Мегьарамдхуьруьн райондин Бут-Къазмайрин куль­турадин кIвал неинки районда, гьакI респуб­ликадани лап хъсанбурукай сад я лагьайтIа, зун ягъалмиш жедач. Медениятдин и макандин агалкьунар, адан тIвар Дагъустандилай къецени раиж хьун эвелни-эвел адан регьбер Айдун Мегьамедован лайихлувал тирдахъ зун инанмиш я. ИкI тирди аваданламишнавай гьаятдилай башламишна, хуьруьн клубдин (халис музей хьиз, къулайвилер аваз туькIуьрнавай) къенепад акур, цларал алкIурнавай кьван дипломарни грамотаяр кIелай гьар са касдиз аквада.

Айдун Мегьамедов Ахцегь райондин кьакьан дагъларин къужахда  фаракъат хьанвай Фиярин хуьре, хци рикI авай, камаллу, бажарагълу инсанрин ватанда, Дагъустанда ва Азербайжанда машгьур ашукь Ширинан (Ади-Ширин) хизанда дидедиз хьана. Ашукь Ширинан цIуд веледни – ирид хвани пуд руш – вири музыкантар хьана. Россияда машгьур хьайи Дагъустандай тир Мегьамедоврин хизандин ансамблдин бине эцигайди гьа ашукь Ширин я. И цIарарин автордин рикIел ам чи газетдин  коллективди гьикьван гьуьрметдивди кьабулзавайтIа, гьакI адан ширин сесни алама.  Лезги жегьил ашукь Ширин Азербайжандин машгьур ашукь Пенагьан патав физ хведай, адавай вичиз и сенятдин, чуьнгуьрдин сирер чирнай. Абуру Бакуда санал концертарни ганай.

Ашукь Ширинан аялар чуьнгуьрдин сес япара аваз, музыкадин гуьзелвилин таъсирдик кваз, гьатта четин вахтарани рикIе шадвилин гьиссер аваз, хушбахтлудаказ чIехи хьана. Къе абуру, чеб гьина яшамиш жезватIани, бубадин весидиз вафалу яз, ада кутур адетар давамаруналди, халкьдиз къуллугъзава, инсанрин рикIер шадарзава.

Айдуна – вири лезгийриз чизвай машгьур ашукь Шемширан чIехи стхади — аял чIавалай вичихъ музыкантвилин алакьунар авайди къалурнай. Мектебдиз фидалди вилик адаз далдам ягъиз чир хьанай. Ахпа – чуьнгуьр, чIагъан, кфил ва амай алатарни. ГъвечIи классра кIелзавайла бубади Айдун районда кьиле тухузвай са чIехи суварин мярекатда Ахцегьрин культурадин кIвалин сегьнедиз гъана. Айдуна чуьнгуьр яна. Аялди тамамарзавай халкьдин куьгьне гуьзел авазди гьейранарнавай залди гурлу капар яна, мад сеферда сегьнедиз эвер хъувунай, еке кIунчI цуькверни ганай.

Армияда къуллугъдайлани, Айдун Мегьамедов музыкадивай къерех хьанач. Бубади адав чIагъан агакьарнай. Вичи къуллугъзавай полкуна кьиле тухузвай шадвилин мярекатра ада лезги ва Кавказдин маса халкьарин макьамар ягъиз хьана.

Аскервиляй хтайдалай кьулухъ чуьнгуьр гъиляй вегьин тийизвай, музыкадин хиле халис пешекар хьанвай А. Мегьамедова сегьнеда кIвалахиз тади къачунач. ЧIехи хизан хуьз, диде-бубадиз куьмек герекзавайди адаз аквазвай. Гьа са вахтунда культурадин хиле кIвалахзавайбуруз мажиб я лугьуз гузвайди (къе хьиз) кепекар тир. Пуд йисуз Айдуна чубанвал авуна, маса кIвалах хуьре авачир. Пуд йисуз ам колхоздин суьруьяр гваз Мугъандин къишлахрал кьуьд акъу­диз фена ва гатуз яйлахриз хтана. Хизандин дуланажагъни акваз-акваз хъсан хьанай.

