Дяведин махсус серенжем кьиле тухуз вад лагьай йис я. РагъакIидай патан мидяйриз уьлкве ва халкь маса ганвай Украинадин нацистрихъ, миллет­базрихъ галаз женг чIугвазвай чи агъзурралди кьегьалри викIегьвилин, игитвилин чешнеяр къалурзава. Абуру Ватандин итижар хуьзва, государстводин аслу туширвал тестикьарзава. Гьа са вахтунда уьлкведа, душманрин чIала гьатна, интернетдин «муаллимрин, насигьатчийрин» чIуру таблигъатдин таъсирдик акатна, акьалтIай пис тахсиркарвилериз, гьатта хаинвилиз кьил язавайбур ава.

Чна виликдайни къейд авурвал, алай аямдин обществодиз терроризм­дин ва акси маса гьерекатар авунин цIийи жуьреяр гваз экъечIунин идеология чу­кIурзавай дестеяр­, иллаки Украинада, тIи­мил авач. Идан гьа­къин­дай политолог, Кавказдин, Крымдин ва Повольжедин алай аямдин  ва социальный сетрай жаванризни жегьилриз чIуру таъсир авунин месэлайрай пешекар Яна Амелина­ди ачухдиз кхьизва. «Эхиримжи пуд йисуз­ чи уьлкведин са шумуд чкада жаванри, яракь гъиле кьуна, инсанриз, чпихъ галаз санал кIелзавайбуруз гуьлле гана. Им икьван гагьди чи уьлкведиз малум тушир «колумбайн», «скулшутинг» гафарихъ галаз алакъалу гьерекат я. И гафарин мана «школада тфенгар ягъун» я.

2026-йисан кьве вацра Россиядин шко­лайра гьужумдин ругуд гьерекат авуна­. 2025-йисуз – 15, 2014-йисалай къенин йи­къалди – 93. Идал къведалди Россияда­ школайрал гьужум авун, анра тфенгар ягъун­, жаванри чпин юлдашрал яракь, чу­кIул хкажун чидай крар тушир эхир. Къайда­яр хуьдай органрини, педагогрини икьван гагьди ван тахьай скулшутингдин тIегъуьн чкIизвайдакай къурху кваз хабарар гузва.

Сифте яз школада яракь ягъунин ванер 2014-йисуз акъатнай. Москвадин 263-нумрадин юкьван школадиз Гордеев Сергей лу­гьудай жаванди, пальтодик кIевна, вичин дахдин кьве карабин гъана. Географиядин кабинетдин муаллим Андрей Кирилов яна, ада 10 «а» классдин ученикар залукда кьуна… Электросталь шегьерда вич бейкеф авурдал гадади чукIулни лаш гваз гьужумна. Томскда ученикди вичиз хуш авачирбур тапанчидай язава, масадбурал чукIулдалди хирер ийизва. Санкт-Петербургда школьник­ди вичин мидядин бедендиз чукIул сухзава…

Виридалайни мусибатдин дуьшуьш 2018-йисан октябрдиз Керчдин политехколледжда арадал атана. Владислав Росляков лугьудай «колумбайнера» кIелзавай чкадиз вичи гьазурнавай бомбани тфенг гъана­ ва зулуматдин кар кьилиз акъудна. Нетижада 21 кас кьена, 67-дал хирер хьана. Ахпа вичи вични хъияна, кьена.  2021-йисан 20-сентябрдиз Пермдин университетда, «колумбайндин» акт авурла, 6 кас кьена, 47-дал хирер хьана. 2022-йисан 26-сентябрдиз Ижевскдин 88-нумрадин школада «колумбайнера» 17 кас кьена, 23-дал хирер авуна…

Россиядин генеральный прокуратурадин искдин бинедаллаз Верховный судди Рос­сия­да «колумбайн» гьерекат, террориствилин тах квай «скулшутингни» къадагъа авунва. Генпрокуратуради малумарнавайвал, «колумбайн» гьерекат тешкилайбур ва ана иштиракзавайбур малум хьайила, абур уьмуьр амай кьван гагьди дустагъда твада. Вучиз лагьайтIа, и нагьакьан гьерекатдин идеологиядин макьсад гужуналди, яракь ишлемишуналди ва маса тахсиркарвилералди гзаф кьадар инсанар кьиникь, уьлкведа гьалар пайгардикай хкудун я.  ФСБ-дин къуллугъчийрин лугьунралди, и гьерекатди тухузвай таблигъат жаванрин мефтIериз чIурукIа таъсирзавайди, абурун бейнида жемиятдиз акси фикирар твазвайди, абур инсафсуз, зулумкар тахсиркарвилер авунал желбзавайди я. Махсус къуллугъди уьлкведа «колумбайнеррин» 50 агъзур касдикай ибарат еке интернет-сообществояр дуьздал акъудна, 2020-2021-йисара Роскомнадзорди «колумбайнеррин» 750 ссылка агална. И гьерекат терг хьанва лугьуз жедач, гагь сана, гагь  масана абуру чпикай хабар гузва.

