Репия Къарибовадин и эсер чав Яран сувар алатайдалай кьулухъ агакьна. ЯтIани, гатфарин эвел кьиле къейдзавай и суварин метлеб квахьнавач. Яран суварин ва гатфарин крар, къайгъуяр гьелелиг тIимил хьанвач. Чаз адан са шумуд чIук кIелдайбуруз теклифун хъсан яз акуна…

Яр атана

Иштиракзавайбур:

Фатума — 60 йис яш хьанвай баде

Заира — адан хтул, 17 йис

Эсли — къуншидин паб,  45 йис

Айша, Мадина, Лейла — Заирадин дустар,  17-19  йисар

Энвер, Эмир, Замир, Ислам — къуншийрин гадаяр, 20-23 йисар

Зуьрнечияр, далдамчияр, хуьруьн агьалияр

1-лагьай перде

Кlвал. Фатума баде, гуьлуьт храз, стулдихъ ацукьнава. Заира мектебдай  хтанва.

Заира. — Нисин хийир, чан баде. Вуч кар ятlани чидач, чи къуншийри гзаф михьивилер ийизва: садбуру рухвар, хали­чаяр чуьхвена экlянава, масадбуру да­кlаррин шуьшеяр михьзава, муькуьбуру­ни­ кlвалерив дамах гутазва. Хийир хьуй?!

Фатума. — Хийир я, чан бала. Яран сувар къвезва. Инсанри гьадаз гьазурвилер аквазва.

Заира. — Я чан баде, мусурманриз Рамазандин ва Къурбанд суварар тушни авайди?

Фатума. — Яран сувар чи миллетди дегь вахтарилай кьиле тухузвай сувар я, чан руш.

Заира. — Гила а вахтар амач, я баде! Гатфар тlебиат цlийи жезвай, адан аял вахт я. Гьар са  йикъаз вичин мана ава. Мартдин 22-23 йифни югъ сад жезвай йикъар я. Гьадаз килигна и кьадар калтугунар авун дуьз яни?

Фатума. — А вуна лугьузвай мартдин  22-23 пара къуват авай йикъар яз гьисабзава чи миллетди. Гьаниз  килигна, а югъ су­вар яз гьисабзава. А юкъуз къадим вахтара дявеяр акъвазардай, хъелзавайбур дуст  хъжедай, бурж алайбуру чпин буржар вахкудай,  сифте ргал  цан, магьсулар цадай…

Заира. — Ваз и адетар гьинай чида? Вун гилан баде я.

Хъуьрена, баде къужахда кьуна.

Фатума. — Я бала, бес чаз акуначни? Абур чи дидейрилай, бадейрилай, чlехи бубайрилай амай кlвалахар я. За ваз чирзава и адетар, вуна рикlелай алуд тавун патал. Вунани ви аялриз, ви хтулриз чира. Адетар квадарна виже къведач.

Заира. — Гатфариз, ракъинин нурар хкаж жедайла, цавун къерех яру жеда. Гьавиляй и сувариз Ракъинин сувар ла­гьайтlа жедачни? Яр — ЯРУВАЛ гафуни­кай­ хьанвачни бес?

Фатума. — Эхь, чан бала. Мекьи кьуьд акъатайла,  ракъини инсанрин ри­кIериз чимивал гуда. А яру рангунихъни чlехи метлеб ава. Ам ивидин ранг я. Ивидал кьунвай кьин виридалайни кlеви жеда; дуствал субут ийиз кlан хьайила, тlуб атlана, иви акъудна, садан стIалар масадан ивидик акадардай; душманрай иви акъудиз, абур  тергдай.

Заира. — Са гьафте я вуна зи гъилик яру гъал  кутуна. Адакай вуч жезва?

Фатума. — Яра ягъ тавурай лугьуз, гат­фарин йикъара аялрин гъилерик яру гъалар кутадай, яру пекер алукlдай адетни­ ава чаз. Чи миллетди, яру рангуниз чlе­хи метлеб гуз, цlийи сусан чинай яру дуьгуьр авадардай. Кьегьал жегьилрин, ви­кlегь балкlанрин туьтуьна яру шалар твадай…

КIвализ къуншидин паб Эсли атана.­

Эсли. — Фатума хала, кlвале авани вун?  Куьне вуч ийизва?

Фатума. — Ша, авачиз гьиниз фида! Ингье хтулдиз Яран суварикай ихтилатзава…

Заира.— Бадедин гафариз яб гуз, экуьналди ацукьдай зун.  Гила куьне куь гафар лагь.

Заира  муькуь кlвализ физва.

Эсли. —  Яран кlвалахар зазни чириз кlан­зава. Къе пуд югъ я, за къуьл кьежир­на, суфрадал экlянава, абуру цlи­рерни гъанва. Сувариз  заз тlач гьазуриз кlанза­ва. Гила а къуьлуьз вуч авуна кlан­датlа заз чидач…

Фатума. —  Жуван къуьлуьн кьадардиз килигна, адак калар акадарна, регъвена кlанзава.

Ахпа 5 кг регъвенвай гъуьруьз  8-10 литр чими  ядни яна, мая кутуна (1 истикан цу­ру кицикрин яд), чими чкада тур. Пака-ман юкъуз тlач гьазур жеда. Вилик гъидайла, сав  рикlелай алудмир.

Эсли. — Сагърай вун, чан Фатума ха­ла. Ша чна къуншияр кlватl  хьана,  гитlни гьазурин.

Фатума. — Иер кlвалах я. Адак ирид ня­мет кутуна кlанда: гьайвандин кlва­чер, къуьл, пахлаяр, гьажибугъда, мух, чlахар, нахутl…

Эсли. —  Адаз нек ягъайтlани жедачни?

Фатума. — Некlеди мадни хъсан дад гуда. Гитl виридаз  пайна кlанда.

Эсли. — Ийида ман, чан Фатума хала. И чи адет хъсанди я. Квадарун дуьз туш.

