Ибадуллагь Сабирович Урдуханова 1990-йисалай инихъ Ахцегь райондин Къурукаларин хуьруьн юкьван школада изобразительный искусстводин, дуьньядин художественный культурадин тарсар гудай муаллимвиле кIвалахзава. Лайихлу гьуьрмет ва кесерлувал авай педагогдин тарсариз аялри еке итиж ийизва ва абур сабурсуздаказ гуьзлемишзава. Аялрихъ галаз кIвалахдин рекьяй девлетлу тежриба авай ада ученикрин кьвед лагьай несилдиз эстетикадин ва ахлакьдин тербия гузва. И. Урдуханов 1-категориядин муаллим я.
Ибадуллагь Сабировичахъ гзаф терефрай алакьунар ава. Хъсан муаллим хьиз, ам художник-пейзажист, устIар, шаир ва гьатта композиторни я (адахъ вичи кхьенвай 10 мани ава). Гъиле гьи кеспи кьуртIани, ада ам агалкьунралди кьилиз акъудзава. И мукьвара Ибадуллагь муаллим «ЦIийи дуьнья» газетдин редакциядиз мугьман хьана. Ада редакциядиз вичи Махачкъала шегьерда чапдай акъуднавай «Руьгьдин гьиссер» тIвар алай ктаб, лезгийрин эпосдин игит Шарвилидин суьрет алай ва вичин гъилералди гипсдикай гьазурнавай Ахцегьрин акунрин барельефар пишкеш яз гана. Сагърай ва вичихъ мадни еке агалкьунар хьурай!
Педобразование ада Даггоспедуниверситетдин художественно-графический факультетда къачуна. 1990-йисуз вуз куьтягьайдалай кьулухъ Ибадуллагь Сабирович Ахцегь райондин Къурукаларин хуьруьн школадиз ИЗО-дин, технологиядин ва черченидин муаллимвиле рекье туна.
– Куьне муаллимвилин пеше хкягъуниз куь таъсирна? – хабар кьуна за.
– За аял вахтарилай муаллимвиле, тайиндаказ лагьайтIа, рисованидин муаллимвиле кIвалахуникай хияларзавай. Ибур аялвилин хиялар тир.Чун вири аялвиляй атанва эхир. Амма вахт акI къайгъусуздаказ акъатзава хьи, гележег къазанмишун ва руьгьда аялрин гьиссерин михьивал ва тазавал хуьн патал за пеше лап фагьумлудаказ хкяна. За кIвалахзавай Къурукаларин школадикай гила заз хайиди хьанва. Ина хьайи гьа сифте йикъарилай, за кьатIайвал, школадихъ пешекар муаллимдин-художникдин игьтияж авай. ГьикI лагьайтIа, залай вилик школада зи рекьяй муаллим авачир.
Художник яз, зун къерехда акъвазнач ва яваш-яваш школадин классар ва дегьлизар къайдадиз хкиз башламишна. И мураддалди дегьлизра цуьквер патал безетмишнавай подставкаяр туькIуьрна, классра къулай шартIар яратмишна, ИЗО-дин кабинетда «Кар алакьдай гъилериз сугъулвал чидач» тIвар алай пIипI туькIуьрна. Искусство руьгьдин культурадин къакъудиз тежедай пай я ва ада, санлай къачурла, аял вири патарихъай вилик финиз хъсандиз таъсирзава. Гьелбетда, жуван чирвилер артухарунихъни еке метлеб ава. И кар фикирда кьуналди, за алатай йисара «ФГОС кьилиз акъудзавай шартIара ИЗО-дай тарсар гунин методика» месэладай пешекарвал хкаждай курсар куьтягьна.
– Ибадуллагь муаллим, искусстводи куь уьмуьрда гьихьтин чка кьазва?
– Руьгьдин культурада ва гьакI зи уьмуьрда искусстводи кьетIен чка кьазва. Зун патал искусство – им гьиссер, фикирар, кьатIунар къалурунин жуьре я. Жува-жув къалурунин жуьре лагьайтIа, им поэзия, живопись, музыка, декоративно-прикладной искусство, халкьдин яратмишунар, сеняткарвал, фольклор я ва икI мад. Искусстводин жанрдин вири жуьреяр сад-садахъ галаз алакъада ава ва абуру вичин жуьредин «искусстводин синтез» арадал гъизва. Абуру сада-сад алава ва девлетлу ийизва. Зи кьилин мурад акьалтзавай несилдиз эстетикадин ва ахлакьдин тербия гун я. Жуван яратмишунра за гьакI Ватан, хайи край, адан культура, тарих, жуван дидед чIал кIан хьуниз эвер гузва.
