Фикир гайитIа, рекъемрин технологийрин девирда хайи чIаларинни эдебият­рин гьалариз са патахъай писдиз таъсир авун мумкин я, муькуь патахъай – хъсандиз. Халкьдин кьадар гзаф тушир миллетри ихьтин аямда чпин чIалариз зиян ваъ, хийир хьун патал вуч авун лазим я? Гьуьжет алачиз тестикьариз жеда: аямдихъ галаз кам-камуна аваз арт­миш хьуналди, интернетдин майданра жезмай кьван хайи чIалахъ галаз алакъа­лу медиаресурсар артухарунал алахъна кIанда. И месэладиз фагьумлувилелди, рикIивай фикир тагайтIа, гьакIни хъсанзавачир милли чIаларин гьалар авайдалайни бешбетер жеда.

И майданра жуван чIал гегьеншдиз чукIурунин серенжемар кьабулзавайбурун кьадар артухарун патал милли махсус программаяр хьун герек я чи респуб­ликадихъ.

Кьилин алат интернет хьанва

Интернетдин гьар жуьре майданрай хайи чIал машгьурзавай, адакай масабурузни чирвилер жедай малуматар чукIурзавай, и кардал гьевесдивди машгъул хьанвай ксар, хиве кьуна кIанда хьи, са акьван гзаф авач. Са шакни алачиз, лугьуз жеда: еке мумкинвилер гузва интернетди инсаниятдиз.  Къенин технологийрикай кар чиз менфят къачуналди, бязибуру гьатта чпин чIалариз цIийи нефес хгузва.

ЧIал машгьурунин рекье интернет  мен­фятлудаказ ишлемишунин жигьетдай­ цIуд­ралди хъсан теклифар гуз жеда­тIа­­ни, сифте нубатда за жува кьилди ва масабурухъ галаз санал гьихьтин про­ектра иштиракнатIа, гьихьтин крар дава­марзаватIа, гьабурун чеш­недалди рекъемрин девирдихъ авай не­тижалувилерикай ихтилатда.

1). 2022-йисуз арадал гъайи Яндекс-дзен каналда за лезги чIалаз талукь малуматар, онлайн-тестер чапна. Зун вилив техвей нетижади гьейранарна: ватанэгьлийриз хайи чIал чизвай дережа ахтармишдай мумкинвал хьун патал арадал гъайи онлайн-тестерикай анжах са вацран къене 1 агъзурдалай гзаф ксари менфят къачуна (яни компьютердин ва я телефондин куьмекдалди кьиляй-кьилиз тестериз жавабар гана, гьакьван ксари тапшуругъ тамамарна, талукь тир къиметарни къачуна). И нетижайри къалурзава хьи, инсанрин рикIиз хуш хьайи онлайн-тестер (гьар жуьре темайрай) давамарун герек я.

2). Хийирлу крар кьилиз акъудзавай «ЛЕКИ» фондунин векил Руслан Мегьдиха­нова алатай йисара гъиле кьур «Мульт­фильмаяр – лезги чIалал» проектни аялрин,­ жегьилрин арада чIал машгьурзавай лап менфятлу рекьерикай сад я. ЦIудралди мультфильмайрин текстер таржума авунин рекьяй зани куьмек гана. Р. Мегьдиханова проект­дал са жерге ксар желбна: рахунар кхьидайбур, таржума ийидайбур, монтаж ийидайбур ва икI мад. Лезги чIалал «рахурай» мультфильмайриз интернетдин­ жуьреба-жуьре майданра агъзурралди инсанар килигнава ва абур исятдани аялрин рикI алайбуруз элкъвенва. Абур районрин бязи телевиденийрай, аялрин бахчайра чIехи экранрилай къалурзава… Шад жедай кар я, ихьтин таржумаяр авунал кьилдин маса ксарни машгъул я.

3). Са шумуд йис идалай вилик «Телеграм» мессенджер машгьур жез башламишна. Хайи чIалариз талукь каналар и майданда Дагъустандин халкьарихъни тIимил авач, гьа жергедай яз, — лезгийрихъни.

