Россиядин ва США-дин президентар Украинади кьил кутур дяведин гьерекатар ислягьвилелди акьалтIарун патал алахъзаватIани, Евросозди, Европадин хейлин уьлквейри ва Украинадин кьиле авай фашистри дяве давамарунин рехъ хкянава. Телеф жезвай инсанар, харапIайриз элкъвезвай шегьерар, хуьрер гьайиф къвезвач. «Чи гаф къван я» лугьуз акъвазнавайди хьиз, Евросоюзди Украина мадни яракьралди, пуларалди таъминарзава. Гьатта къецепатан уьлквейрин банкара хуьзвай Россиядин пуларал къвезвай дуллухарни Украинадиз рекье твазва. Лап и йикъара — 9 миллиард евро. Абуруз дуьньядин пуд лагьай дяведикни цIай кутаз кIанзава. Им тарихдин тарсар кваз такьун лагьай чIал я.
Гьихьтин дяве хьайитIани, ам эхирдиз къвезвайди я, меслятар авуналди акьалтIарзавайди я. Дуьньядин кьвед лагьай дяведикайни гьакI лугьуз жеда. 1939-йисан 1-сентябрдиз Гитлеран Германияди Польшадал вегьена башламиш хьайи дяведин женгер 1945-йисан 2-3-сентябрдиз акьалтIнай. Ругуд йисуз ада алемдиз гьикьван зиянар гана? Гьикьван агьалияр телефна? Гьикьван шегьерар, хуьрер, карханаяр, майишатар барбатIна? Гьикьван аялар етимриз элкъуьрна? Рекъемар лап чIехибур я. Бес гила дуьньядин пуд лагьай дяведик цIай кутаз кIанзавай Европадин уьлквейрин башчийриз чпин кьилелни вуч къведатIа чизвачни?
Дуьньядин кьвед лагьай дяве инсаниятдин тарихда лап чIехиди хьана. Адан женгера Европадин, Азиядин, Африкадин 62 уьлкведи, чилел яшамиш жезвай инсанрин 80 процентди иштиракна. 70 миллион инсан уьмуьрдивай авуна.
Тарихдин ктабра гьатнавайвал, Европада Дуьньядин кьвед лагьай дяве 1945-йисан 8-9 майдиз, Германияди магълуб хьайидан гьакъиндай актунал къул чIугурла, куьтягь хьана. Амма немсерин са бязи частари яракь гъиляй гадарнавачир. Иллаки генерал Фердинанд Шернеран гъилик квай «Центр» армийрин дестейри. 10-майдиз Шернер вич Австриядиз катнатIани, ажугъди кьунвай фашистрин дестейри Германиядин кьиблепата, Австриядин, Чехословакиядин, Италиядин ва Югославиядин бязи районра Советрин ва США-дин кьушунриз акси гьерекатар ийизвай. 23-27-майдин йикъара Шлезвиг-Гольштейнда ва Шпицбергенда амай эхиримжи аскерривни яракь гадариз туна.
ЯтIани гьеле дяве акьалтIнавачир. Дальний Востокда Япониядин кьушунар дяведин серенжемрикай хкечIнавачир. Дуьньядин майданда гьакъикъи ислягьвал арадал гъун патал японвиярни муьтIуьгъарна кIанзавай.
Къейд авун лазим я хьи, милитариствилин Япония лап чIехи оккупант яз гьисабзавай. Адан гъилик Китай, Бирма, Таиланд, Сингапур, Филиппинар, Индокитай, Индия, Малайзия, Индонезия хьтин уьлквеяр акатнавай. Японвийри и уьлквейрин агьалияр тежер хьтин зулумдик кутунвай. Китайдин тарихчийрин гьисабралди, абуру ислягь 50 миллион агьали къирмишна. Германияди магълубвилин актунал къул чIугунвайтIани, Японияди вичин истисмарвилин сиясат давамарзавай. Советрин Союзни Япониядихъ галаз дяве хъувуниз мажбур хьанай.
США-дин ва Англиядин кьушунрихъ Япониядин армия кукIвардай къуватарни, такьатарни ва маса мумкинвилерни авай. Амма абуру, чпин аскерар гзаф телеф хьунин къурху аваз, Советрин Союздиз Дальний Востокда дяведик экечIун теклифна. Яру Армиядин вилик Маньчжурияда ва Кореяда авай са миллиондив агакьзавай Кватундин армия къирмишунин везифа эцигна.