– Чаз чизвайвал, куьне гьам лезги, гьамни урус чIаларалди шиирар кхьизва, гьатта маниярни теснифзава, гьакI тушни?
– Эхь, гьакъикъатдани гьакI я. Гьелбетда, чIал гьар са халкьдин, культурадин къакъудиз тежедай пай я. Шаксуз, гьар са чIал вичин жуьреда гуьрчегди я, адахъ вичин нугъатар ва кьилдинвилер ава. Лезги чIални гьахьтинбурун жергедай я. Самур дередин хуьрерин агьалийрихъ галаз рахадайла, гьабурухъни чпиз хас нугъат ава. Амма XX асирдин 70-йисарилай дагъвияр еке хуьрериз куьч хьунихъ галаз алакъалу яз абуру гьа хуьрерин нугъат бинедиз къачуна. Месела, зи хайиди тир Мацарин хуьруьн нугъат тамамвилелди квахьунин кьурхулувилик ква (Мацарин хуьряй агьалияр 1976-йисалай куьч жез башламишна). Дуьзенлухдиз куьч хьайи и хуьруьн агьалийри бинедиз Мегьарамдхуьруьн нугъат къачуна.
КIелзавайбуру зав суал вугун мумкин я: вучиз за шиирар жуван хайи дидед чIалал ва гьа са вахтунда урус чIалални кхьизва? Яратмишдай инсан яз, устIарди вичин алатар хьиз, чIални за гьакI ишлемишзава. Шаксуз, заз дидед чIал багьа я ва зун адав къайгъударвилелди эгечIзава. Амма жуван фикирар мадни тайиндаказ ачухарун патал за чи чIехи, къудратлу урус чIал ишлемишзава.
Са кьве гаф за манияр теснифуникайни лугьун. Вири санлай захъ кхьенвай цIуд мани ава. Абурукай пуд манидиз экуь дуьнья акунва. Ингье абур: «Дидедикай мани», «Бадедикай мани», «Бубадикай мани». Чи манидар Таира Муспагьовади рикIиз таъсирдай жуьреда лагьай зи сад лагьай мани тамашачийри иллаки хушдиз кьабулна. Амайбурни мукьвал тир гележегда тамашачийрин вилик гъида…
Аквазвайвал, Ибадуллагь Сабировичан кьатIунрин майданар гегьеншбур я. Кьилинди ам я хьи, ада вичин хивез къачур гьи кеспида хьайитIани агалкьунар къазанмишзава. Ингье нетижаярни шадардайбур жезва. ИкI, алатай йисуз «Гележегдиз кам» лишандик кваз кьиле тухвай республикадин конкурсда Ибадуллагь муаллимди «Прикладной дизайн» номинациядай 2-чка кьуна. Республикадин сергьятра им, гьелбетда, зурба агалкьун я. Инал лезгийрин игитвилин «Шарвили» эпосдиз талукь яз ада вичин гъилералди туькIуьрнавай сувенирар, Ахцегьрин умуми акунрин вичи чIугунвай шикилар алай.
2024-йисуз «Ахцегьрин ичерин сувар» кьиле тухузвайла, И. Урдуханов изобразительный искусствода къазанмишнавай лап хъсан агалкьунрай райондин кьил А-К. Палчаеван патай гьуьрметдин грамотадиз лайихлу хьана. РикIел алама, алатай йисара райондин край чирдай музейдин сад лагьай мертебада тешкилай адан шикилрин выставкадизни тамашачийри хъсан къимет гана.
Тарифлу мадни са делил ам я хьи, Ибадуллагь муаллимдин регьбервилик кваз школада зегьметдин тарсар гунин рекьяй вижевай устIархана арадал гъанва. Ана аялри чпин къуватралди гьазурнавай гъилин, тупIун кIвалахар хуьзва. Ибадуллагь Сабирович гьамиша яратмишунрин гуьгъуьна ава. Къуй адахъ чандин сагъвал ва яратмишунрин кIвалахда мадни агалкьунар хьурай!
Нариман Мамедов