2022-йисуз и мессенджердикайни менфят къачун кьетIна за: «Лезги чIал (Лезгинский язык)» тIвар алай махсус канал арадал гъана ва ам исятдани кьиле тухузва. 1300-далай гзаф подписчикар авай и каналда за гьар жуьре рубрикаяр («Чавай­ жузазва», «Квевай жузазва», «Емишрин тIварар» «Тапшуругъ-машгъулат», «Гафа­рин алемдай», «Камалдин алемдай», «ГьикI кхьена кIанзава?», «Йикъан цитата»­, «Алимри кхьенай», «Лезги шиират», «Хъипи­ хьанвай чарар», «Сканвордар», «Аялар патал»­, «Муаллимар патал», «Лезги чIалал кхьенвай ктабар», «Шикилдай аквазвайди вуч затI я?», «Ребусар», «Мягькем ибараяр», «Мисалар», «МискIалар…), викторинаяр­, конкурсар кьиле тухузва. Анжах лезги чIа­лал малуматар гузвай, кхьинра орфографиядин къайдаяр вилив хуьзвай тек са те­леграм-канал я им къенин юкъуз. Мумкинвал авайбуру, тешкилатри ихьтин каналрин кьадар артухарун лазим я.

4). Телеграм-каналдин проект яз, «Лезги чIал (Лезгинский язык)» тIвар алай аккаунт за «Вконтакте» сетдани туькIуьрнава. Къенин юкъуз адал 7 агъзурдалай гзаф ксар желб хьанва. Вирибуруз чпин къейдер, фикирар гьам ачухдиз, гьамни кьилдин сообщение яз кхьидай, суалар гудай мумкинвал ава. Са кIусни инжиклу тахьана, хайи чIалан месэлайрай гузвай суалриз чна жавабар гузва.

5). Хайи чIалаз, грамматикадиз талукь лап куьруь видеороликар (вини кьил сад-кьве декьикьада давам жезвай) инсанри гзаф хушдиз кьабулзава. И карни заз жуван хсуси тежрибадай акуна: «Лезги чIалан куьруь тарсар» лишандик кваз гьазурай са шумуд видеороликдиз агъзурралди инсанар килигна. За кьатIайвал, иллаки видеодин материалрал инсанри артух фикир желбзава.

Умумиламишна лугьун хьи, къейднавай жуьредин, гьакIни менфятлу маса контент тахьайтIа, интернетди милли чIалар терг хьуниз генани рум гуда.

Кьулухъ галамачтIани…

Къенин юкъуз лезги чIалан хейлин гафарганар гьам телефонрин приложенийриз (программист Заур Агъамова), гьамни компьютердай менфят къачуз жедай электронный ктабриз (Дагъустандин халкьдин шаир Майрудин Бабаханова) элкъуьрнава. И жигьетдай чун кьулухъ галамачтIани, хайи чIалахъ галаз алакъалу литература мадни артухарунин рекьер жагъурна кIанзава. Са шумуд йис идалай вилик вичиз за са кьадар куьмекар гайи, Бакуда яшамиш жезвай чи ватанэгьлиди арадал гъайи «Лезги чIални литература» сайт къенин юкъуз лезгинетдин майданра виридалайни гзаф информациядив ацIанвайбурукай яз гьисабиз жеда. Баркалла ихьтин ватанэгьлийриз!

Телефонра машгьур «Words of Won­ders» («Аламатрикай гафар») къу­гъун чешне яз кьуна, «Гафар туь­кIуь­рун» тIвар гана, лезги чIалал махсус приложение туь­кIуьрунин теклиф гуз кIанзава заз чи программистриз, чIалан гафар хкягъунин, абур тартибда тунин патахъай жуван патай куьмек хиве кьуналди.

Онлайн саягъда тарсар гун

Шаз ваъ, вилик квай йисуз «Лезги газетдин» редакциядихъ галаз санал жемиятдин деятель Садикь Гьасанова, вичи мажиб гуз, муаллим кьуналди,  онлайн къайдада патараллай ватанэгьлийриз гьавая лезги чIалан тарсар гудай «Лезги чIалан тарсар» проект гъиле кьуна. Гьар жуьре шегьерра, уьлквейра яшамиш жезвай ватанэгьлийри чIал чирзавай и курсар къенин юкъузни агалкьунралди давам жезва.

Соцсетра чIал чирзава

Чатра, кIватIалра хайи чIалал рахун, кхьин герек я. Ихьтин махсус майданар мессенджерра кардик ква. Гаф кватай чкадал лугьун хьи, ватандивай яргъа авай хейлинбуру чпиз, интернет себеб яз, хайи чIалал кхьиз чир хьанва лугьузва. Завай са мисални гъиз жеда. Екатеринбургда яшамиш жезвай чи ватанэгьли, писатель Намик Ферзалиева хиве кьазвайвал, эдебиятдин чIалал гъалатIар квачиз (орфографиядин къайдайрал амална) кхьиз ада соцсетра чирнава. Художественный эсерар яратмишунин бажарагъ авай ада гуьгъуьнлай гьикаяйрикай ибарат кIватIални чапна.

