ядай ва гиперзвукдин ракетаяр, беспилотникар, гимияр, танкар, броневикар, атомный триада… Экспертри, сиясатчийри баянар гайивал, Китайди и жуьреда вичин военный техника параддин иштиракчийриз, амадагриз ваъ, сифте нубатда РагъакIидай патаз къалурайди я лугьуда. ЭрчIи патахъ Владимир Путин, чапла патахъ Ким Чен Ын акъвазна, Си Цзиньпина тухвай военный парад сифте нубатда США-диз ва ахпа Евросоюздиз акси яз, абурук къурху кутун патал авунвайди я лугьузва Германиядин, Франциядин, Великобританиядин, США-дин СМИ-ри.

Гьелбетда, им акI туш. Идан гьа­­къиндай Владимир Путинан куьмекчи Юрий Ушакова баянар га­на: «РФ-дин Президент Владимир ­Путинан, КНР-дин ва КНДР-дин регьберрин гьич фикирдани авайди туш США-диз акси чинебан икьрар, чIуру къаст.  Гьа са вахтунда ­коллективный западди исятда тухузвай сиясат халисан чапхунчивилелди (агрессорвилинди) я».

Экспертри лугьузвайвал, Вашингтон ва Лацу кIвал параддиз ди­къетдивди килигна. Китайда кьиле фейи саммитди, военный парадди Трамп бейкефарнава. Ада вич гъиляй са вуч ятIани акъатзавайда хьиз гьиссзава. Социальный сетра ада тунвай кхьинрай туькьуьл рахшанд, ажугъ кьатIуз жезва.

Си Цзиньпина лагьай Дуьньядин кьвед лагьай дяве Советрин Союздин ва Китайдин иштираквал аваз куьтягь хьайидакай гафари Трампак хъел кутуна. Ада вичин баян гана: «Заз Си Цзиньпина Китайдиз къецепатан инсафсуз чапхунчийрал гъалиб жез США-дини куьмек гайидакай лагьанайтIа кIан­завай».

Гьелбетда, Трампак ажугъ кутунвайди Си Цзиньпинан гафар туш. Адан дерт Китай, Россия, Индия ва КНДР сад хьунихъ, абуру санал кIвалахунихъ, дуствилин союз­ арадал гъунихъ галаз алакъалу я. Вичин «шагьвал» мад сеферда къалур хъувун патал ада Индиядал илитIнавай 50 процентдин харж гьа авайвал тазвайдакай малумар хъувуна. Гьа са вахтунда социальный сетра кхьена: «Китайдин вири халкьдиз ва председатель Сидиз за хъсан сувар кьиле тухун алхишза­ва. Куьне вирида США-диз акси заговор къурмишзаватIани, Владимир Путиназ ва Ким Чен Ыназ зи патай рикIин сидкьидин саламар це».

И гафарик са жуьредин ягьанатдин тах кватIани, Евразияда дуьньядин сиясатдиз, инсаниятдин къанажагъдиз, гележегдиз таъсирдай зурба къуват майдандиз акъатуни Трампак, Евросоюздин регьберрик секинсузвал, гъалаба кутун­ва. Абуруз сакIани Украинада дявени акъвазариз кIанзавач. Мад Парижда кIватI хьана Украинадин хатасузвал хуьнин амадагар. Абуруз чпин жергедиз жуьреба-жуь­ре багьнайралди Трампни чIугваз кIан­­зава. Амма ада гьелелиг тади къа­чузвач.

Нариман  Ибрагьимов