2-лагьай перде

Суварин югъ.Кlвалерин вилик пата чиле акlурнавай шемер кузва. 3-4 кlва­лерин варар гьаятдиз килигзава. Юкьвал кузвай кlарасрин гьамбар ала. Шад яз, хъуьруьнар ийиз рушар къвезва.

Заира. — И лаванриз килиг садра, абур иски хьанвай пекерикай раснава.

Мадина. — Чи хуьре гьар кlвале шумуд аял аватlа, гьа кьадар лаванар чиле акlурдай.

Айша. — Аялар, къумпараяр ягъа, лен­ге­рар (синияр) гатут, зенгер ая. Ванер къа­ти­­ хьайила, жинерар катда, чlуру ни­ят­­ ри­кlе авайбур яргъаз фирай,чав агат тавурай.

Лейла. — Чи хуьре цавуз кузвай хьелхьемар ахъайдай.

Заира. — Чи хуьре дагъларай кузвай чархар авадардай.

Мадина. — Чи хуьре аялри иски  хьа­йи­ са пекни тадачир, гьабурукай кlва­тlал ийиз, цIай ядай. Барбияр туькIуь­риз, цIай кутаз, ахъайдай.

Айша. — И шемерни  куьгьне пекер алчударна авунва, абуруз лаванар лугьуда. Ша чна манияр лугьун.

Лейла. — Ингье манияр лугьудайбур атанва.

Кlвенкlве зуьрнечияр аваз, ахпа гьебеяр, сумкаяр гваз гадаяр къвезва. Гагь са рак, гагь маса рак гатаз, абуру суварин паяр кlватlзава.

Энвер.

— Яран сувар атанва,

Куь ракlар чна гатазва.

Вуч аватlа савкьатар,

Ацlура чи гьебеяр.

Эмир.

— Тlуьнар-хъунар бул хьурай,

Хизан ацlай къул хьурай.

Квез берекат атурай,

Чи гьебеяр ацlурай.

Замир.

— Экъечl  кlваляй, кайвани,

Квез иситlа авани?

Гъваш mlунутlар, какаяр,

Ацlура чи гьебеяр.

Ислам.

— Калар авани, сав авани?

Кьве пад цlару ич авани?

Кьуранвай майвадив

Ацlура чи гьебеяр.

Рак ахъайиз, кlвалерай дишегьлияр  экъечlиз, гадайрин чантаяр няметрив ацlурзава.

Энвер. —  Чи гьебеяр ацlанва, гила ша чна цlаярилай хкадарин.

Эмир. — Ирид сеферда хкадарна кlан­зава, гунагьар  хкатун патал.

Замир. —  Заз авунвай запабар хкатуй. За сифте хкадарда.

Рушарни гадаяр, гъилер кьуна, манияр лугьуз, цlалай элкъвезва.

(КьатI ама)

«Лезги газетдин» 2021-йисан 13-нумрадай.

___________________________________________________________________________________________________________________________

(Эвел — 13-нумрада)

Ислам. — Гила чна гьуьжетар ийида, къуватар къалурда. Зи пад вуж ятlа, ша зи кьулухъ акъваза. Муькуь­ патани гада­яр кlватl хьухь, сада-садан юкьвалай яхъ. Гьи патан кlва­тlалдиз гуж пара ава­тlа, гьабуруз рушари калар  гуда.

Чун рази я, рази я, лугьуз, рушари шадвал къалурзава.

ЭМИР. —  Ша  гила “Лезгинкадал”  ни иер кьуьл ийидатlа килигин.

Рушарини гадайри кьуьлер давамарзава. Перде кlевзава.

3 лагьай перде

 Фатума бадедин кlвал.

Заира. — Мартдин 22-24 (пуд югъ) рикlе авай ниятар кьилиз акъат­дай йикъар я. Квез цава авай гъетер кьаз кlан жемир, и йикъар фа­гьум­ ая.

Айша. — За ирид булахдилай яд гъана, тlуьнар гьазурна. И йисуз чи кlвале пара берекат хьурай лугьуз.

Мадина. — Зани ирид булахдилай ятар гъана. Чи хизанди вирида чинар чуьхвена, чи  иервилер къвезвай йисари квадар тавурай лугьуз.

Лейла. — Куьн зи хамуна гьахь та­вурди хъсан я. Чи бицlек азарлу жез, ди­де гзаф инжиклу ийизвай. Яран йи­къара, чла-бала алатрай  ла­гьана, чна аял чиликай хкудна. (Яни чи­ликай тIек­вен атIана, анай акъудна).

АЙША. — Валлагь, куьн чlехи рикl  авай инсанар я. Кичlедай къуьр хьиз акваз, аял чиликай хкудиз, ваз аждагьандин рикl  ава хьи!

Заира. — Чилик са какани, михни­, цlивин кутурлани, чла яргъаз жеда.

Мадина. — Я рушар, бес я и шад сувариз азаррикайни члайрикай рахайди. Ярдикай рахан чун.

 

Ярдин гъенел яран цlаяр,

Абур фад-фад куз элуьхда.

Бес  гьамиша кузавай зи

Рикlевай цlай мус элуьхда?

Айша. — “Чlулав рушахъ дерт ава” лагь ман. Низ яр акуна кlан ятlа, адан тlвар кьаз, вацраз тамашайла,  ахварай яр аквада.

ЛЕЙЛА. — За чилик кака кутуна, бахт ахъа хьуй лугьуз, амма адал я  яру ранг, я чlулав ранг алачир.

Айша. — Вув, ам  чилик кутадайла, садаз акунва,  ам дегишарнавайди я.

Лейла. — Ваъ, садазни акунвач. За йифиз кутуна чилик.

Заира. — Я руш, чна пуд кака,  па­тав яруни чlулав рангарни эцигна, къавал туна. Йифди ксанач, вуч ранг жедатlа  фикир ийиз. Пакагьан юкъуз кьилел жив аватайди хьиз хьана. Какаяр сад къацу, сад вили, масадни хъипи рангаринбур хьана. Куьн чlалахъ жедани?

