«Квачир бела винел гъалиб
Хьунилай мад жафавайд туш».
(СтIал Сулейман)
Алатай йисан 24-июлдиз «Лезги газетдиз» (№27), «Хайи чIалан тIал алай месэлаяр» кьил гана, Мукаил Агьмедован макъала акъатна. Лезги чIала гафар кхьинин са къайда авачирвиликай ихтилат куднавай вичин макъалада ада кхьизва: «Филологиядин илимрин доктор, шаир Фейзудин Нагъиева лугьузва: я хзан, я хизан кхьин дуьз туш, хазан кхьена кIанзава, вучиз лагьайтIа, хазан гаф хаз гафуникай арадал атанва. Авар, дарги, табасаран, къумукь чIаларани хизан гаф ава, кхьинни гьакI ийизва. Бес абуру и гаф ишлемишиз хьайила, чпин гаф я лугьуз, чна стIалрин нугъатда гьатнавай хазан гаф эдебиятдин чIала твадани?»
Сад лагьайди, стIалрин нугъат вич эдебиятдин чIалан бинедиз къачунвай куьре нугъатдик акатзава. Кьвед лагьайди, СтIалри жуван халкьдиз чIал гьасилзавай, чIал хуьзвай, чIал вилик тухузвай тIвар-ван авай шаирар ганва (и хуьруьз «Шииратдин Эллада» гьавайда лагьанвач). Бес М. Агьмедова вичини икI кхьизва эхир: «ЧIал вилик тухун патал сифте чIалал асул гафар (генофонд) тир Куьре нугъатда авай вири гафарикай менфят къачун».
Яраб М. Агьмедоваз гьина акунатIа Ф. Нагъиева «я хзан, я хизан кхьин дуьз туш, хазан кхьена кIанзава» лагьана? Им, гьакъикъидаказ фикирдин гъавурда такьуна, гафарив къугъун – тапарар жезва. Гьелбетда, хазан/хзан хаз гафуникай арадал атанвач; чи фикир масад я: хазан – хана – хада – хайи – хазва – хаз – хая (диде) ва ихьтин маса вири гафарин дувулда «ха» морфема ава, «хи» ваъ. Ингье зи гафар! Авар, дарги, табасаран, къумукь чIалара хзан ваъ, хизан хьунухьни лезги чIалани хизан кхьин паталди са акьван мягькем делил жезвач. Месела, лезги чIалаз мукьва тир агъул, табасаран чIалара диш, риш ава лугьуз, чна руш ваъ, риш кхьин герек жезвач хьи. Са чIалай маса чIалаз акъатдайла, гафарин орфография, фонетика дегиш хьун малум кар я.
Акси яз, за «хизан» ваъ, «хзан» кхьин дуьз яз гьисабзавайдакай за жуван са шумуд макъалада кхьенва. Чи чIехи гьикаятчийрин, шаиррин вирибурун эсерра хзан гаф ава (СтIал Сулейманан шиирра хазан ава)! Эхь, зи фикирдалди, хизан бязи нугъатра гьатнавай рахунрин кIалуб я. «Хазан ва хизан» – и кьве кIалубдини, чIалан кьенятдин къайдаяр кваз кьуртIа, садай «а», муькуьдай «и» сифтегьан сесер аватайла (редукция хьун), хзан кIалуб арадал гъизва. РАН-дин Дагъустандин ахтармишунрин федеральный центради 2022-йисуз С.Б. Юзбеговадин редакциядик кваз чапдиз акъудай «Лезги-урус гафаргандани» хазан, хзан кьве кIалубни ганва. Зи фикирдалди, хазан, хзан кьве кIалубни хуьн гьуьжетар куьтягьун паталди хъсан меслятни жедай (гафарин кIалубрин вариантар хьун маса чIаларани жезвай кар я).
Нефес галай ва нефес галачир сесер чара ийидай гьарфарикай ва урус чIалай атай гафар кхьинин къайдайрикай рахадайлани, М. Агьмедова гъалатI ахъайзава. «Ражидин Гьайдарова, Фируза Вагьабовади, Фаида Гъаниевади ва масабуру алатай асирдин 60-йисарилай гатIунна, лезги чIалай кьве тахан гафар акъудна», – кхьизва ада.