Аялар патал ктабар

Къейд ийиз кIанзава хьи, мектебар патал акъуднавай учебникрилай гъейри, чIал чирунин, гегьеншарунин, зигьин артухарунин рекьяй ФГОС-дин истемишунриз жаваб гузвай алава ктабар чахъ саки авачир. Шегьеррин ктабрин туьквенрай ахьтинбур жагъизвач. Ихьтин ктабрин суракьда иллаки Дагъустандилай къеце яшамиш жезвай ватанэгьлияр жезва. И гьал фикирда кьуна, «Лезги газетдин» кьилин редактор Мегьамед Ибрагьимовахъ галаз чна санал «Хайи чIал хуьн» проект арадал гъана. Адан сергьятра аваз, чна гьелелиг пуд ктаб чапдай акъуднава: «100 тапшуругъ», «Лезги­ чIал чирин» ва «Лезги чIалан шикилар галай гафарган». ЧIал чирунин, гегьеншарунин рекье абурукай гьам аялривай, гьамни чIехибурувай менфят къачуз жезва.

Чаз чир хьайивал, хайи чIалан мектебар патал махсус плакатар акъуд тавуна 20 йисалай гзаф вахт алатнава. И нукьсан арадай акъудун патал, «Хайи чIал хуьн» проект кьилиз акъудун давамаруналди, чна алатай йисуз лезги чIалаз талукь малуматар алай 20 жуьредин чIехи плакатар гьазурна, чапдай акъудна. Абур лезги чIал чирзавай саки вири мектебриз бес жедай кьван ава.

Олимпиадаяр, акъажунар, диктантар

Тафаватлу чирвилер къалурзавайбуруз пулунин пишкешар, ктабар ва маса затIар гуналди, мектебра кIелзавайбурун арада олимпиадаяр тухунихъни еке метлеб ава. И карни чаз хсуси тежрибада тестикь хьана­: 2018-йисалай «Лезги газетдин» редакция­ди­ Махачкъала ва Каспийск шегьеррин мек­теб­ра кIелзавайбурун арада гьар йисан февралдиз лезги чIалай олимпиада тухузва. Им амай миллетризни хъсан чешне жезва.

Вад йис идалай вилик «ЛЕКИ» фондунини «Лезги газетдин» редакцияди лезги чIалай мад са гегьенш олимпиада Кьиблепатан Дагъустандин мектебра чIехи классра кIелзавайбурун арада тухуз эгечIна. Хайи чIалан гегьенш сувариз элкъвезвай и мярекатда неинки муаллимрини ученикри, гьакI вилик-кьилик квай ксарини, жемиятдин векилрини иштиракзава; гзаф баллар къазанмишай 20-далай виниз ученикриз пулунин пишкешар гузва, вирибуруз ктабар пайзава.

Виридаз талукь (тотальный) диктантар кхьинин адетни хъсанбурукай сад хьанва.  И серенжемни йиса садра ваъ, гьич тахьайтIа, кьвед-пудра тешкилна кIанзавайди я.

Аялри шиирар кIелунин онлайн-кон­курсарни гзафарна кIанда.

Госпрограмма, къанун…

Алатай йисан эхирра РД-дин Гьукуматди «Дагъустан Республикадин государстводин чIалар хуьн, чирун ва вилик тухун» гос­программа тестикьарнай. Ихьтин программа кьабулунин важиблувиликай РД-дин Кьил Сергей Меликова Халкьдин Собранидиз ракъурай Чарче кьетIендаказ къейднай. Программа кьилиз акъудунин сергьятра аваз, гъиле кьаз жедай менфятлу са жерге проектар чна «Лезги газетдин» редакциядин патайни теклифна.

Са шакни алачиз, программадихъ кье­тIен метлеб ава, амма чIалар гьамишалугъ­ гьукуматдин къаюмвилик кваз хьун патал­ вири миллетри фадлай вилив хуьзвай ­«Да­гъустандин халкьарин чIаларин гьа­къин­дай» къанун кьабулун чарасуз я. Къуй и мес­эладиз депутатри рум гурай. За умуд кутазва хьи, винидихъ тIвар кьунвай госпрограмма къанун кьабулунин рекье къачунвай эвелимжи камарикай садаз элкъведа.

Халкьарин садвилин йисуз – милли чIалариз шегьре рехъ

Сир туш хьи, мектебра хайи чIаларизни эдебиятриз чара ийизвай тарсар эхиримжи йисара къвез-къвез тIимил хьана. Ихьтин гьалар фикирда кьуртIа, милли чIаларин гьалар къурхулувилик квайбур туш лагьана тестикьариз жедач. И месэладиз гьукуматдин дережада фикир гун патал чна вирибуру цIи, Халкьарин садвилинди яз малумарнавай йисуз, алахъунар авуртIа, пис жедач.

Куругъли  Ферзалиев