Виликрай, Советрин девирда, шегьерэгьлийрин асул пешекарвилер карханайра станокрихъ фялевал авун тир. Абурун зегьметдилай аслу тир эхир уьлкве промышленностдинни хуьруьн майишатдин рекьяй артмишунин, агьалийрин яшайишдин гьал таъминарунин месэлаяр. Къе чи ихтилат вичи саки уьмуьрлух Каспийск шегьердин «Дагдизель» заводда гьакъисагъвилелди кIвалахиз, карханадин ва шегьердин тарихда гел тур тежрибалу фяле, 94 йисан яшда авай зегьметдин ветеран Эюбов Ислам Эюбовичакай я.
Ислам бубадихъ галаз чи гуьруьш адан багъри ватан Ахцегьа кьиле фена. Эхь, яшлу кьилихъ ина, калун участокда, ада вичин хва Русланахъ галаз (гьамни «Дагдизелдин» ветеран я) яшайишдин вири къулайвилерал таъмин хъсан кIвал эцигнава. «Кьуьзуь кьилихъ рикIи хайи ватандихъ ялзава» лугьуз, ам Ахцегьиз хтана, багъ-бустандал машгъул я. Ингье вуч лугьузватIа ада вичин уьмуьрдикай.
Ислам Эюбов 1932-йисуз зегьметкеш чIехи хизанда дидедиз хьана. Буба Эюба Бакуда нафтIадин буругърин устIарвиле кIвалахзавай. 6 хцин диде Муминатан пеше кIвал-югъ кьиле тухун, аялар тербияламишун тир. Гьа 1932-йисуз Эюб вичин хизанни галаз гилан Каспийскдиз куьч хьана. А макъамда ана, Махачкъаладивай 14 километрдин яргъа баябан чуьлда, СССР-дин оборонадин чIехи кархана («Завод № 182») эцигунин мураддалди уьлкведин кьуд патай тежрибалу инженерарни фялеяр кIватIзавай. Ватанпересвилин гужлу гьиссери иниз гъанвай абуру, яшайишдин са жуьрединни шартIар авачир алачухрикни чилин къазмайра яшамиш жез, намуслувилелди зугьмет чIугвазвай. Нетижада 15 йисалай фялейрин посёлок гьич чир техжервал чIехи ва аваданлу хьана. Адаз Каспийск тIвар ва шегьердин дережа гана.
Оборонадин метлебдин, вич себеб яз тамам шегьер арадал атай карханадин тIвар эвелдай «Двигательстрой» тир, ахпа «Дагдизель» хьана. Ватандин ЧIехи дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисарани заводдин сирлу цехра авиабомбаяр, зенитный тупар-снарядар, минаяр, ППШ автоматар, дизелдин моторар, торпедаяр ва ВМФ патал сирлу яракьар акъудзавай. Шегьер арадал гъайи жемят таъминарзавай карханадин баркаллувал вири уьлкведиз чкIанвай. Советрин вахтунда Каспийскдин 65 процент агьалияр урусар тир. 1990-йисарилай республикадин дагълух хуьрерай жемят ахмиш жез, шегьердин къаматни дегиш хьана.
– Кьисметди заз яргъи, сагълам ва итижлу уьмуьр багъишна, – суьгьбетзава Ислам Эюбовича. – Сифте йисара бубади, станокдихъ кIвалахунилай алава, ремесленникарни электрикар гьазурзавай. Пакамлай лап геждалди кIвалахал жедай ам акунихъ чун, сад-садахъ галай 6 стха (Фетали, Букар, Рашид, зун – Ислам, Сабир, Надир), акунихъ цIигел жедай. Вичин гуьзчивиликай хкудзавачиртIани, кIвачи чил кьадалди чун рагьметлу дидедин тербиядик квай. Гуьгъуьнлай, мектебдин 4-5 классра кIелиз, бубади чун Каспийскдин 1-нумрадин ремесленный училищедик кутаз хьана. Ватандин ЧIехи дяве башламишайла, бубадини чIехи пуд стхади заводда токарар, слесарар яз кIвалахзавай. Зун гьеле мектебда амай. Заочнидаказ Махачкъаладин механикадин техникум, «Дагдизель» заводдин сеняткарвилин училище акьалтIарна, зунни заводдиз хтана. Техник-технолог, слесарь, фрезеровщик яз ва тапшурмишай маса кIвалахар ийиз, дуьз 76 йисуз (умуми зегьметдин стажни гьакьван я), къанажагълу саки вири уьмуьр гьа карханадихъ галаз алакъалу хьана.
