Фу! Инсаниятдин тIуьнра вири­да­лайни къадим, кфетлу важиблу­ суьрсет! Инсандин яшайишда еке чка кьазвай ам дуьньядин вири халкьариз чида. Къуьлуьн твар-­фу – ризкьи Аллагь-Таалади инсани­ятдиз виридалайни багьа нямет яз ганва. Техилдин магьсулар инсанди гьеле 15 агъзур йис идалай вилик гьасилиз хьайиди малум я.

Эхь, къуьл, фу пак нямет я. Адаз кIвале, суфрадал кьетIен чка ава. Фу гадарун (баятди, мурс янавайди­ хьайитIани), адав  къайгъусузвилелди эгечIун еке гунагь я. И жигьетдай чаз, гьакI гзаф маса халкьаризни фахъ галаз алакъалу хъсан мисалар ава: «фу суфрадин шагь я», «суфрадал сифте фу гъваш, вилик фу кумаз, суфрадихъай къарагъмир», «фу галачиз, тух жедач», «фуни кIула твадайди гвачиз, рекьиз экъечIмир», «фу виридан кьил я», «фу ава – мани ава», «фу – буба, яд – диде», «фу авайдаз бахт ава». Шаиррини писателри, композиторри, художникри (ва масабур) факай ва ам арадал гъизвай зегьметкешрикай хъсан гафар тIимил лагьанвач, яратмишунарни гзаф ава.

«Амай няметар авачизни кьил хуьз жеда, амма фу авачиз, — ваъ», – лугьуда уьмуьр акунвай бубайри. Гьакъикъатдани гьакI я, Ватандин ЧIехи дяведин ва адалай гуьгъуьнин четин йисара агъзурралди инсанар гишила кьейиди (инал Ленинграддин гьалкъадин вахтунда текьин патал йикъа инсандал 125 грамм ерисуз фу гьалтиз хьайиди рикIел хкунни кутугнава), са кьас фахъ гьатта къизилар, мал-девлет гуз, дегишариз хьайиди малум я.  «Вири крар дуьз жеда, анжах фан дарвал такурай квез, чан балаяр», – лугьуз, алхишардай чаз гъвечIи чIавуз дяведин каш-мекь эхай бадейри. Дуьньяда гзаф дявеярни техил гьасилдай чилер – фу паталди хьана. Гилани уьл­квейринни халкьарин арайра, чилин месэлаяр  себеб яз, чуьруькар тIимил авани?!

Дагълух чи Ахцегь район магьсулар цадай майданралди девлетлу туштIани, гьа авай цик квай чилерни менфятлудаказ ишлемишзавач: 2665 гектардикай анжах 88 гектарда зулун тумар цазва. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин четин йисара чи бубайри яцари ялдай куьтенралдини туьрезралди дагъдин тик синерикни гуьнейрик квай, лап четиндиз гьялиз жедай майданарни (горно-терассное земледелие) цазвай эхир. Гила хьиз, Урусатдай гъизвай техил-гъуьр авачир. Жуван фу-къафун тIямлуни тир. Чкадин  майишатри – колхозри фронтдиз, уьлкведиз магьсулдарвилинни малдарвилин суьрсетдалди куьмекзавай. ЧIехи несилдин инсанриз хъсандиз чида: виликрай хьра фу чрадайла, магьлени кваз таза фан хуш атирдив ацIудай. А макъам­да фу чкадин техилдикай регъвенвай­ ерилу (сортариз пай тавунвай) гъуьруь­кай ийизвай, адан тIямни, менфят­лувални масад тир, яргъалди аму­кьайтIани, баят жедачир.

Аллагьдиз шукур, гила мублагь девир я. Хам табагъуник квач лугьур­вал, дагълух чилер я цадай мумкинвал, я лазимвални авач, жегьилриз зегьметдин чешне къалурдай хьтин я тежрибалу лежберарни амач, я куьтен-туьрезни. КIвалин хсуси майи­шатда гьатта кал-хеб, верчер хуьз­мач. Шегьерриз катзавай гилан жегьилрикни умуд кутаз жезвач. Муькуь патахъай, дагълух шартIарин цик квачир чилера гьасилдай техил-фу къе дуьзенра гьасилзавайдалай ва я паталай гъизвайдалай са шумуд сеферда багьаз акъвазда. Анжах са кар ава: Урусатдай техил-гъуьр та­хтайтIа? Аллагьди яргъазрай…

Гьар юкъуз чи суфрадал алай, чна незвай, вич арадал гъун патал пара еке зегьмет алай фан месэладикай са тIимил къерехдиз къакъатна жеди, чкадал хквен. ГьикI эгечIзава чун и багьа няметдив? Гьамиша гьуьр­метдивди, къайгъударвилелди, кьенятлувилелди эгечIзава лугьуз жедач. Иллаки шегьерра чаз зирзибилрин ящикриз, гьакI инал-анални гадарнавай фу аквазва. Аннамишун лазим я хьи, фу писди жедайди туш, ам чразвай,  незвай кас писди хьун мумкин я. Фу гадарун, адан къадир тахьун вири вахтара багъишламишиз тежедай хьтин гунагь яз гьисабзавай. Гьатта канвай, хъсандиз чраз тахьанвай, мурс янавай фуни гадарун гьунагь я – ам нуькIериз, верчериз, гьайванриз ем яз гана кIанда.

Факай эдебдинни ахлакьдин манадин чи суьгьбет бубайрилай атанвай камаллу насигьатралди давамариз кIанзава:

фу чурунив, гъилер чуьхуьн – ми­хьивал гваз, хийир-дуьадалди эгечI­на кIанда;

суфрадихъ фу нез «Бисмиллагьи рагьманни рагьим» лагьана эгечIун берекатлувал я;

фу пак нямет я, ам гадармир, кIур гумир, гьинал хьайитIани ва чин пад кIаникна эцигмир (гьатта суфра алачир столдални), адахъ галаз къугъвамир;

чилел фу алаз акуртIа, ам къушарини гьайванри тIуьн патал са къа­къа­тай михьи чкадал эхциг;

фу шишиналди, чукIулдалди къачумир, «Бисмиллагь» лагьана, гъилелди атIутI, недайла, фан кьас-кIус тамир;

баят, мурс янавай фу гадармир, кьурурна (сухарикар) таз, кIвалин гьайванриз гуз жеда.

Къуй чи кIвалера-хуьрера берекат артух хьурай! Къадирлу хьухь, инсанар!

Дашдемир Шерифалиев