Айша. — Абур чи гадайри авунвай зарафатар я. Гьина авачтlани,  ам Энверан кlвалах я!

Лейла. — Энвера  а  кlвалах ийидач. Пака чна какадин пичlекар ийида , Энверазни ша лугьуда. За адавай хабар кьада.

Заира. — Рак гатазва. И вахтунда кlва­лиз къведайди вуж я? Ахъа­йин садра.

 

Кlвенкlве Энвер аваз, кlвализ гадаяр гьахьна.

Энвер. — И кlвале мад ранг яна кlан­завай какаяр амани? Гъваш иниз.

Айша. — Бес за лагьаначни, абур чи гадаяр я. Яхъ, гатут абур.

Гадаяр кlваляй катзава, рушар абурухъ калтугзава. Энвера, Заирадин кьулухъ чуьнуьх хьана, адав са чар вугузва.­

Мадина. — Заира, вуна ам чуьнуьхмир.

Заира. — Ам вич зи кьулухъ  акъваз­навайди я.

 

Са-сад гадаяр кlваляй экъечl­зава.

Лейла. —  Заира, ваз  зи Энвер къакъудиз кlан жемир.

Заира. — Я чан Лейла, абур вуч гафар я? Энвера вичи хкяда кlани­ди. Чи арадай­ пси кат тавунмаз, за лугьуда ваз: ада зав и чар вуганва. За кlелда, вуна яб це:

 

Ракъин нурар  акъатзамаз,

Атанай вун квар къуьневаз,

Бишмедин пlипl цава къугъваз.

Зи  виликай алатзамаз,

Ви  чинин ранг яру хьанай,

Руш, ваз вучиз регъуь хьанай?

Лейла. — Абур Энверан гафар туш, адалай шиирар кхьиз алакьзавайди туш.

Мадина. — Ваз кхьиз алакьзавач, амма Заирадиз кхьенва.

Заира. — Гьуьжетар ийимир, я рушар. Мадни яб це куьне:

 

Зулун йиф тир, мили шагьвар,

Зунни вун тир садни чинар.

Зи гъилера къекъвезамаз,

Мурк хьтин ви къайи гъилер

Садлагьана чими хьанай.

Руш, ваз вучиз регъуь хьанай?

Иер шиир я. Мадни куплетрин  цlа­рар ама. Лейла, вуна дуьз лу­гьуз­ва. Энверан­ гафар туш. И шиир кхьенвайди тlи­гьиржалви  Юсиф я.

Мадина. — Ни кlантlани кхьирай,  вав вуганва Энвера,  масадав — ваъ.

Айша. — Мадни вадра вад —  къанни вад. Куьн и суварин юкъуз хъел тахьанмаз, къачу гьарда жуван гуьз­гуь, эциг вилик, ярдин тlвар кьаз, гуьз­гуьдиз килиг. Гьада квез куь  адахли къалурда.

 

Рушар, гуьзгуьяр вилик эцигна, ацукьзава, яваш-яваш  ахвариз физва. Перде кlевзава.

Фатума. — (Пердедин виликай физ-физ). Яран сувар уьмуьр цlийи жезвай йикъар я. Мартдин 22-далай 14 юкъуз инсанри, мелер ийиз, сада  масадаз куьмек гудай, мукьва-кьилийрин кlвалериз мугьманвиле фидай, чирхчирриз паяр гудай… Чи миллетдиз ибур авай адетар я. Ри­кlелай алудна кlандач.

 

Пердедин кьулухъай ван алаз Эсли къвезва.

Эсли. — Фатума хала, Фатума ха­ла, ваз кlваляй эхверзава, фад кlва­лиз хъвач.

Фатума. — (Къалабулух кваз). Вуч хьанва, я руш?  Вуна лап зи рикl авудна хьи! Хийир яни? (Вегьена вичин рикl кьазва).

Эсли. — Хийир я. Жуван рикl чкадал ацукьара. Заира кlанз, куь кlвализ Энвера  илчияр ракъурнава.

Фатума. — Вун атуй, рагъ атуй,  ада гваз  шад хабар атуй,  чан къунши Эсли. Яран сувари зи хтулдиз бах­тар гъурай. Виридан кlвалер къени хьурай. Берекатдив ацlурай!

Перде ачух хьайила, вирида  “Лезгинка” кьуьл ийизва. Фатумани Эсли, кьуьл ийиз-ийиз, санал хъфизва.

«Лезги газетдин» 2021-йисан 15-нумрадай

________________________________________________________________________________

Гьалал багъ

Хуьруьнви Замидина кьуд патахъ  тIебиатдин иервилиз килигиз- килигиз, машин гьалзавай. Руьгьдик лувар ктканвай. Ре­кьин кьве пата хкаж хьанвай кьве гьавадин цIийи, нехишрив чIагурнавай чIехи дакIаррин  кIвалер, емишрив диганвай саларни багълар акваз лезет хкудзавай. Дагъдай эвичIнавай ватанэгьлийрин макан я. Къуй абад хьурай зи ватан! Хайи чилел гъурбатдай хтанвай жегьилдин рикIе нур ачух хьана, вилера чIехи хвешивал гьатна.

Адан рикIел бадедин ихтилатар хтана: “Хуьруьз шегьредилай винелди хъфидайла, гъиле  чанта, кIулани пар, галат хьана,  гьал амукьдачир. И ник алатуй, ахпа элкъведай чка жеда, мадни никIер… Яраб са машин къведатIа” лугьуз, кьулухъ килигиз, кIвализ рекье гьатдай.

Чи жегьил вахтара гъвечIи машинар садазни авачир. ЧIе­­хи машин акъвазарайла, хвешила, вирт гузвай чIиж цуькведал хкаж жедай хьиз, папари машиндин куздиз, кIула парни аваз, хкадардай. Гьикьван галат хьайитIани, кIвалив фад ах­гакьун кIанз,  абуруз ял  ягъун чидачир, чпиз гьакьван азаб гудай.