Махачкъалада культурадин ва искусствойрин колледж куьтягьайла, рикIин  истемишун хьайила ва музыкантвилин­ бажарагъди буйругъ гайила, А. Мегьамедов сегьнедиз экъечI­на. Бубади – ашукь Ширина артиствилин хъсан алакьунар, иер сес авай хва Бут-Къазмайрал яшамиш жезвай вичин дуст, музыкант Абдурагьманов Шагьларан патав ­рекье туна. И хуьре жегьилди бине кутуна. Ам райондин культурадин кIвале солиствиле кIвалахал кьабулна. Гьа икI, А. Мегьамедовакай ашукь Айдун хьана. Ада 18 йисуз искусстводин школада муаллимвиле кIвалахна. Вичиз машгьур бубади чирай ашукьвилин сенятдин, чуьнгуьрдин сирер жемятдин аялризни чирна. Гьар йисуз тухуз хьайи респуб­ликадин фестивалра ашукь Айдунан ученикри кIвенкIвечи чкаяр кьазвай.

2010-йисуз А. Мегьамедов Бут-Къазмайрин хуьруьн культурадин кIвалин директорвиле эцигна. И къуллугъдал адан бажарагъдин мад са тереф ачух хьана: регьбервилин, тешкилатчивилин алакьунар.

Колхозрин девирда эцигай клубдин дарамат килигизни тежедай чкIай гьалдиз атанвай. Рак, дакIар хана, полдин тахтаяр ктIана, марф къвайила, къаварай тIилияр къвез, амай чIавуз руг авахьзавай ам культурадин макандиз ваъ, са гьихьтин ятIани маса «макандиз» элкъвенвай. Ихьтин чкада вуна гьикI кIвалахда? Шадвилин мярекатар тухуз жедани? Иниз вуж къведа?

Капремонт чарасуз герек тир. Анжах райондихъ гьич куьлуь ремонт ийидай такьатарни хьанач. Маса чара тахьайла, директорди хуьруьн культурадин кIвал вичи ремонт авун кьетIна. Герек кьадар пулни ада жагъурна – хизандин такьатрикай. Хуьруьн клуб гуьнгуьна хтун патал, ашукь Айдунан гьисабунрай, агъа кIан 500 агъзур манат пул харж хьана. Директордин мажиб лагьайтIа, а йисара 7 агъзур манат кьван тир. А. Мегьамедова лугьузвайвал, гьа йисарилай инихъ къуллугъдилай къвезвай мажиб ада гьич са вацрани кIвализ хутахзавайди туш – вири пул клубдин крар вилик тухуниз харжзава. Ам ихтибар ийиз жедай кас я, ашукь Айдун чидай вирида гьакI лугьузва.

Ремонт. Куьруь са вахтунда клубдиз алава цIийи цлар эхцигна, дараматдин майдан гегьеншарна, ракIарар, дакIа­рар дегишарна, тахтайрин цIийи пол хъияна, къавар ремонтна, гьаят, гьамиша къацуз амукьдай кул-кусар, цуьквер цана, аваданламишна, цIийи мебель, музыкадин алатар гъана. Гьа икI, Бут-Къазмайрал амайбуруз чешне яз къалурдай культурадин макан арадал атана. Адан кIвалахни, кIвалахдин нетижаярни чешне къачуниз лайихлу я. А. Мегьамедова директорвиле кIвалахиз йисни тамам тахьанмаз, Бут-Къазмайрал дегь заманайрилай инихъ авай, лезгийрин рикI алай Яран сувар ахьтин вини дережада аваз тухванай хьи, хуьруьн жемятдин, мярекатдиз къунши хуьрерай, маса районрай атай мугьманрин рикIелай и шад вакъиа алатзавач.

Алатнавай и крарал икьван гзаф фикир за гьавиляй желбзава хьи, абур, чи девирда фадлай арадал атанвай, государстводин пуларикай «жуваз кьеж хкуддай адетдив»  гекъигайла, мягьтелардайбур жезва. ЧIалахъ тежедай хьтинбур. Ахьтин крар, и «кьеж хкуддай адет» чIурна, бубайрин адетриз вафалувал хуьзвай, халкьдин медениятдихъ гьакъикъатда рикI кузвай Ашукь Айдун хьтин инсанри ийизвайбур я. Культура халкьдин жанлувилин са пай тирди чизвайбуру. Мягьтел хьун герек туш. Чаз чизвачни кьван уьл­кведа, «кьежер хкудна-хкудна», кар кьилиз акъудзавай чкадив вуч агакьзаватIа?

Гьа йисара Бут-Къазмайрин хуьруьн культурадин кIвале гьевескар артистрин коллектив арадал атана. Кьилди аялрин коллективни туькIуьрнай. И хуьруьн агьалияр медениятдал рикI алай, виликди фидай рекьерихъ къекъведай инсанар я. Амма культуради, советрин девирдин тежрибадай аквазвайвал, вичин патахъай гьамиша государстводи  фикир гун, къаюмвал авун истемишзавайди я. Иллаки — халкьдин яратмишунри. Чи инсанриз ихьтин руьгьдин ивиррихъ игьтияж авазва. Абур таъминариз жезвач. И карда тек са энтузиастрин алахъунар тIимил я.