Мисалар мадни къурху кутадайбур ава. Школьникри чукIулар гваз учительницадал­ гьужумзава, хайи югъ къейдзавай чкада дус­тари сада-сад чукIулрикай ийизва, 11-йисавай школьницади вичихъ галаз санал кIел­за­вай руш текьена амукьна. Рекъемрин гафаралди лагьайтIа, яракьар гваз авунвай гьужумрикай 15 рушариз, 79 гадайриз талукьбур я. Виридан яшарни 14 йисалай 17 йисалди тир. 66 дуьшуьшда абуру – чукIул, 21 сеферда – тапанчияр, 9 сеферда – кIутаяр, ру­гудра – цIай квай шейэр, вадра нажахар иш­лемишнава. Де лагь, и яшара аваз, абур тахсиркарвилин рекьел гьикI ва ни акъудзава?

Яракьдин куьмекдалди вич алай чка малумарзавай, жемиятдин къанунар, къайдаяр кваз такьазвай гьерекатриз жаванрин терроризм лугьуда. Инсаниятдин, руьгьдин, диндин ивирар виле авачиз аквазвай жаванар лап фад нагьакьан къуватрин, вербовщикрин, манипуляторрин таъсирдик акатзава. Жаван­рин арада экстремиствилин гьалар пайда хьун яшайишдин жигьетдай барабарсузвилин, чIехибурун арада вич тес­ти­кьардай мурад хьунин, къанажагъсузви­лин, уьмуьрдин тежриба тахьунин себеб­рихъ галаз алакъалу ийизва. «ИкI тахьун патал жаванрин, жегьилрин арада датIана таблигъатдин кIвалах тухун лазим я. Диде-бубадин гуьзчивиликай, тербиядикай хкатнавай ва виридакай хъел авай аялар, жаванар колумбайнеррин, тахсиркаррин, гьакI террористрин, экстремистрин жергейра гьатзава», лугьузва пешекарри.

Гьелбетда, мусибатдин гьерекатар, тахсиркарвилер абуру кьилди-кьилихъ тамамарзавач. Абурун кьулухъ чIуру тарсар гуз­вай «ха­луяр», махсус къуллугъар, тахсир­кар­рин обществояр гала. ЧIуру рекьел­ экъечI­­­­завай жаванрихъ ахьтин фикир ава хьи, хурук акатай вири барбатI авурла, кайи­ла, обществодиз ­зиян гайила, абурун крар туькIуьда. Им еке ягъалмишвал я. Кьве йис вилик, Махач­къаладин аэропортуниз фена, чпин гуж къа­лу­рай жегьилрини гьакI фикирзавай жеди. Къе абур азадвиликай магьрумнавай чкайра ава.

Педагогри, экспертри тестикьарзавайвал, гзаф дуьшуьшар кьисас вахчунихъ, яни «буллингдихъ» галаз алакъалубур я. «Буллинг» вуч я? Кьил-кьилел алаз, чIуру кар ийизвайди, чиз-чиз, сада ва я са кIватIалди масад, вичелай зайифди хурук кутун, адаз югъ тагун, адакай ягьанатар авун, ам хъуьруьнриз вегьин… СакIани тежедайла, ажугъ лап вини кIвачиз акъатайла, датIана хурук кутазвай инсанар яракь ишлемишуниз, гьакI кьисас вахчуниз мажбур жезва. Мадни пис нетижа ам я хьи, са патахъайни куьмек агакь тавур жаванди вич патал лап чIуру къарар акъудзава: вичин чандиз къаст авун.