Гила кIвалериз кранар гъанва, ятарикай дарвилер амач. Зи вахтунда кварцелди яд гъидай. Са кварцевай яд шумуд патахъ авурай? Чай ийидани, пек чуьхуьдани, тIуьн гьазурдани, хъвадани?… Марф къвадайла, ведрояр кутуна, яд кIватIдай. Алцифай марфадин цик пекер чуьхуьдай. Рагъул ятIани, пек михьи жедай.

Ибур бадейрилай амай кIвалахар тир. Гила дуьнья гегьенш, папариз кьезилвилер хьанва: пекер машинри чуьхуьзва, къапарни кваз машинрал ихтибарзава. “Хьурай, чан хва, мадни авадан хьурай!” — тикрарзава бадеди.

Бадеди мад икI ихтилатдай: “Хуьруьн там лап дагъдин кIане авай. Гьанизни хьрак кутадай верхер гъиз, папар фидай. Яргъа ава лугьуз, фу ийидачни бес? Нефсинин къативиляй, кIула верхерин чIехи шеле кьуна хкведайла, дишегьлидин кьилни аквадачир. Гьа ихьтин пар ялдай лезги дишегьлиди.

Белки, нефс тушир азгъунди. Кьведра верхериз фин залан аквадай. Дагъдин кIаникай гъизвай верхер бес тежез, маларин фитедикай,  адан ни чIугваз, гьахьна цура, фид тIушуниз, купIар, капаяр гьазурдай кайванийри.

Гила а вахтар тарихдиз фенва, дегишвилер гзаф хьанва. КупIар, капаяр герек жезмач. Хуьруьз газдин турбаяр гъанва. Газдин баллонрин чкаяр пичери кьунва. Регьятвилер пара, инсанарни дегиш хьанва…”.

И гафар рикIел хквез, машин гьалзавай Замидиназ, шегьредал экъечlайла акуна хьи, рекьин кlаник пата са кlвални, гьич са тарни авач. “Им вуч кар я? Вучиз хуьруьнэгьлийри и чилин иесивал ийизвач? Гьич садани ина вичиз цlийи кlвал эцигнавач, ватан кутунвач?”, — фикирна ада.

Машин са къерехдив акъвазарна, вил-экв авурла, адаз акуна: чил вири куьлуь къван я, арайрани чlехи къванер хкаж хьанва. Зегьмет къачуна, харж авурла инал ни бине кутурай? Са­дани­ кутадач! Гада хиялар ийиз акъвазна. Къванерив ацlан­вай чилин а къерех чи Кьулан вацl я, Самур. Бес вацlун къерех­да къва­нер жедачни? Гьакl я! Амма къванери кьунва лугьуз­, чил гадардани?

“Жуван чилел жува чан эцигайла, адакай ватан жезва. И чили инсанриз менфят гъидайвал авун герек я. Чан баде, ваз такур регьятвилер ви несилриз аквада. Иникай емишрин багъ ийида за. Рекьяй физвай инсанри, акъвазарна машин тарцин кlаник, ял ярай, майваяр тlуьрай, кlвализ тухурай. Тlварни “Гьалал багъ” хьурай “, — фикирна гадади.

Замидина вичин рикlяй фейивал авуна. Гьар гатфаризни зулуз шегьердай хуьруьз хквез, а чилел алай чlехи къванерин арайра ада ичин, чуьхверрин, машмашдин, алучадин, хтун къелемар акlурна.

Гила, са шумуд йис алатайдалай кьулухъ, садазни гьисаб авачир чилел емишрин багъ хьанва. Рекьяй физвай инсанриз и багъди Самур вацIалай къвезвай серин шагьвар гузва. Тарарин пешер юзайла, малаикрин нефес галукьай хьиз жез, сивиз женнетдин дад къвезва. Къерехарни ачух я (гьалалвилиз цлар кlеви хьун гьарам я), тlварни вичиз лайихди хьанва : “Гьалал багъ”…

Гьа икl гьар са касди тlебиатдиз къуват гайила, ватанни авадан жеда.

«Лезги газетдин» 2021-йисан 30-нумрадай.

_________________________________________________________________________

Пишкеш

Экономиствилин диплом гвай Надираз хизан хуьз жедай хьтин мажиб къведай са кIва­лах жагъизвачир. ТIи­мил-ши­мил кIватI­навай пулни гъилерай авахьзавай. Язух Минаяди (адан папа) буржара гьатна кIан тийиз, вичивай жедайвал кьенятни ийизвай. КIвале пулунин дарвал хьайила, итимдин ри­кIин гьиссер гьикI аватIа адаз хабар тир. Амма, вучда?..

Эхирни са рагъ алай юкъуз Надираз чIехи компаниядай кIвалахал эвер гана. Бахтуни вичизни са хъвер авурдахъ итим агъазвачир.

Инсанар вири ЦIийи йисан савкьатар къачунин къайгъуйрик квай. Надиразни къе премия ганвай. Адан жибинда пабни аялар ша­дардай кьадар пул авай. Хиялар авуна, ам туьквендиз гьахьна. Надир и дезгедин, а дезгедин вилик акъвазна… Вуч къачун?

“АкI жедач, за папаз са иер пишкеш ийида”, — вич-вичив рахана Надир. Къашари  рапрапзавай дезгедив агатайла, кьулухъай сада адан тIвар кьуна эверна: — Надир, яда, ам вун тушни? Гьикьван вахт я, чун ахкун тавуна?

Кьулухъ тамашайла, адаз пуд итимни са жегьил гада акуна. Гзаф фа­гьумна  ада. Чина биришар авай, руфунар чувалар хьиз кватнавай, кьилел чIар аламачир ксарин арадай адаз Алфред , са классда кIелай кIеви дуст чир хьана.

— Алфред, вун яни? Вун чир жедайвал амач хьи!

