Критика
(Эхир. Эвел — 31-32-нумрайра)
Мансур Куьревиди Этибар СтIурвиди (Багъирова) раиж авунвай ХII виш йисарин шаир СтIур Далагьални шак гъизва ва кхьизва: «Далагьанбур я лугьузвай цIарарал ихтибар гъун патал а цIарар нивай ва гьикI вичи кхьенатIа лугьун чна Э. Багъировавай тIалабнай. Гьайиф хьи, са бубат кьванни агъаз жедай жуьреда адавай чи тIалабуниз жаваб гуз хьанач. Адавай лугьуз хьанач, вучиз магнитофонрин девирда Далагьан шиирар хуралай лугьузвай бадейринни гъуьрчехъанрин сесер ада кхьеначтIа ва вучиз чидайбурувай 1992-йисуз вичи кхьенвайди я лугьузвай а шиирар вичин гъиливди кхьей са чарчин кIус кьванни къалуриз жезвачтIа».
Авайвал лугьун хьи, чун и гафарин чIалахъ туш. Вучиз лагьайтIа, гзаф йисара Бакуда чIехи тираждалди «Супер маркет» тIвар ганвай газет акъудай, 100 кьван кесиб лезги студентар вичин фирмадиз кьабулна, абуруз мажибар гайи, халкьди хъсандиз кьабулай «Книга о Стуре», «Буба», «Бек наших гор» хьтин ктабар кхьена чапдай акъудай, КIири Бубадикай фильм арадал гъана, Азербайжандин телевиденидай къалурай, хуьрерай фольклордин гзаф материалар кIватIна, чап авур Этибар СтIурви (Багъиров) акьван ажуз кас туш хьи, адавай Куьревидиз жаваб гуз тежез.
Кьвед лагьайди, ада вичин «Книга о Стуре» ктабда Далагьан шиирар нивай кхьенватIа къалурнава, а инсанривай кхьенвай материаларни ганва. Ктаб чапдай акъуд тавунмаз, ада са шумуд инсандивай вичин гъиливди кхьенвай шиирар авай чарарни чаз къалурнай. 1988-йисуз лезги алим Мавлуд Ярагьмедован ва Къубадай тир азербайжанви алим Азад Небиеван регьбервилик кваз Бакуда лезги мифология кIватIдай кIватIал арадал гъанай. 1993-йисалди кардик хьайи а кIватIалдиз Этибара регьбервал ганай. КIватIалди халкьдивай фольклордин гзаф материалар кIватIнай. 1993-1994-йисара ада «Комсомольская правда» газетдин мухбирвиле кIвалахнай. Этибар СтIурвиди 1992-йисуз Азербайжандин илимрин Академияда сифте яз «Лезгийрин тарих» темадай международный конференция кьиле тухванай.
Вичихъ гзаф алакьунар авай касди раиж авунвай шаир авайди туш лугьузвай Куьревиди «Далагь» гафуниз ихьтин баян ганва: «Далагь» гаф фарс чIала лезги чIала авай «нефс къатиди», «руфун квай кас» келимайрин, яни «кашатI» лакIабдин мана авай гаф я… фарс поэзиядин классик тир Низамидихъ галаз дуствал авуна лугьузвай шаирди садрани вичин шиирра «Далагь» лакIаб ишлемишдачир, гьар са фарс чIалал рахазвайдаз вичихъ лезги «кашатI» лакIабдин мана авайди чиз…». Гьайиф хьи, Куьревидиз къуба наречидин нугъатрикай хабар авач. Чи нугъатра акьуллу касдиз «далагь» лугьуда. Им чи чIалан куьгьне къатарин гаф я. Фарсарин «далагь» гафунихъ галаз ухшарвал хьун чна ам гьабурувай къачунва лагьай чIал туш. Ухшар гафар вири чIалара авайди я. Чна «яд» лугьузвай гаф урус чIалани гьакI кхьизва ва адан мана «зегьер» я. Лезгийри и гаф гьабурувай къачунвани? Белки гьавиляй чи ричал ядни азербайжан чIалан «ричал су» кхьена маса гузватIа?
Далагьрин тухумдал шак гъизвай касди кхьизва: «Эгер а тухумдин тIвар инсандин тIварцIикай хьанвайди тиртIа, а тухумда а касдин тIвар несилрилай несилралди тикрар хъжедай. Амма чаз авай делилрай «Далагьар» тухумда ахьтин тIвар я авач, я виликдай, къенин инсанривай рикIел хкиз жедай вахтара хьайиди туш». Куьревидиз «Далагьрин» тухумдикай бегьем делилар хьун мумкин туш эхир. Ада ихьтин тIвар хьайиди туш гьикI лугьузвайди я? 1918-йисуз эрменийри ва большевикри Къубадин лезгийрал гьужум авур месэлаяр ахтармишдайла, зал архивдин документрай кьве Далагь тIвар гьалтна. Абурукай сад стIурви, муькуьди кузунви тир.
Алатай асирдин 50-йисарин эхирра Дигагьдал, чи къуншидал, КцIарин Кузун хуьряй са хизан куьч хьанай. Хизандин кьил пагьливандин акунар авай Далагь лугьудай итим тир. Адаз вичин бубадин тIвар ганвай. Итимди къуншийриз вичин бубади Дигагьдал эрменийрихъ галаз дяве авурди я лугьудай. Аялри, «Далагь ими» гафар галкIурна, «Дами» авунай ва къуншийрини адаз гьа икI эвердай. А итимди сагъардай хъчарив азарлуйриз чара ийидай.