Гьакъикъат масад я: «Лезги милли литература арадал атун» илимдин монографиядин автор Фируза Вагьабова лезги чIалан пешекар ваъ, литературовед тир. Фаида Гъаниевани лезги чIалан грамматикадал ваъ, майишатрин хилерин лексикадал, бязи хуьрерин нугъатра хуьруьн майишатриз ва дуланажагъдиз талукь гафар кIватIунал машгъул тир. Ам «Лезги чIалан чеперин нугъат», «Лезги чIалан къурушрин нугъат», «Самур дередин нугъатарни луькIуьнар», «Хиналугъ-урус чIаларин гафарган», «Лезги майишатрин хилерин лексика» ва мад са кьадар (вири урус чIалалди) ктабрин автор я. Ам гафар дуьз кхьинин къайдайрал алахъайди тушир. Лезги чIалан гафар дуьз кхьинин къайдайрин кIватIалар туькIуьрунал Мегьамед Гьажиевни Унейзат Мейланова машгъул хьанай. Лезги чIалан грамматикадиз талукь тир гзаф ктабрин автор Ражидин Гьайдарова 2001-йисуз «Лезги чIалан орфографиядин словарь» чапдай акъудна. 2007-йисан сентябрдиз «Шарвили» фондуни «Лезги газетда» тухвай чIалан конференциядал авторди вичи хиве кьурвал, адан редактор Абдулфетягь Фетягьов, азарлу хьана, агакь тавурвиляй «орфографиядин словардик» са кьадар гъалатIар кумукьна.
«И винидихъ тIвар кьунвай алимри урус чIалай атанвай гафар дегиш тавуна кхьин истемишзава, чIала дегишвилер тун тавун тIалабзава», – давамарзава М. Агьмедова. Инални ада и алимрин кIвалахдиз зи аксивал къалурун паталди мад тапан шагьидвал ийизва: «Абуруз акси яз, Фейзудин Нагъиева урус чIалай чи чIалаз атанвай гафар лезги саягъда кхьин дуьз я лугьузва. Месела, ящикдиз – ешик, пальтодиз – пальту, заведующийдин чкадал зеведиш дуьз я лугьузва. Вуж гьахъ я?» – суал эцигзава ада. Мягьтел жедай кар ам я хьи, санайни чешме тагъана, маса кас икI беябуриз алахъунихъ вуч макьсад аватIа, кьил акъатзавач. Я газетдиз ихьтин макъала акъуддалди вилик, зенг авуна, кардин кьил чирунни пис жедачир.
Мад тикрар хъийин: Ф.Вагьабовади ва Ф.Гъаниевади урус гафар кхьинин патахъай лагьай фикирар чаз акунач. Амма 1998-йисуз У.Мейлановади М.Гьажиеван проектдин бинедаллаз туькIуьрай «Орфографиядин сводда» (§ 67) кхьенва: «Урус чIалай атай гафар урус чIала гьикI кхьизватIа, лезги чIалани гьакI кхьида. Месела: экономика, техника, бригада, район, автор ва мсб.». Гьа параграфда къейд хъувунва: «Анжах чеб фад атанвай са тIимил гафар лезги чIала лугьудай саягъда – пич, пенжек, духтир, луьткве, уьтуь ва мсб. кхьида».
Гьелбетда, жуван чIалакай, ам девлетлу ийидай ва хуьдай рекьерикай кхьин хъсан кар я. Амма чIалакай ва я маса темайрикай кхьидайла, жувни са кьадар крарин, къайдайрин гъавурда хьунни герек я эхир! Идалайни гъейри, кхьизвай шейинив жавабдарвилелди эгечIун, маса касдин фикирар дуьз гун (абур кавычкайра туна, чешме къалурун) герек я. ТахьайтIа фикир чIурукIа агакьарун, талгьай гафар илитIун фитне жезва.
Фейзудин Нагъиев,
филологиядин илимрин доктор,
Дагъустандин халкьдин шаир