— Вунни ятIа-туштIа лугьуз, эвер гайи­ди я. Бес ви чIарар лацу жедай вахт хьанвани? Чун накьан гадаяр туширни? Вахтуни инсан фад дегишарда! Бес ваз  зи стха Сефер  чир хьаначни? Имани гьадан гада я. АтIади — зи дуст Азиз…

— Лап хъсан. Вучиз чна инал гафар ийизва? Ша зи кIвализ.

— Ваъ. Сефер гада галаз Москвадиз  физва. Пуд сятдилай адан поезд рекье гьатзава. Гьавиляй чна вахт ин­рал рекьизвай.

— Ина гъвечIи са ресторан ава, за квез гьаниз теклифзава. Вокзалдал за тухуда куьн, зи машин рекьин къерехдив гва…

Итимар сад-садаз килигиз акъвазна. Надир гъавурда акьуна.

— Къе куьн зи мугьманар хьурай…

Са тIимил вахтунилай дустарин  вилик сад-садалай дадлу хуьрекар къвезвай. Хъвадайбурни пара тир. Садаз коньяк, масадаз эрекь, жегьил­даз­ни пиво кIан хьана. Вири мукьувай таниш хьайила, ихтилатар гур хьана. Шад легьзейрин сан авачиз, эрекьни, коньякни, пивони  акадарна.

Са арадилай вири чеб чпел аламачиз, гьа столдихъ ахвариз фена.

Жегьил гададиз, и кIвалахар акваз хъел къвезвай. Амма вуч лугьу­рай­ ада дахдиз, вичелай са шумуд йисан чIехи тир имидиз, кIвачел акъвазиз жезвачир абурун юлдашдиз?

Поезд рекье гьатиз къад декьикьа амайди чир хьайила, гадади таксидиз эвер гана, столдихъай къарагъариз, са-сад вичин къуьнел вегьез, машинда акьадарна. Надираз таксида чка хьанач, ам столдихъ галамукьна.

… Миная кIвале гзаф вил алаз хьана. Итим кIвалахалай гила хкведа — ахпа  хкведа лугьуз. Гьар са куьлуь-шуьлуьдиз фикир гуз, ЦIийи йисан сувар рикIел аламукьдайвал хьуй лу­гьуз, Минаяди хъсан тIуьнарни, аялриз къугъунарни гьазурна.

Надиракай са хабарни авачир. Са шумудра папан дидедини зенг авуна: “Вучиз вун заз ухшар хьанач, я руш? Ада вичиз тIуьнар-хъунар ийизвайди я. Жув аяларни галаз чиниз ша, тек кIва­ле акъвазмир”. Дидедин рикI тIар тахьурай ла­гьана, руша  адаз вичин рикIин гъалабадикай са гафни лагьанач. “Надир кIвализ хтайла къведа”, — жаваб гана ада.

Амма рикI секин  тушир. Мобильный телефондиз зенг авурла, жаваб гузвач. КIвалахал акурбуру “Фад  хъфенвайди я” — лугьузва. Гила вуч ийида?

Минаядин рикIяй агъзур фикир физва. Адаз машиндихъай кичIе я. Жува яваш гьал авуртIани, гьалтдайди вуч кас же­датIа низ  чида. Са хиялни рикIе авачир аялар шад тир.

Надир авай залда шадвилер гзаф тир. Анин иесиди, ам ахварай авудиз кIанз, пара инихъ-анихъ авуна. СакIани тахьайла, са куьникайни хабар авачир пиянди, кьуна хъуьчIуькай, куьчедиз акъудна. Йифен къайи гьава галукьай­ла, адан бедендиз фул атана. Пара пис кьил тIазвай, вич гьина аватIа ри­кIел хквезвачир. Винелди килигайла, адаз гъетери кьунвай цав акуна.

— Чи кIвалин къава гъетер авайди туш, ибур гьинай атана? Зун нин кIва­ле ава? Инаг гьинаг ятIа? — фикирна ада, мад ярх хьана.

Ресторанда шадвилерзавай же­гьилрин хъуьруьнрин ванер хьайила, ам вич-вичел хтана.  Къарагъиз кIан хьана, амма кIвачеривай залан беден хуьз хьанач, мад чилел ахлукьна. Алай пекер вири руквадай хьанвай. Багьа палту алай кас бомждиз ухшар атанвай.

Рекьяй физвай сада хкажиз куьмек гана. Надира жибиндиз гъил авурла, са манатни амачир. ВутI хьана пре­мия? Папаз премиядикай хабар авачирди адан рикIел хтана, регьят хьана. Гена машиндин куьлегар жибинда амай.

Надир кIвализ ахгакьайла, сятдин экуьнин кьуд тир. Аялар ахвариз ­фейидилай кьулухъ шехьай накъвари папан вилер дакIурнавай. Адаз кIан хьанач, Надир квахьна лагьана, багърибурун сувар чIуриз, вичин тIал вичиз эхна. Худадиз минетиз, иеси кIвализ сагъ-саламат яз хтуй лугьуз, йиф акъуд­на.

Иеси сагъ яз кIвализ хтана. Санагни вили-цIару хьанвачир, я иви къвезвай са чкани папаз акунач. Алай пекер ла­гьайтIа,  гьалда авачир; адакай къвезвай ниэдив кIвални ацIана. Миная гъавурда акьуна — итимдин тIал хъун я.

— Заз ксуз кIанзава, зак садани кямир, — лагьана, Надир дивандал ярх хьана.

И ЦIийи йис Минаядин садрани ри­кIелай тефидайди  хьана. Ада кIватIна вири вичи гьазурай тIуьнар, аялрал пекер алукIна, экуьнин яралай дидедин кIвализ  ЦIийи йис мубаракиз фена.

Йифиз  вичи чIугур азиятдикай садазни лагьанач. Гьар инсандихъ вичин сир ава! КIвал жуванди я, сирни — жуванди…

Хъванвайдан кьилин тIал алатайла, столдал жергеда авай бурандин афарарни давугъа акуна. Ам гзаф шад хьана. “Зи паб гъавурда авай кайвани  я. Гьайиф, адаз  за  са пишкешни авунач”, — рикIяй хиял фена Надиран… Аллагьдиз шукур, акьул чкадал хтайди хьиз тир…

«Лезги газетдин» 2021-йисан 44-нумрадай.

