Россиядин ва виликан Советрин Союз­дин хейлин республикайри Гитлеран Герма­ниядал гъалибвал къачур ва Европадин, РагъэкъечIдай патан государствояр фашизмдикай азад авур югъ ингье 81-сеферда къейдзава. Исятда Дуьньядин кьвед лагьай ва Ватандин ЧIехи дявейрин нетижаяр кваз такьазвай, абуруз маса къиметар гузвай, тарихдин чинар гьахъвал техвена кхьизвай, жегьил несилдин кьилер акадарзавай, адаз тапан, гьакъикъатдив кьан тийизвай тарсар гузвай къуватар арадал атанватIани, тарихдин лап важиблу и вакъи­аяр, гьикьван йисар алатайтIани, рикIелай тефидайбур я. Абур чпин алчах, къалп идеологиядин таъсирдик жезмай кьван гзаф жаванар ва жегьилар кутаз алахънава.

Гьикьван абуру чпин сивериз къай гайи­тIани, Яру аскерди къачур гъалибвилин метлеб зайифариз алахъайтIани, Гитлеран Германия дарбадагъ авур, магълуб хьун хиве кьур икьрардал къулар чIугур зурба ва­къи­аяр кьулухъ элкъуьриз, абурун метлеб квадариз жедайди туш.

Советрин Союздин халкьари ва Яру Армиядин кьушунри 1941-1945-йисара Рагъ­акIидай патан Европадин саки вири уьл­квейрин кьушунар, экономика, информация­дин такьатар желбнавай Германиядин инсафсуз, инсансуз «чIулав машин» терг авун, рейхстагдин кукIвал Гъалибвилин Яру пайдах хкажун регьят акъвазайди туш. Ша чна къе са бязи делилар, рекъемар рикIел хкин.

1935-йисуз Италияди-Абиссиния, 1938- йисуз Гитлера-Австрия, 1939-йисуз­ Чехословакия, Польша кьуна. 1940-йисуз­ Гитлеран кьушунар Норвегиядиз, Даниядиз, Голландиядиз, Бельгиядиз, Люксембургдиз гьахьна. Гьа и йисуз Италияди Франциядал ва са тIимил геж хьиз Грециядал вегьена.

1941-йисан 22-июндиз Германиядин кьушунри Советрин Союздал вегьена. Душманди Балтийский гьуьлелай ЧIулав гьуьлел кьван яргъи сергьят хуьзвай чи пограничный частарал гьужумна. Гитлеран генералри кар алай кьушунар Шяуляйдин, Кау­насдин, Гродне-Волындин, Рава-Русский ва Бродский терефрихъ рекье тунай. Нацистрин Германиядилай гъейри, Советрин­ Союздихъ галаз Румынияди, Италияди, Финляндияди, Венгрияди, Словакияди, Хор­ватияди, Испанияди, Бельгияди, Нидерландияди, Францияди, Данияди, Норвегияди ва гьакI Япониядини дяве авуна.

РикIел хкин хьи, 1941-йисан зур пай ва 1942-йисан сифте варцар Советрин государстводин кьилевайбуру гьич гуьзет та­вур­бур хьана. Яру Армиядин кьушунри, фашис­трин жаллатIриз рикIелай тефидай ягъу­нар кьазвайтIани, аскерар, техника пуч­за­вайтIани, анжах кьулухъ чIугвазвай. ГьикI ла­гьайтIа, къуватар барабарбур тушир. Душманди Харьков, Донбасс, Крым кьунвай, Ленинград гьалкъада тунвай. Немсер Воронеждив, Дондал алай Ростовдив агакьнавай.

Ихьтин гъалибвилери Гитлер а кардихъ инанмишарна хьи, Яру Армия кукIварнава, адахъ са такьатни амайди туш. Гьа къе-па­ка­ дявени эхирдиз къведа. Чешмейри шагьидвалзавайвал, 1942-йисан 23-июлдиз­ Гитле­­ра вичин генералриз малумарна: «Урус­рин­ эхир жезва. Чна эхиримжи варца­ра кьур ягъун­рилай гуьгъуьниз абурухъ кIвачел­ акъваз хъийидай такьатни амач… Гила чи, иллаки «А» армиядин вилик акъваз­навай кьилин везифа сад я – Кавказдал гьужум авун…»

Эхь, Гитлеран генералри кьушунар Кавказдихъни элкъуьрна. Амма абуруз Кавказдин дагълара сурар кьисмет хьана. Кеферпатан Кавказдин вири республикайрин, регионрин халкьари Яру Армиядиз куьмекна ва чапхунчияр Бакудин нафтIадин мяденрихъ ахъайнач. Фашистриз Сталинграддин, Москвадин, Курскдин, Ленинграддин къваларив рикIелай тефидай ягъунар кьуна, нацистар кьулухъ элкъведай, кат­дай чкадал гъана.