Дяведин гьерекатрик экечIай чIавуз Маньчжурияда, Кореяда, Кьиблепатан Сахалинда ва Курилрин островрал Япониядин 1,2 млн аскер, 1200 танк, 5400 туп ва 1800 самолет алай. Абурухъ галаз женгер кьиле тухун патал советрин командовиниди, Дальний Востокда сенгерар кьунвай 40 дивизиядиз куьмек яз, мадни стрелковый 27 дивизия, танкарин бригадаяр ва корпусар рекье туна. Аскеррин кьадар 1,5 миллиондив агакьна. Абурун ихтиярда 26 агъзур туп ва миномет, 5500 танк ва 3800 самолет авай. ГьакI Тихий океандин флотни.
Дальний Востокда Маршал А. Василевский кьиле аваз командование тешкилнавай. 9-августдиз чи кьушунар дяведин гьерекатрив эгечIна. Яру Армиядин аскеррин вилик японвийривай дурум гуз хьанач. 5 агъзур километрдиз яргъи хьанвай дяведин майданра чи кьушунри виликди еримишна. Яру Армиядиз Монголиядин халкьдин армиядини куьмек гузвай. 23 юкъуз давам хьайи дяведа Япониядин 600 агъзур аскерни офицер есирда кьуна. ГьакI гзаф кьадар яракьрин иесивални авуна. Япониядин оккупантрикай Корея, Китайдин кеферпатанни рагъэкъечIдай патан чилер азадна.
Япониядал гъалибвал къазанмишай женгера хейлин дагъустанвийрини иштиракайди я. Кьуьчхуьррин хуьряй тир Омар Жабраилова вичин багърийриз ахъаяй са бязи рикIел хкунар, агьвалатар чавни агакьна.
«Фронтдиз рекье тур зун, бедендик синиз ква лугьуз, пуд сеферда элкъуьрнай. Амма райондин военкоматда авайбуруз и кар тIимил акуна, кьуд лагьай сефердани ракъурна. За жувазни лагьана: мад элкъвена хъфидач, фида фронтдиз. Гьа икI зун Дальний Востокдиз, 25-армиядиз акъатна. За Краскино лугьудай гарнизонда къуллугъзавай. Ахпа чи батальон Яру пайдах авай Приморьедин армиядиз рекье туна. Япониядихъ галаз женгерик экечIайла, 9-августдиз чи рота сергьятдилай элячIна ва Маньчжуриядин мулкариз гьахьна. Элкъвена кьуд пад уьленар, тар-там, кул-кусар тир. Акъваз тийиз марфни къвазвай. Чи разведчикар хтана ва абуру чпиз японвийрин казармаяр, гьамамар, фу чразвай чкаяр акурдакай хабар гана.
Командирди гьужум авунин буйругъ гана. Чи аскерри минометар кардик кутуна, чнани виликди гьужумна. Японвияр уях тир, абуру чун гуьлейралди къаршиламишна, чаз ДОТ-рай цIай гана. Разведчикривай ДОТ-ар кьатIуз хьанвачир кьван. Чибурукай са шумуд кас гьасятда хкатна. Командир тежриба авайди тир . Ада чаз къуллухъди элкъуьн эмирна. ТахьайтIа, вири рекьидай. Командирди артиллеристривай куьмек тIалабна ва абуру ДОТ кукIварна. Амма японвийри, чеб есирда вугудайди туш лугьуз, сад амай кьван гагьда женг чIугуна. Батальондихъ галаз чна виликди еримишна. Са хуьруьв агакьайла, рикIел аламач, тIварар лугьуз четинбур тир, чун мад японвийрин хурук акатна. Амма чи гьужумдин гьунар масад тир. Кьейибур кьена ва 120 японви чна есирда кьуна. ГьакI чи гъиле балкIанрин къадалай виниз фургъунар, яракьарни гьатна…».
Дяведилай гуьгъуьниз США-дин ва Англиядин командованийрин кьилера авайбуру хиве кьурвал, эгер Советрин Союз Дальний Востокда дяведик экечI тавунайтIа, Япониядин винел гъалибвал 1,5-2 млн кас къурбанд авуналди къачуз жедай. ГьакI Япониядин кьушунрикай 10 млн касдив агакьна терг хьун мумкин тир. СССР-дин яракьлу къуватрин иштираквал аваз гъалибвал лап гъвечIи такьатар серфна къачуна. И дяведа советрин 8,2 агъзур аскер ва офицер телеф хьана.
Союзникрини меслят авуналди, 1904- 1905-йисарин дяведа гъалиб хьайила, Японияди вичин патаз акъудай Сахалиндин кьиблепад ва Курилрин островар СССР-дик акадар хъувуна.
Дуьньядин кьвед лагьай дяве куьтягь хьана. Китай Япониядин зулумдикай хкатна. 80 йисан юбилей Китайда гзаф мугьманар галаз шад гьалара къейдна. Юбилейдин мярекатра Россиядин Президент Владимир Путинани иштиракна.
Нариман Ибрагьимов