_____________________________________________________________________

Аллагьди гана

Са кьадар йисар идалай вилик Агъани Бугъа лугьудай кьве чу­банди гатфарихъай чпив гвай лапагар къишлахрай яйлахриз куьчар хъийиз­вай. Абуруз чпин уьмуьрда поезд, машинар акурди тушир.

Ракьун рекьелай лапагар элячI­завай вахтунда хабарсуз рельсерилай поезд къведа. Са легьзеда, вилик­­ акатна, цIувад-къад лапаг ре­кьи­да. ЯхцIурдалай виниз вагонар галай по­езд алатна фейила, мягьтел хьайи чубанри сада-садаз лагьаналдай:

— Аллагьди гана, дуст кас, и аж­дагьан хьтинди кьилихъди атана. На­­гагь къвала-къвалахъди ата­най­тIа, вири лапагар рекьидай.

Смялидин сир

Смяли женжел, надинж яз чIе­хи жезвай. Лагьай кар ийидачир, ван тахьай кьасардай. Надинжвални, кагьулвални, чуьнуьхун, табни квай. Мука кака тадачир. Кварцелай­ алатай дуьдгъвер тахьай мисалдай. Хуьрера калер авайбуру дуьд­гъвер цIуруриз, чIем кьечера,  баллонра цадай. Смялидин дидеди шумудра цIурурна цайитIани, кьеч ацIузвачир. И кар акур дидеди вичи- вичикди лугьуда: “Я Аллагь, им вуч кар я, берекат фенвани?”. И кардин сир кьатIуз хьанач дидедивай.

ГьикI кьатIурай ва нивай кьатIуз жеда кьван, кьече авай чIемик я тIур, я тIуб кянавачирла. Смялиди, амалдарди, вуч ийиз хьана лагьай­тIа, диде кIваляй фенмазди, чIем авай кьеч чими пичинин кьилел эцигзавай. ЧIем цIрайла, самунай хъваз хьана. Нин фикирдиз къведа кьван амалдар угъри кIвалинди тирди…

«Лезги газетдин» 2022-йисан 9-нумрадай.

________________________________________________________________

Гафунин къуват

Хуьре са межлис-мехъерни жедачир Сабир квачир. Хъунал гзаф рикI алайди тир. Пиян тахьай дуьшуьш тек-туьк жедай. Мукьвал-мукьвал пиян жедай­тIани, къуни-къунши ада вичикай акьван инжиклу ийидачир. КIвалевайбур-хизанар лагьайтIа, адакай икрагь хьанвай. Гьикьван лагьай­тIани, харжзавай, кIвале са кеспини ийизвачир, аялриз чпин буба пияниска хьуникай регъуь тир. Куьчеда чпин буба галтад жез акурла, абур санихъ чуьнуьх жедай. Хуьруьнбур адан ихьтин гьалдихъ галаз вердиш хьанвай. 50 йис хьанвай итимдиз мад вуч акьул хгуда кьван…

Йикъарикай са юкъуз кьар авай куьче­дай тIуз Сабир конторадихъ къвезва, и пата, а пата акьаз, галтад жез. Адан къаншардиз бухгалтер Вагьид къвезвай, уьмуьрда сивик ичкидин стIални хкIун тавур зарафатчи.

Вагьидав агакьнамазди, Сабира, мез галкIиз, лугьуда:

— Валлагь, Вагьид дах,  багъишламиша, къе завай са тIимил хъивегьун хьана, пиян хьанва.

Вагьида са кам кьулухъ вахчуна:

Яъ, я Сабир, вуна хъивегьна? ВацI винидихъ авахьда лагьайтIа, зун чIалахъ жеда, вуна хъивегьна лагьана, вааааъ… Ви хъивегьунал гьич рикI алайди туш эхир. Валай и кар гьикI алакьна? Вуна а зегьримар ви къене гьикI цана?

И гафарин ван атай Сабир, пиянвал алатай тегьерда къах хьана акъвазна. Са легьзедилай Вагьидан гафари вич вичел хкай Сабира лагьана:

Агь, зи бубадикай вак хьурай, а зегьри­мар за мад сиве цун хъувуртIа.

Гьанлай Сабиракай фекьи хьаналда.

«Лезги газетдин» 2022-йисан 13-нумрадай.

________________________________________________________

УстIарни фяле

Са вахтара дагълух хуьряй цлан устIарни фяле, кIвалахар ийиз, чпиз кьве кепек къазанмишиз  арандиз фида. Ина абуру са касдиз кIвалер эцигдайвал хьана. Са шумуд юкъуз сад лагьай мертеба эцигна куьтягьна.

Мукьвара мехъер авунвай жегьил фяледиз хуьруьз хъфиз кIан жеда, хизандал са кьил чIуг­ваз. УстIардиз вич къе хъфена, пака хкведа лагьана, ам хуьруьз хъфида.

Са гьафте алатна, амма фяле хтанач. Ви­ри и йикъара устIарди, фялевални вичи ийиз, кIва­лахна. Эхир са юкъуз, нисинилай алатайла хьиз, уьфтуьнал илигна, хквезва фяле Керим.

УстIар и арада, кьве ведрени гъилик кваз, кьвед лагьай мертебадай тахтадин гурарай агъуз­ эвичIзава. Цлал палчух тухуз. Вилер хквезвайдал алаз эвичIзавай устIар, кIвач гал­кIана, чинихъди гурарин кIане авай палчухдиз аватна. Са хъел адаз атана хьи, къарагъна, палчухдай хьанвай чин цавал авуна, “Я Аллагь! Я женнетда, я жегьеннемда чка тахьурай, дуст кас ваз” лагьана, а патал алай крандал чин чуьхуьз фена…

И гафарай кьил акъат тавур иесиди ус­тIар­дивай хабар кьада: “Яда, я устIар, жузун айиб тахьуй, вуна адаз авурди алхиш яни, къаргъиш?”