Ахьтин къефлеярни ава хьи, абурун тереф хуьзвай. Тестикьариз алахъзава гуя абур кьил кефсузбур, психика пайгарбур туширбур я. Тахсиркарвилиз кьил ягъайбур­ ахтармишайла, малум хьана хьи, садни акьулсузар туш, сагълам инсанар я. Хабарсуз жаллатIдиз, тахсиркардиз элкъвей аялдин гьакъиндай хабар кьурла, муаллимди «ам секин аял тир гьа» лугьуз жаваб гана. Гьакъикъатдани, секиндини тир жеди, амма чи уьлкведин къанунрихъ, руьгьдин ивиррихъ, адетрихъ, умуми къанажагъдихъ галаз кьан тийизвай тапан, бинесуз табли­гъат­дин иеси хьайи аялди тахсиркардин, экстремистдин рекьиз кам къачузва. Инсанар кьиникьал гъайи кардин шагьид хьайила, ахпа кьили ванзава ва адаз амукьзавайди са кар я: вичин чандизни къаст хъувун.

Ихьтин нагьакьан, рикI къарсатмишдай­ дуь­шуьшар Дагъустандани хьана. Дагъустан­, чпи чеб рекьизвай инсанрал гьалтайла­, си­ягьда лап кIанел алай регионрик акат­за­ва­тIани (3 процент), эхиримжи вахтара и ре­къем 17 процентдив агакьнава. Къизилюрт рай­ондин Нечаевка хуьре дидедиз вичин руш муьхцяй вичи вич асмишнаваз жагъана. Хасавюртда 17 йисав агакьнавай руша вич кьакьан кIвалерин дакIардай гадарна. Меркездин Редукторный поселокда жаван гадади­ вичиз къаст авун патал ивидин дамарар атIана. Аллагьдиз шукур, кIвалевайбуруз ам вахтунда акуна, больницадиз тухвана ва къутармишна. ЦIийи Борч хуьре классда авай аялрин гъуьнтIуьникай, ягьанатрикай гьиниз катдатIа чир тахьай жаван рушаз вич асмишиз кIанзавай. Багърийриз аян хьана ва абуру чпин веледдиз школада югъ тагузвайбурулай прокуратурадиз арза кхьена…

Са шумуд дуьшуьшда жаванри ма­садбу­рал гьужумна­ ва ахпа чпи чебни яракьдай хъия­на. Муал­лим­рихъ галаз къалмакъалриз акъатзавай дуьшуьшар, надинжвилиз­ кьил янавай дес­теяр ава. Абуруни чпин винизвал успатун патал яракьдикай менфят къачузва.

Пешекарри баян гузвайвал, Дагъустан­да «буллинг» лап фикир гана кIанза­вай­ мес­эла я. Къуватлубуру, надинж кIва­тIалри­ гуж гъалиб ийизва, са классда кIелза­вай­бурувай, гъвечIи классра авайбурувай шейэр къакъуд­зава, абур датIана чпиз харж гуниз мажбурзава. Ихьтин дуьшуьшар Махачкъаладин, Хасавюртдин школайра дуьздал акъудна. Абур маса школайрани жезва. Амма я гъуьнтIуьник кутунвай аялри, я школайрин муаллимри и нагьакьан крар винел акъудзавач. Ихьтин вижесуз гьалар далдаламишзавайла, абурун вилик пад кьадай серенжемарни кьабулиз жезвач.

Вучиз къе чи акьалтзавай несилдин са бязи векилар ихьтин татугай гьалариз аватзава? Вучиз лагьайтIа, къенин школайра советрин школадин тербиядин дуьзгуьн бинеяр амач. Школьникри чеб лап азаддаказ тухузва. Абур муаллимрин чиниз экъечIзава. Къалмакъалар арадал атай дуьшуьшра диде-бубайрини муаллимар тахсирлу ийизва, абурал гьужумарзава. Вичин аял гатана лугьуз, муаллимар суддиз вугузвай дуьшуьшарни жезва. Ихьтин гьалара муаллимар къалмакъалзавай аялрин арадиз гьахьзавач, абур сифте нубатда чпин итижар хуьз алахъзава. Пака суддик акат тавун, диде-бубайрин патай туьгьметар тахьун патал.

30-йисуз школада кIвалахнавай педагогди, биологди къенин ученикри чеб тухузвай­ гьалдилай наразивалзава ва лугьузва: «Ви­ликдай зун жуван вилик квай аялриз ки­лиг­дай­ ва заз вуж хулиган, вуж гадайрин арада баш­чи, вуж виридалайни надинж ятIа чир жедай­­. Гила зун килигзава ва заз акваз­вайбур теле­фонра вилер атIумарнавай секин аялар­ я. Гъавурда гьатзава, абурухъ­ телефонрин­ чпин уьмуьр ава. Амма а уьмуьр­ заз ак­ваз­вач­­. ГьакIни залай абур гьихьтин крар авуниз гьазур ятIа, кьатIузни алакьзавач. Им еке хаталувал я».