Советрин Союздин кьиле аваз хьайи Сталиназ, чи кьегьал аскерриз ва халкьариз аферин! Вири сад хьана, фашизм дарбадагъна. 1945-йисан 20-ноябрдилай 1946-йисан 1-октябрдалди Нюрнбергдин суддал (Международный военный трибунал) Гитлеран партиядин ва тешкилатрин тахсиркарвилер русвагьна, немсерин военный кьилин тахсиркарриз асмиш авунин жаза гана. Ихьтин жуьредин судар Румынияда, Финляндияда­, Венгрияда, Япониядани хьа­на, фашистрин организацияр тахьай мисална.

Гъалибвал вич-вичелай арадал атанач. Ватандин ЧIехи дяве Россиядин тарихда лап гзаф къурбандар, зиянар арадал гъайиди хьана. Маса са государстводихъни акьван зиянар, магьрумвилер хьанач. Гитлеран кьушунри советрин 1710 шегьер ва поселок, 70 агъзур хуьр, промышленностдин 32 агъзур кархана, 100 агъзур колхоз ва совхоз тергна, чукIурна, барбатIна. Умуми гьахъ-гьи­сабралди, уьл­кведин девлетдин пуд паюнив агакьна терг­на. США-дикай рахайтIа, адан экономика вилик фена. СССР-дин ва РагъакIидай патан тарихчийрин гьисабралди, Ватандин­ ЧIехи дяведа 24-далай 27 миллиондив агакьна инсанар телеф хьана. Гьар пуд лагьай итим кьена.

Им тарихдин шак алачир гьакъикъат, зурба делил ятIани, РагъакIидай пата ва США-да къе чIехи телефвилериз, къурбанд­риз, зиянриз рехъ гана къачур Гъалибвал шаклувилик кутазва, Гъалибвал масадбурун кIвачихъ язавай тарихчияр, политикар, бязи уьлквейрин регьберар ава. Гьелбетда, абуру вуч лагьайтIани, тарихдин чинар ктабрай акъудиз, гьакъикъат къундармайралди эвезиз жедач.

Тарихди успатзавайвал, фашистар кьилиз атай са уьлкведихъни гъалибвилер хьанач, абурун регьбервилик кваз миллетар я руьгьдин, я материальный рекьяй девлетлу хьанач. Амма цIуд йисар алатайла, йигин камаралди демократиядихъ фидайла, бязи уьлквейра фашистрин организацияр арадал хквезва. Абур фашистрин лозунгар гваз куьчейриз, майданрал экъечIзава.

Украинадин цIийи фашистар, бандеровчияр Россияди терг ийиз вад лагьай йис я. Коллективный западди абуруз гьа сифтедилай куьмек гузвай. Идал бес тахьана, Евросоюздин кьиле авайбуру Россия чпин душман яз ва ам терг авун чпин кьилин везифа я лугьуз малумарзава. Гьа ихьтин фикирар аваз Евросоюздиз, НАТО-дал бес тахьана, Европада военный цIийи блок арадал гъиз кIанзава. Къейдзавайвал, адак ЕС, Вели­коб­ритания, Туьркия ва Украина экечIда. РФ-дин МИД-дин регьбер С. Лаврова баян гайивал, «И блок чапхунчивилинди жеда. Зеленскийди шадвилелди идеядин тереф хвена ва Украинадин армия блокдин кьилин къуват авунин теклифни гана. Дуьньядин кьве дяведикни Европади цIай кутуна. Гила пуд лагьайдини ийиз кIанзава…»

Къени фикиррал алай гьар са миллет, халкь, уьлкве фашистрин организацийриз, абурун сиясатдиз акси къарагъун лазим я. Са вахтундани, са уьлкведани фашизм лугьудай завалдиз рехъ ачух тийидайвал. Тахсирсуз къурбандрин сиягьар артух тежедайвал. Инсаният азаддаказ, садалайни аслу тушиз, хушбахтлудаказ яшамиш жедайвал.

Дуьньядин кьвед лагьай ва Ватандин ЧIехи дяведин тарсар рикIелай алудна  виже къведач. ЦIийи дявейрик цIай кутаз, фашизм кIвачел ахкьалдариз кIанзавайбур пашман жеда. Абурун гьерекатрихъ дуьзгуьн нетижаяр жедач. Абур дуьньядин сагълам, ислягь фикиррал алай вирида лянетламишзава. Чаз я фашистарни, я нацистарни, я дявеярни герек авач. Россиядин халкьариз вири уьлквейрихъ галаз дуствилелди ислягь цавун кIаник яшамиш жез, зегьмет чIугваз, къени крар ийиз кIанзава.

Нариман Ибрагьимов