– Бес армиядин жергейра къуллугъначни? – жузуна за адавай хизандин альбомдай дяведин партал алай адан шикил акурла.
– Эхь, гьелбетда, 1954-1958-йисара аскерни тир. Кар икI хьана. Жувахъ галаз санал кIвалахзавай юлдашар армиядиз физвай. Зун, бронь ава лугьуз, тухузвачир, абур рекье тваз фенвай. «Чна санал кIвалахиз хьайила, бес зун вучиз тухузвач?» – шикаятдин тегьерда лагьанай за военком Гьуьсейноваз. Гьанал месэла гьял хьана: пакадин юкъуз маса командадик кваз зун Узбекистандин Термез шегьердин полкунин школадиз рекье туна. Ахпа Туьркменистандин виридалайни кьиблепата авай Кушка (1999-йисалай Серхетабад) шегьердиз, Литвадиз акъатна. Анра самоходный установкайрин механик-водителвиле къуллугъна. ИкI, Ватандин вилик аскервилин буржи кьилиз акъудай сержант яз, зун заводдин станокрихъ акъваз хъувуна.
1959-йисуз заводдин администрацияди гьеле армиядин партал аламай жегьил пешекар, гьа вич хьтин вад касдин дестедаваз, цIийи «изделие» акъудиз чирун патал Москвадиз кьве вацран курсариз рекье туна. Кутугай буй-бухах, хуш акунар авай кIвенкIвечи жегьил фяле, активный общественник (ам карханадин гьевескар артистрин дестедин иштиракчини тир) Ислам Эюбован шикил а макъамда карханадин «Гьуьрметдин доскадилай» алатзавачир. А чIавуз заводда Урусатдай атана кIвалахзавай гзаф рушар аваз, Ислам абурун дикъетдик акатнавай. Вичи зарафат кваз рикIел хкизвайвал, «урус рушарин гъиляй акъудун патал Эюб бубади зун «вахтсуздаказ ва гужуналди» ахцегьви руш Муминатал эвленмишна».
Вичин везифаяр гьеле аял чIавалай лап хъсандиз тамамариз вердиш Ислам, гьеле армияда къуллугъзавайла, партиядин членвиле кьабулна. Ада партбилет къени багьа ядигар яз хуьзва. Карханадин коллективдиз хтайлани, йикъан зегьметдин нормаяр ерилудаказ ва артухни алаз ацIурзавай вини дережадин пешекардал БИХ-дин (Бюро инструментального хозяйства) начальниквилин жавабдар къуллугъ ихтибарзава. Вичин асул къуллугъдин везифайрилай алава, ам зегьметчи коллективдани, гьатта шегьердани активный общественник яз сейли хьана. Кьве сеферда Каспийск шегьердин собранидин депутатвиле, гзаф йисара халкьдин суддин заседателвиле хкягъай, заводдин художественный самодеятелностдин иштиракчи Ислам Эюбован алахъунар гьукуматди «За доблестный труд», «Зегьметдин ветеран» медалралди, карханадин ва Каспийск шегьердин руководстводин патай гьуьрметдин грамотаярни къиметлу пишкешар гуналди къейднава.