Айдун Мегьамедова пуд-кьуд йис инлай вилик вичи­ иштиракай, Ярославль шегьерда вахт-вахтунда кьиле­ ту­хузвай­ музыкадин милли алатрин Вирироссиядин фес­тиваль-кон­курс рикIел хкизва. Дагъустандай а мярекатда­ чуьнгуьр­ гваз иштиракун патал республикадин культура­дин минис­терстводи ашукь Айдун хкяна. Жюриди туькIуьр­навай эвелан тапшуругъар конкурсантри 6 вацра кьилиз акъудна. 100-далай гзаф иштиракчийрикай 15 кас, гьабурун жергеда аваз А. Мегьамедовни, финалдиз акъатна. Ахпа абурун арада хьайи «акъажунрин» нетижада 6 касди конкурс давамарна. Эхирдай Ашукь Айдуна чIехи оркестрдихъ галаз вичин чуьнгуьр гваз лезги чIалал «Да­гъустан» мани лагьайдалай гуьгъуьниз залда ацукьнавайбурукай гзафбуру, кIвачел къарагъна, капар яна. «Сагърай Дагъустан! Сагърай лезгияр!» лугьудай ванерни къвезвай. Ярославлда шегьер вилик тухунин, халкьарин арада дуствал мягькемарунин, жемиятдин крара активнидаказ иштиракзавай лезги жемят (община), гъурбатдани жуван халкьдин баркаллу крарал дамахзавай, бубайрин адетрал амалзавай ватанпересар ава.

Дагъустандиз Айдун  «Гъалибчи» тIвар ганвай сад лагьай дережадин диплом гваз хтана. Ада и фестивалда кьве сеферда иштиракна. Кьведрани 1-чкаяр кьуна. Амма я рес­публикада, я районда адаз гьич чухсагъул кьванни лагьаначир. Гьайифдин кар яни?!

Ярославль – ЮНЕСКО-дин къаюмвилик квай шегьер — Россияда Москвадилайни Петербургдилай гуьгъуьниз медениятдин чIехи меркез я. Ина гьар йисуз ва кьве йисалай тухузвай искусствойрин, къецепатан уьлквейрин устадрини иштиракзавай фестивалрани конкурсра гъалибвал къазанмишун пешекарвилин чIехи агалкьун яз гьисабзава. Ихьтин агалкьунар ашукь Айдунахъ тIимил авач. Абурукай виридакай газетдин са макъалада кхьиз жедач – чка бес жедач. За анжах яргъалди рикIел аламукьдай, музыкантдин уьмуьрда важиблу вакъиайриз элкъвейбурукай лугьуда.

Маса зурба, Вирироссиядин дережада авай мярекат – гьар йисуз Новосибирскда тухузвай халкьдин яратмишунрин Международный фестиваль «Играй, гармонь». Фестивалдин тIварцIяй им чIагъанчийрин мярекат хьиз аквазватIани, гьакъикъатда ам Россиядин вири халкьарин фольклордиз талукьди я. Фестивалда уьлкведин гзаф регионрай, къецепатан уьлквейрай, месела, Китайдай, Япониядай, Белоруссиядай, Германиядай, Австриядай (ва икI мад) къвезвай 200-дав агакьна музыкантри ва тамам коллективри иштиракзава. Мярекатрин майданрал 2000-далай гзаф инсанар кIватI жезва. Халкьарин садвал, дуствал къалурзавай, са гьафтеда давам жезвай фестивалдин программадик музыкантрин са шумуд жуьре конкурсар ква. Эхирдай иштиракчийри зурба гала-концерт гузва. Айдун Мегьамедова и фестивалда кьве сеферда иштиракна. Кьве сефердани ам конкурсдин «Гъалибчи» тIварцIиз ва дипломриз ла­йихлу хьана.

Алатай йисан гатуз Новосибирскдиз фидалди вилик ада Белоруссияда гьар йисуз тухузвай шадвилин «Праздник Купала» мярекатда иштиракна. Славян халкьари дегь заманайрилай инихъ къейдзавай и мярекат алай девирда международный фестивалдин дережадиз хкаж  хьанва. Ана Белоруссиядин халкьдин майишатдин агалкьунрин выставкада вири шейэр хейлин ужуз къиметрай маса къачуз жезва. Суварин программадик кваз халкьдин яратмишунрин конкурсни тухузва. А конкурсда чуьнгуьр гваз лезги мани лагьай Айдун Мегьамедов лауреатвилин дипломдиз лайихлу хьана.

