(Эвел – 11-13-нумрайра)
Баркаллу хва Куьре Мелика виридаз викIегьбур, уьтквембур хьуниз эвер гузва:
Гьамиша хьухь викIегь кьегьал,
Асланрикай хкудмир жув!
Са чIавузни жемир бейгьал,
Тарланрикай хкудмир жув!
Куьре Мелика вичин хсуси чешнедалдини, ялавлу яратмишунралдини халкьар уяхарна, руьгьламишна, къанлу душманрихъ галаз женгиниз къарагъарна.
Садвал – девирдин истемишун
Тарихдин гзаф делилри шагьидвалзавайвал, Дагъларин уьлкве виш йисаралди къецепатан са жерге державайрин геополитикадинни стратегиядин итижрин майдан яз хьана, иллаки – Персиядин, Туьркиядин ва Англиядин. Юкьван йисара Дагъустандин регионрин арада садвал авачир, адал мукьвал-мукьвал чапхунчийри гьужумзавай. ИкI, Надир шагьди 1734-41-йисара чи чилерал са шумуд сеферда вегьена. Чи халкьдин манийра ихьтин цIарар ава:
Ирандихъай атай гавур,
Пехъи я ви кицIин вилер.
* * *
…Яргъай чахъди атай къачагъ,
На ивидин вире чан гуй.
* * *
…Лезги, яхул, къарагъ виниз,
Дидейрин нек квез гьалал хьуй,
Вегьа кемен, галчIур душман!
Бес им чаз вучтин завал хьуй?
Девирди, арадал атанвай къурхулу гьалари вири халкьар, душмандиз рум гудайвал, сад хьун истемишзавай. Гьарма вич-вичиз кьилди-кьилди хьун – зайифвал, душмандиз кIанзавайдини гьа кар я. Сад хьайила, чапхунчийрин тIем акакьдач.
Чи дерейриз гьахьай-гьахьайла, персерин геллегьрал уьтквем дагъвийри, лекьери хьиз, садлагьана вегьез, ягъунар кьаз, гзафбур тергна, ахпа чуьнуьх хъжезвай. Гьа икI къаршиламишзавай душман Самурдин дередани, Куьредани, Табасарандани. Азадвал патал къарагъайла, турар гзаф хьуни ваъ, руьгьдин мягькемвили, къастунал кIевивили винел пад къачуда. 1742-йисан августдиз Андалалдин дереда Чох, Бухты, Обох, Согратль хуьрерин патав «Дуьньядин тIурфан» лугьудайдан кьушунринни Дагъларин уьлкведин халкьарин сад хьанвай къуватрин арада къизгъин женг кьиле фена. Персиядин кьушундиз ягъунар кьуна. Шагь вичин аскеррикай амукьайбур галаз кьил баштан хъувуниз мажбур хьана.
Бязи делилралди, шагьдин 11345 аскер телеф хьана, есирвиле кьуна, гзафбурал хирер хьана. Дагъвийрин гъиле агъзурралди девеяр, балкIанар, къатирар, 79 туп, шагьдин къизилдин пурар, пайдах, хазина ва тажни гьатна. Инсафсуз чапхунчидин винел гъалиб хьайи Дагъларин уьлкведин халкьари еке регьятвал гьиссна, азаддаказ нефес къачуна.
Надир шагь кIаник акатуникай чи халкьдин къагьриманвилин манида ихьтин цIарар ава:
…Дербентдин къул къатана пис,
Къелед цлав ивид булах.
Гьаргьар Надир, атана гил,
Жуван падур шалвар хутах!
Девиррин, несилрин арада алакъадин гъал-цIил давамарун яз, алатнаватIани гзаф йисар, чи къадим халкьдин къагьриманвилин манидал алава хъийиз кIанзава зазни ихьтин кьве цIар:
Гзаф ягъийрин лешер чи дерейра,
кIамара къузгъунриз хьана ем,
Чи ерийриз атай-атай душмандин
эхир гьа икI жеда бегьем!
ЧIехи СтIал Сулеймана «Гьар гьи касди ийид зулум,
Эхир вичяй акъатда гум» лагьайвал, 1747-йисан 20-июндиз Надир шагьдин вичин кьилиз гьа чпинбуру яд чимна.
РД-дин Президент Мегьамедсалам Мегьамедован 2011-йисан 6-июлдин къарардалди 15-сентябрь Дагъларин уьлкведин халкьарин садвилин югъ-сувар яз малумарна. И суварин метлебни дуствал, садвал мягькемарун, руьгь хкажун, гьамиша уях яз хьун, акьалтзавай несилар чи баркаллу ата-бубайрин весийриз вафалу яз, ватанпересвилин руьгьдаллаз тербияламишун я.
Экономикадин, хуьруьн майишатдин, медениятдин ва маса рекьерайни вилик фин патал Дагъларин уьлкведиз авайди анжах са рехъ тир – ЧIехи Урусатдин лувак экечIун. Дагъвийри чпини и кардиз майилвалзавай. Дагъустан Россиядихъ галаз сад хьун Урусатдинни Персиядин арада 1813-йисуз кутIунай Гуьлуьстандин икьрардалдини тестикьарна. И карди дагъвияр Россиядин халкьариз, культурадиз мукьва ийидай, Туьркиядин, Ирандин ва маса ампайрин чIуру ниятрикай хуьдай, ислягь зегьметдал, яратмишунрал гележегдихъ инанмишвилелди машгъул жедай шартIариз гегьенш рекьер ачухна. Урусрин алимри 19-асирда Дагъустан, адан тIебии девлетар ахтармишун, чирун патал еке кIвалах тухвана, дагъвийрин ацукьун-къарагъун, чIалар, этнография чирунив эгечIна. ЧIехи урус халкьдин культуради Дагъустандин халкьарин медениятдиз екез таъсирна. Ина мануфактураяр, цIудралди карханаяр ачухна ва икI мад.
Садвили фашизмдин кьулан тар хана!..
Ватандин ЧIехи дяве чи уьлкве патал гзаф агъур имтигьан хьана. Советрин Союздин халкьарин тупламишвилин, гьунарлувилин, дурумлудаказ яргъалди къизгъин женгер чIугунин нетижада чи баркаллу Яру Армиядилай фашистрин гъиляй гзаф телефвилерал, ивияр экъичунал гъайи яракь акъудиз, чIулав къуватрин кьулан тар хаз, вири дуьнья фашизмдикай хуьз алакьна. Москвадин, Курскдин патарив хьайи, Сталинграддин ва маса къизгъин женгера фашистри чпин хамуналди гьиссна советрин аскердин яракь гьикьван хци, урус ва чи уьлкведин вири халкьарин руьгь гьикьван вине ятIа!
(КьатI ама)
Ш. Шихмурадов