Диде-бубайри исятда, вирида сад хьиз, шикаятзава: «Аялри кIелзавач, вири вахт телефондин трубкайра акъудзава. Абур вах­чурла, хъелзава, кIвализ хквезвач, нубатсуз истемишунар ийизва…»

Гьелбетда, ибур кьуру къаркар туш. Да­тIана телефонра авай, интернетдай зиянлу тарсар къачузвай жаванриз диде-буба авторитет яз амукьзавач. Абурун патай ийизвай къайгъударвални ажугъвилелди кьабулзава. Истемишунар инкарзава. Меслятар кваз кьазвач. Диде-буба чпин гъавурда такьазвайдай гьисабзава. Ихьтин гьалар арадал атай вахтунда жаванар патал интернетдин «муаллимар, дустар» меслятчийриз, авторитетриз элкъвезва.

13-17 йисарин яшаравай жаванрихъ галаз алакъалу месэлаяр садрани тIимил жез­вайди туш. Абуруз фад хъел къвезва­, абур фад туьнтни, бейкефни жезва. Чпиз кIандайвал тахьайла, жаванрин патай жуь­ре­ба-жуьре истемишунарни жезва. Абуру багърийрин вилик шартIар эцигзава. Ибур гьамиша авай, уьмуьрда гьалтзавай крар я. Амма къецепатай атана, чи уьмуьрда чка кьазвай нагьакьан амалри жаванрин гележег бахтсузди ийизва. ЕГЭ-дай дуьз къимет атанач лугьуз, жаванри чпин чандиз къаст ийизва. Махачкъалада рушар чеб чпихъ галаз кикIизва. Хасавюртдин школайра чIе­хибуру гъвечIи классра авайбурувай пул ва маса шейэр къакъудзава. Республикадин ва маса регионрин школьникри, «школайрик бомбаяр кутунва» лугьуз, коллективар къурхулувилик кутазва. Ихьтин амалар авун са жавандизни кутугнавач. Абур гъавурда тун лазим я.

Эхиримжи варцара чун гзаф вакъиайрин шагьидар хьанва. Гьа жергедай яз — туькьуьлбурунни, чIурубурунни, жаванрин кьилер акадарзавайбурунни. Иллаки шаз Кас­пийскда, Махачкъалада, школайрин дараматра хъиткьиндай шейэр эцигнава лугьуз, зенгер авуна.

Гьа ибуруз ухшар маса малуматар, хабарар, эвер гунар чукIурзавай дестеярни ава. Интернетдикай менфят къачуна, абуру жаванрин руьгьдиз, бейнидиз акI таъсирзава хьи, са арадилай жаванар, аялар абуруз муьтIуьгъ жезва ва «секин» аялри нясбурун  буйругъар кьилиз акъудзава. Лугьун лазим я хьи, а буйругъар лап чIурубур, чпизни ва масадбурузни зиян, хата хкатзавайбур я.

Са рахунни алач, чеб чпин ихтиярда тунвай, чIехибурун, муаллимрин, жемиятдин­ гуьз­чивиликай хкатнавай, интернетдин чIу­ру­ таблигъатдин таъсирдик акатнавай, хъсан ва пис крарай кьил акъудиз тежезвай­, да­тIана телефонра вил экъуьрзавай аялдин, жавандин рикIе вуч аватIа, ада пака вуч авун мумкин ятIа лугьун, чир хьун четин я.

Чи аялар къецепатан эмиссаррин, идеологрин ва Украинадин террористрин, жал­латIрин таъсирдик акат тавун патал вири обществоди еке кIвалах тухвана кIанзава. Аялриз дуьзгуьн тербия гунин месэла школади, къайдаяр хуьдай органри, диндин, жемиятдин, жегьилрин тешкилатри хизанрихъ галаз санал гьялун лазим я. Мад мусибатдин дуьшуьшар арадал текъведайвал, аялар ва масадбур хатулувилик акат тийидайвал, жаван уьмуьр бахтсузди тежедайвал.

Нариман  Ибрагьимов