Зайнаб Хиневидал гьалтайла, халкьдин рекье чан эцигай Забит Ризвановал, Ризван Ризвановал, Абдул Фетягьал ва зал шак гъизвай Куьревидиз жаваб гун герекзавач. Вучиз лагьайтIа, Ширвандин лезгийрин сивин яратмишунрикай хабар хьанайтIа, ада масакIа кхьидай.
Гьа инал къейд ийин хьи, Куьревиди «Алупан улубдални» шак гъизва ва ам къалпди я лугьузва. 1992-йисуз Азербайжандин илимрин Академияда и ктабдихъ галаз алакъалу яз илимдин конференция кьиле тухванай. Ана Азербайжандин цIуд кьван машгьур тарихчи алимри, албановедри, гьакIни профессор Ярали Яралиев кьиле аваз, чи халкьдин векилри иштиракнай. А мярекатдал Азербайжандин са алимдини «Алупан улуб» къалпди я лагьанач. Мад вуч лугьун? Аквадай гьаларай, Куьревидиз тарихар а алимрилай хъсандиз чизва жеди. Ихьтин ксар пара хьунивай гележегда чи вири тарихар «къалпбур» жедай хьтинди я…
«Лезги газетдиз» акъуднавай макъала кIелдайла, ихьтин суал къвезва: 12, 16 ва 33 йис инлай вилик чап хьанвай макъалайрикай гила вичин «фикирар» лугьуналди, Куьревидин ният вуч я? За ва Азербайжандин кьегьал лезгийри, садбур хьиз, Москвадиз, Петербургдиз ва маса чкайриз кат тавуна, халкьдин ихтиярар хуьн паталди женг чIугвадайла, ам гьина авай? И женгина аваз, заз кIвални ганач. Са утагъда 5 аял чIехи авуна за. Къени са утагъда яшамиш жезва ва, гзаф магьрумвилериз килиг тавуна, жуван женг давамарзава.
Азербайжандин тIвар-ван авай лезгияр виляй вегьез алахъзавай Куьревиди нин тапшуругъ кьилиз акъудзава? Къуба патан лезгияр таб рахадайбур, усалбур, кар алакь тийидайбур хьиз къалуриз алахънавай ада чун вучиз мад гъилера кьве чкадал пайзава? Вучиз чун са халкь тирди рикIелай ракъурзава? Адан макъаладай акI акъатзава хьи, юкьван виш йисара, гьакIни ХIХ асирдал къведалди, чахъ шаирар хьайиди туш. Малумат паталди лугьун хьи, тек са Мавлуд Ярагьмедова Азербайжандин гъилин хатIарин Институтда кIвалахай йисара ХVI-ХIХ асирра лезги ва азербайжан чIаларал шиирар кхьей чи 100-лай гзаф шаиррин яратмишунар ахтармишна, халкьдиз раиж авунай.
Макъала кIелдайла, зи рикIел са месэла хтана. 90-йисара Азербайжандин бязи алимри, лезгияр Европадай, Гьиндистандай атанвайбур я, абурухъ къадим тарихар авайди туш лагьана, газетриз макъалаяр акъуднай. За, абуруз жаваб яз, са шумуд виш агъзур тираждалди акъатзавай «Азербайжан генжлери» газетдин 1990-йисан 26-апрелдин нумрадиз азербайжан чIалалди кхьенвай, газетдин са чин кьазвай, «Виш йисарин имтигьан» тIвар ганвай макъала акъуднай. Гуьгъуьнлай а макъала Дагъустандин лезги газетрини чапнай. А чIавуз за фикирдай: «Яраб чакай вучиз икI кхьизватIа? Халкь хьиз чахъ къадим девирра са затIни хьайиди туш жал? Белки, чун цаварай атанвайбур ятIа?» Гьа ихьтин фикиррик кваз, за «Цаварай атай лезгияр» ктаб кхьин кьетIнай. Ингье девирди эвел халкь уяхардай, адаз вичин къадим тарихрикай хабар гудай, адан лезгивал элкъуьр хъийидай ктаб арадиз гъун тIалабзавай ва за 1991-йисуз «Лезги тIвар алатIа…» ктаб чапдай акъуднай. ЧIехи тираждалди чап хьайи а ктаб лагьайтIа, гзаф лезгийрин къултухра авай.
Гила Куьревидини чун цаварай атай лезгийрай кьазвай хьтинди я. Заз чи са алимди ва машгьур са шаирди лагьай гафар адан рикIел хкиз кIанзава. Бязибуру кьурагьви Шейх Маруф раиж авур Мавлуд Ярагьмедовал шак гъайила, ада кхьенай: «Гьуьлер вацIарикай, вацIар хуьлерикай, хулар булахрикай жезвайди хьиз, илимни эдебиятдал алахъдай, тарихдихъ гелкъведай, чIалар чидай, илимдин ашкъида авай, мураддив агакьун паталди йифди-югъди са цIийи затI жагъуриз алахъдай инсанрин зегьметдикай, абуру кIватIзавай делилрикай, икьван гагьди малум тушир устад сеняткаррин эсерар арадиз акъудуникай ва халкьдив агакьаруникай жезвайди я».
Гзафбуруз хьиз, жувазни вичин са кьадар чIалар хуралай чизвай СтIал Сулеймана лагьанай:
Гъараздивди чIуру чIалар,
Матриял кхьин хъсан туш.
Муьзеффер Меликмамедов, шаир, журналист. Баку