— Къаргъиииш, къаргъиииш, — лагьана ус­тIарди.

— Бес на адаз жегьеннемдани чка тахьуй лагьана эхир?

Иесидин суалди устIардин хъел мадни гзафарнай…

«Лезги газетдин» 2022-йисан 29-нумрадай

____________________________________

Поликлиникада

(Гьикая)

Гьар са патаз фикир гана, килигайла, аквада ваз гьа­мишан ката-кал­тугда гьи кьадар кичIе жедай, хъуьруьн къведай, рикI аладардай кIвалахар аватIа. Къе зун, муаллим, вири маса муаллимар хьиз, поликлиникадиз атанвай. Азарлу яз, духтурривай са чара кIанз ваъ. Рухсатрин вахт куьтягь хьайила, кIвалахдив эгечI тавунмаз ви­ри муаллимар, сагъламвал чирдай чар ацIуриз, поликлиникадин кабинет­ра нубат кьаз, гзаф инжиклувилера гьатда. А чар къалур тавунмаз садазни кIвалахдай ихтияр гудач.

Гатун чими ракъиник абур физва анализар вахкуз, ахпа окулистдин кабинет, хирургдин кабинет, ларинголог, гинеколог, дерматолог…  шумудни са «лог» галайбурун кабинетрай акъатна кIанзава. Са юкъуз куьтягь жезвайди туш, шумуд кабинетдин ракIар ахъайда са печать эцигун паталди? Низ шикаят ийин? Садазни! Зунни — гьа муаллимрикай сад.

Духтурдин вахт 11:00-14:00 тир. Геж тахьурай лагьана, зун, сятдин 2 ьжедалди атана, дегьлизда авай стулдал ацукьна, иниз-аниз килигзавай. Поликлиникада ремонт физва. Вири дакIарар ахъазва, шпаклевкадин ниди кьил элкъуьрзава; къавукай тухванвай шнуррикай «выход», «пожардин звонок», мадни са вуч ятIани кхьенвай чарар куьрс хьанва. Инихъ-анихъ физвай начагъбурун кьилер а чарара акьаз, чинин мускулрин гьерекатривди рази туширвал къалурзава.

Зи вилик агьил са итим ацукьнава. Адан агъуз хьанвай ра­цIам­рини, гумадин рангунин спелрини ам фад хъел къведай инсан хьиз къалурзава. ГьикI ятIани, яшдиз килиг тавуна, гзаф рахазва, гъилеривни кьуьлдай макьамар акъудзава. Белки, са 30 йис идалай вилик адан иер рахунрикай рушариз хуш къвезвайтIа? Ам виридалайни фад атанвай, «Вуж эхирда ава?» — лагьана, хабар кьурдаз гьада жаваб гузвай.

Ирид йисуз ктабар кIелиз, зачетарни имтигьанар вахкуз, инсандин гьар са кIарабдин жалгъа чириз гьавалат хьайи духтур вилив хуьз, патав гвайдан стулдин чIехи пайни кьуна, ацукьна, еке бедендин, якIар куьрс хьанвай папал уф ацалтнава. Амайбуру шагьвардикай лезет къачузвайди хьиз, ада вичиз давление чимивили хкажнава лугьузва. Адаз килигайла, акI жеда хьи, кIвале холодильникда авай няметар са гьада незвайди хьиз. И саягъда нефсиниз тади гузвай инсандин язухни къведа, амма сагъламвилиз жуван хуквадин иеси тахьунни зиян тирди рикIелай алудун дуьз туш.

Фикир авурла, гьар са инсандин къилихри вич сегьнедал алай тамашадин персонаж хьиз къалурда. И гадни гзаф чимиди хьана, инсанар кIваляй экъечIзамач, экъечIайбуруни, тарарин кIаник серинар акваз, яд хъвазва. Поликлиникадани гзаф чими я, гьар жуьредин ширерин, шпаклевкадин, ацетондин ниярни акахьайла, жегьил сусан къужахда авай шехьзавай аялдин язухни къвезва. А вад вацравай бицIекавай лугьуз жезвач: «Я диде, им гьи тегьер я вуна зал пекер алукIнавайди?»

Аялдин дидедал кьезил тIехвер алай булушка, аялдал лагьайтIа, лацу водолазкадин винелай чIулав цIа­рарин маргъварин жилетни, колгот­кадин винелай яцIу шалварни, кIва­черални лацуни чIулав цIарарин гуьлуьтар ала. И рангарикай аялдин дидедиз хуш къвезвай хьиз аквадай. Аялдин ванци къаварал чан гъизвай­. Ам секинариз кIан хьайила, рушан сумкадай анализар, паспортар, муькуь документар гагь сад, гагь масад аватиз, нубатда авайбуру чилелай кIватIиз, инжиклувилер хьана. И чими юкъуз азарханада дидеди соска вугайла, аялди гадарзава, яд авай путулкадикайни гьяз атанач. Нубат кьуна, ацукьнавай агьил инсанрин кьилин мефтIерай гьарай акъатзавай.

— Адаз чими я, винел алай кофта хутIуна, — лагьана сада.

— Аялдиз гишинзава, — лагьана масада.

— Вун вучтин диде я, аялдин дерт чин тийидай? — гьарай гана кьилел тесек алай кьуьзуь итимди. Гьадазни пис хьанва. Яру чини давление хкаж хьанвайди къалурзава, секинвал кIанзава адаз.

Гьар патахъай гузвай меслятри жегьил дишегьлидин кьил квадарзава. Ам кIвачел къарагъна, аял алдаха­риз кIан хьайила, вуж ятIани акуна, мад чкадал ацукьна. Дегьлиздай яру атIласдин булушка алаз, кьакьан дабанрив ваниз вугуз, къекъуьнрив дамах гваз, назлу-бике духтур атана­. Учирдиз вил вегьейла, адаз патав атанвайбур пара яз акуна, дамахдивди вичин кабинетдив агакьна, куьлегдалди рак ахъайна.