– Алатай йисуз Бурятиядин меркез Улан-Удэда кьиле фейи Вирироссиядин милли фольклордин фестиваль а кардалди лишанлу хьана хьи, – рикIел хкизва А. Мегьамедова, – заз сегьнедиз и республикадин медениятдин министрди вичи эверна ва ада лагьана: «Дагъустандай атанвай ашукь Айдуна лезги чIалал лугьузвай манидин гафарин гъавурда чун акьазвачтIани, ам вичин ватандал гьикьван пара ашукь ятIа, и устаддин гьевеслувиляй, адан чуьнгуьрдин гуьзел сесерай виридаз аквада». За мани лугьуз эгечIайвалди, тамашачийрин залдай сегьнедиз жегьил кьве гада хкаж хьана, кьуьлуьник экечIна. Абурун гуьгъуьналлаз мад ва мад: сегьнеда кьуьлердайбурун тамам са десте арадал атанай. Ахпа…

Кьасухдай хьиз, пакагьан юкъуз гьаваяр чIур хьун себеб яз, Улан-Удэдин аэропорт агална, самолетриз гьавадиз хкаж хьун къадагъа авуна. И кардикай хабар хьайи лезги жемиятдин тешкилатди ашукь Айдунавай чпиз са концерт гун тIалабна. Вун гьикI рази жедач кьван! Бурятия Респуб­ли­­кадин халкьдин яратмишунрин КIвали меркезда кутугай­ зал хкяна. Концерт Бурятиядин халкьдин яратмишунрал машгъул артис­тарни желбуналди девлетлу авуна. Тамаша­чийрин зал сиве-сивди ацIанвай. Лезги манияр лагьана, лезги кьуьлер авуна, бурятрин артистри чпин алакьунар къа­лурна.

Гьа икI, яргъалди давам хьайи концерт кьве халкьдин, кьве культурадин дуствилин шад мярекатдиз элкъвена. Улан-Удэда яшамиш жезвай лезгийри хайи ватандиз ширин хиялрин сейр авуна, багъри макандин нефес гьиссна.

Айдун Мегьамедоваз кьве сеферда Москвада, Кремлдин Дворецда, лезги мани лугьун, гурлу капар ягъун къазанмишун  кьисмет хьана. Бакуда кьиле физвай ашукьрин фестивалда (аниз Туьркиядин устадарни къвезвайди я) ада кьве сеферда иштиракна, ам лауреатвилин дипломриз ла­йихлу хьана.

Ашукь Айдунакай ихтилатдайла, мад са вакъиадикай талгьана жедач. Дербентдин 2000 йисан юбилей Франциядин кьилин шегьер ва виридуьньядин медениятдин меркез Парижда авай ЮНЕСКО-дин штаб-квартирада къейддайла, ана Дагъустандин делегациядик кваз А. Мегьамедовани иштиракнай, лезги мани лагьанай. Дагъустандин халкьарин музыкадин алатрихъ галаз выставкада эцигнавай, багьа къашаривди безетмишнавай адан иер чуьнгуьр са француздиз – коллекционердиз бегенмиш хьана, вичиз маса гун тIалабна. Ашукьди француз бейкеф тежедай тегьерда лагьана: «Зи чуьнгуьр заз гзаф масан я. Ам маса гуз жедай затI туш».

Милли меденият, халкьдин яратмишунар вилик тухунин карда Дагъустандин культурадин лайихлу къуллугъчи­, РД-дин Гьукуматдин премиядин лауреат Айдун Мегьамедовахъ агалкьунар гзаф ава. Амма, ада вичи гьисабзавайвал, виридалайни чIехи агалкьун ам я хьи, адалай вичин стха ашукь Шемшир галаз чпин  буба ашукь Ширинан (Ади-Ширин Мегьамедован) веси кьилиз акъудиз алакьна: бубади арадал гъайи хизандин ансамбль рухвайри хвена, гегьеншарна. Къе ам республикада тIвар-ван авай виридалайни чIехи хизандин ансамбль я. Дагъустанда Хизандин йис ачухун Урусрин госдрамтеатрдин чIехи залда, респуб­ликадин регьбер Сергей Меликов кьиле аваз, шад гьалара къейддайла, сегьнедиз экъечIай Мегьамедоврин ансамбль хейлин вахтунда гурлу капар ягъуналди къаршиламишнай. 25 кас музыкантар тир Мегьамедоврин арада ашукь Ширинан хтул (чIехи бубадин тIвар эхцигнавай) ва ашукь Шемширан хва Ади-Ширинни авай.

Абдулафис  Исмаилов