Ватандивай яргъа яшамиш жезвай гзаф лезгийри, иллаки жегьилри, алай вахтунда хайи чIал чирунин месэладиз кьетIен фикир гуз башламишнава. Хайи чIал миллетдин кьилин ярж тирди, ам хуьн ватанпересвал тирди гзафбуру кьатIанва. Шад жедай кар ам я хьи, рекъемрин девирда интернетдин майданра хайи чIалар машгьур авун саки дебдиз элкъвезва. И рекье, чаз аквазвайвал, жегьил несилри баркалла къведай крар кьилиз акъудзава, кьилди къачуртIа, бязи блогерри чпин видеороликриз талукь рахунар лезги чIалалди кхьизва, программистри лагьайтIа, гафарганрин ва маса приложенияр туькIуьрзава, ИИ-дин (тIебии тушир акьул) куьмекдалди са чIалай маса чIалаз таржумаяр ийидай майданар арадал гъизва.
И йикъара чаз «Telegram» мессенджерда урус чIалай лезги чIалаз ва лезги чIалай урус чIалаз гафар, жумлаяр, текстер таржума ийидай махсус бот арадал гъанвайдакай хабар гана. Авайвал лагьайтIа, зун ботди саки гьейранарна: ада легьзеда урус чIалал кхьей келима лезги чIалаз элкъуьрзава. Гьелбетда, вири гафар, келимаяр, текстер дуьм-дуьз таржума ийизвач. Амма, сифте тежриба хьуниз килигна, им агалкьун яз, чIал еримлу авунин карда къачунвай важиблу са кам яз гьисабиз жеда.
Ихтилат физвай таржумачи-бот арадал гъанвайди Москвада яшамиш жезвай чи ватанэгьли, программист Вадим Пашаев я. Белиж поселокда дидедиз хьайи ва ина чIехи хьайи ада программированидиз гьеле чIехи классра кIелзавайла, вичихъ хсуси компьютер хьайила, итиж ийизвай.
Москвада институт куьтягьайдалай кьулухъ ада меркезда амукьунин къарар кьабулна. В. Пашаева алай вахтунда IT-тешкилатда отделдин регьбер яз кIвалахзава.
– Вадим Пашаевич, таржумачи-бот арадал гъуникай са куьруь ихтилат ая. Ихьтин фикирдал куьн ни ва я куь гъана?
– Меркезда яшамиш жезвай, кьве аялдиз тербия гузвай зун, ватандивай яргъа яшамиш жезвай чи гзаф ватанэгьлияр хьиз, са четин месэладал ацалтна: лезги чIалан сесерин ван текъвезвайла, аялриз ам чирун пара четин жезва. РикI алай фильмаяр, мультфильмаяр гьакъикъи вахтунда лезги чIалаз таржума ийидай, персонажарни гьабурун чпин сесералди рахурдай махсус сервис арадал гъунин фикир захъ фадлай авай. Шак алачиз, и карди чIал чирун аялар патал рикI аладардай, итижлу гьерекатдиз элкъуьрдай.
Са варз идалай вилик зун жуван къаст кьилиз акъудунив эгечIна: сифте нубатда текстер таржума ийидай таржумачи арадал гъун кьетIна. Инани зун четин месэладал ацалтна: чирвилер гун патал ерилу текстерин къушаба корпусар жагъизвачир. И делилди зун ИИ-дин технологиядикай менфят къачудай рекьел гъана. ИИ-агентрикай за муракаб архитектурадин проект туькIуьрна. Ам гзаф лингвистар, таржумачияр эвез авуналди, генерация авунин ва чирвилер гунин малуматар гьазурунин еке зегьмет алай кар вичел къачузвай къурулуш (система) я. Нетижаяр заз фикир желбдайбур яз акуна, гьавиляй за вирибур патал Telegram-бот туькIуьрна.
– Куьне авунвай кар важиблуди, къенин юкъуз герекди, гьар сана авай лезгияр патал вичихъ еке игьтияж авайди я. Ботдин кIвалах авайдалай хъсанарун патал кIвалах давамарзавани куьне?
– Проект гьелелиг тамамдиз акьалтIар тавунвай гьалда ава, гьавиляй таржумайрин ери юкьван гьалдинди яз гьисабиз жеда.
– Бот куьне кьилди арадал гъанани?
– Эхь, проект за кьилди тамамарзава. Асул кIвалахдивай къерех тахьана, гъиле кьунвай проект кьилиз акъудунин вири крар (коддилай гатIунна, сервис кирида къачунин кIвалахрал кьван) за жуван хивез къачузва.
Зи кьилин макьсад модель тамамдиз туькIуьрун, ам вирибур патал ачух майдандиз акъудун ва неинки бот ишлемишзавайбурувай, гьакIни лезги чIалакай хийир къачуз кIанзавай гьар са касдиз къулай жедайвал, «Яндекс Таржумачи» ва «Google Translate» хьтин машгьур системайриз теклиф авун я.
– Гафар, предложенияр таржума авунин карда куьне гьихьтин чешмейрикай (словаррикай, ктабрикай, сайтрикай) менфят къачуна?
– За лезги википедияда, «Лезги газетдин» сайтда авай кхьинар ишлемишнава. Абур урус чIалаз таржума авуна.
– Хайи чIалахъ галаз алакъалу мад гьихьтин крар кьилиз акъуддай фикир ава?
– Сифте нубатда за гъиле кьунвай таржумачи къайдадиз гъун лазим яз гьисабзава. Эгер и проект фикирдиз къачунвай саягъда кьилиз акъудиз алакьайтIа, гуьгъуьнлай заз лезги чIалал рахунар кьабулдай ва сесиналди жавабни гудай махсус таржумачи арадал гъунин винел кIвалахиз кIандай.
– Гафар туькIуьрунин къугъунин телефондин приложение (месела, Words of Wonders приложенидиз ухшарди) арадал гъидай фикир авачни?
– Азад вири вахт за таржумачидин винел кIвалах давамаруниз серфзава. Маса хсуси проектар за мукьвал вахтара пландик кутунвач.
– Квез гъиле кьунвай крар кьилиз акъудун патал спонсорвал ийидай, и рекьяй куьмекар гудай ксар авачни?
– Авач. Гьелелиг жуван хсуси къуватралди кар кьилиз акъудиз алакьзава.
Куругъли Ферзалиев