Инсанрик теспача акатна. Сифте атанвай итим, куьлуьз-куьлуьз камар къачуз, ракIарив агатна, духтурдив пекер дегишардай мажал вугана, рак гатана. Амма вирида адаз регъуьвилер авуна:

— Акъваз садра, вун итим я, папан давление пара пис хкаж хьанва, гьам фирай.

И язух итимдизни акьван хъсанзава­чир. Бес итимар инсанар тушни лугьуз кIанзавай адаз. Амма тербияди ихтияр ганач, къенер куз-куз, ам вичин­ чкадал ацукь хъувуна. Дишегьлиди фурсу­нивди, хатур амукьнавай чIал чириз, пIузарар туькIуьрна, гужуналди вичин яцIу беден ракIарай а патаз тухвана.

— Иниз сагъ чан авайди къвезвайди туш, гьардаз вичин тIал аваз инал вахт акъудзавайди я, — лагьана са жуьрени «цIирекьар рекьин тийизвай» сифте учирдавай итимди.

— Завай къуншиди тIалабнай больницадай акъатай чар вахкун, гьадаз килигна и кьадар вахт квадарна за.

— Заз кIвалахал экъечIдай чар кIевирун я герекди, — лагьана масада.

— Заз печать эцигун герек я, — лагьана тесек кьилел алай кьуьзуьда, — накьни идан паталай атана, геж хьана. Къе хьайитIани, кIвалах дуьз хьанайтIа, кIандай.

Мадни къал къачур инсанрин кIеретI секин хьана. Тек са аялдиз гьарайиз кIанзама. И куьк папан рикIелай шехьзавай бицIек вучиз алатна, амайбурун рикIел вучиз атанач? Аялни, вичин гьакъикъат хуьз, шехьзава.

Эхирни рак ахъа хьана, са яцран заланвал авай паб экъечIна. Мад гъилеривди кьуьлзавай итимди, чукурна фена, рак кьуна — адан нубат тир. Гьадани вичин дуьзвал вилик эцигзава. Ваъ гьа! Гила духтурди ам акъвазарна, аял къужахда авай папаз ша лагьана. Садра кьулухъ хьайиди мадни кьулухъ жеда. Духтурдиз вичин яру атласдин булушка виридаз акуна кIанзавай хьтинди тир, ада гьич халатни алукIнавачир.

— Ихьтин чкайриз атайла, я са таниш хьана кIанда, я крокодилдин хамуникай авунвай пулунив ацIанвай яцIу кисе герек я, багьа клиникайриз фидайвал, нубатра акъваз тийидайвал, — сифте атанвай касди вичин фикир лагьана.

Вири галат хьанва, и харапIа хьайи кабинетдиз виридаз фад-фад физ кIанзава. Къен пад ргазва, винел акъат­завачир вулкан хьиз, гьиссери ванзава.

Ремонтарзавай рабочийри чпин кIва­лах, садазни килиг тийиз, ийизва. Абурукай сада, ширедай кьацIанвай пекер алаз атана, са ракIарал алай «Старшая сестра» кхьенвай кьул алудна. Рабочийдив кьве шпатель гва. ЧIе­хи шпателдалди ада шпаклевка яда, гъвечIидалди цIалцIамарда. Пуд кIвач сад-садахъ галкIурна, тIвал янавай та­буреткадал хкаж хьана, ада вичин кIва­лах давамарна. Табуреткадин патахъ хьан­вай кIвачери, чIигъ-пIигъна, са пис ван авуна, нубатдавайбурун фикир желбна. Гила аватда, ахпа аватда лугьуз, вири  килигзава. КIвалах куьтягьна, итимди табуретка анихъна, мад язухдин чIигъ-пIигъдай ван акъатна.

— Я стха, вун ярх жеда, стулдин кIвачер какур я, — эхиз тахьана, лагьана са папа.

— Са шейни жеч, ам зи дуст я, — жаваб гана рабочийди, кIвалах давамарна.

Дегьлиздин юкьвай ацIай жендек авай дишегьли физвай. Адан кьелечI ипекдин булушкадаллай еке гьар жуьредин цуьквери папан беден лап чIехи яз къалурзавай. Еке хуруди кофтадин дуьгмеяр санал тазвачир, юбкадин хвалари кIвачин ютурар мад яцIуз къалурзавай. Ал рангунин хъуькъвери ам хуьряй атанвайдаз ухшарзавай. Рабочийдин патавай фидайла, адаз табуреткадин кIвачер са патахъ какур хьанвайди акуна. Садазни са гафни лугьун тавуна, учирдихъ далу элкъуьр­на, тIарам булушка хкажна, табуреткадиз вичин тIунутI хьтин кIвачивди рум гана, ам дуьзарна.

— Сагърай, вах, зун ярх жез тунач куьне, — лагьана хъвер атай рабочийди.

Гьиссер чимивили, рахунри, аялдин ванци, гьуьжетри чIурнавай учирдавай азарлубурун чинрал хуш хъвер гъана и комплексар авачир зурба бедендин дишегьлиди.

Хъел квай итимни духтурдин патав фена, тесек алайдан больничный­ни кIеви хъувуна, азарханадай экъе­чIайди эпикриздин гъавурдани туна, муьгьуьрни эцигна… Зи учир агакьайла, сятдин 13:15 тир. Пара кIвалахар рикIив кьунвай зи вахт поликлиника­да акъатна, са карни агат тавуна, зун кIвализ хтана. Мад вучин, жуван кьилелай виниз хкадариз жедач. Дикъет­дивди фагьум авуртIа, чи вилик акъат­завай крар, инсанрин къилихар ки­чIерар гудайбурни хъуьруьн квайбур жеда.

«Лезги газетдин» 2025-йисан 3-нумрадай