– Аллагьдиз шукур, вири хъсан я, кьисметдилай рази я. Амма рикIяй сакIани са бейкефвал акъатзавач, талгьана акъвазиз жедач, – рикIивай лугьузва ада. – 2023-йисан зул тир. Адет тирвал, велосипеддаллаз кIвалахал фейила, бригадирди лугьузва хьи, бес «къенин йикъалай вун чна производстводин кIвалахдикай азадзава, гила кIвале жуваз лайихлудаказ ял ягъа. Мубаракрай!».
– Куьне зарафатзавани? Себеб вуч я? Производстводин планар за ацIурзава. Чандин сагъламвилелай шикаятиз «больничнийра» авач. Квез вирибуруз кIвалахиз чирай зун гила куьне кIвалахдикай азаддайвал хьанани? Чанда такьат амай кьван зун ина жеда, – кьетIивилелди гъавурдик кутаз алахъна зун.
– Ваъ, чан буба, ваз чида хьи, чна ваз кьетIендиз гьуьрметзава. Амма им чаз кIан хьун-тахьун туш, рабочкомдин къарар я. Яшлу кьилихъ велосипеддаллаз къвез-хъфизвай куь патахъай чавай жавабдарвал хивез къачуз жедач, – абур кьетIивилелди чпин гафунал акъвазна. Мад вучда кьван, пашмандиз зун кIвализ хтана. Дугъри я, пакадин юкъуз коллективди, заз сагърай лугьун яз, лайихлу пенсиядиз рекье твадай са гъвечIи межлисни тешкилна.
Хиве кьан, сифте йикъара кIвале сугъул жезвай, жуваз-жув гьиниздатIа, чизвачир. Ахпа хтулриз тарсар чириз, сейрдиз физ вердиш хьана. Хъсан Аллагьди пис кар ийидач лугьурвал, муькуь патахъай, хьайивал хъсан я: жуван дагълух ватанда бинеламиш хъхьана. Яргъал йисара гадарнаваз хьайи бубайрин куьгьне кIвалер туькIуьр хъийиз жедай гьалда амачир. Гьавиляй калун участокдай чил къачуна. Ингье хва Русланан проектдай и кIвал эцигнава. Сифтедай шегьердиз физ-хквезвайтIа, 2012-йисалай гьа ина ава. Бегьерлу багъларин юкьва, Самур вацIун патав, рикI алахьдай вижевай чка я. «Виридалайни – кала, калалайни кIвала хъсан я» лугьуда ахцегьвийри. Зун гила калани, кIвалени хьанва. Михьи гьава, вилик багъ ква, ацукьай чкадилай пенжердай пак Шалбуз дагъдин кIукI, Кетин дагъ аквазва…
– Ислам буба, кьве гаф хизандикайни лагь ман, — тIалабна за.
– Уьмуьрдин юлдаш (ам рагьметдиз фена) галамайтIа, хъсан тир. Гьелелиг зун дири я. Кьве хва ава – Артурни Руслан. Артура Каспийскдин аэропортуна механиквиле кIвалахзава. Руслана зи рехъ кьуна. Яргъал йисара намуслудаказ «Дагдизелда» торпедайрин сирлу цехда слесарь-сборщиквиле кIвалахай гьамни гила пенсионер я. Ахцегьа зи патав гва лагьайтIа жеда. ЧIалаз килигзава. Гьардаз вичин кIвал-югъ, туькIвей хизанар ава. Зун хтулринни птулрин чIехи буба я.
– Квез чидани, Ислам буба дуьз, михьи, селигъалу, законриз муьтIуьгъ зегьметкеш инсан я, – суьгьбетдик адан хва Руслан экечIзава. – Чунни гъвечIи чIавалай ада хсуси чешнедалди тербияламишна. «Килиг, балаяр, дуьз ацукь, дуьз къарагъ. Нагьакьан ксарихъ галаз гьич алакъалу жемир. Пис крарик кьил кутамир. Гьалтай касдиз алакьдай куьмек ая!» – гуя веси яз эзбериз кIанда бубадиз. Чна садани адан хатур хазвач.
Эхь, дуьнья акунвай агъсакъалар хуьруьн-кIвалин абур я.
Дашдемир Шерифалиев
