Чи уьлкведин Президентдин тапшуругъдалди вири регионра милли 19 проект уьмуьрдиз кечирмишунив эгечIнава. Халкьдин майишатдин вири хилерихъ галаз алакъалу тир проектрин мурад сад я – экономикадин хилер цIийи дережадиз акъудун ва агьалийрин уьмуьрдин ери, агьваллувал хъсанарун.
Проектрин гьакъиндай Владимир Путина лагьана: «Милли проектрин сергьятра аваз, вилик акъвазнавай везифаяр «чарарин» гьахъ-гьисабар патал ваъ, уьлкведин агьалийрин уьмуьр агьваллу авун патал кьилиз акъудна кIанда».
РФ-дин Гьукуматдин Председатель Михаил Мишустина гьукумдин талукь вири органриз тапшуругъар ганва ва проектрин къалурунар 2030-йисалди уьумуьрдиз кечирмишда.
Кар алай проектар чаз малумбур тиртIани, абурал цIийибурни алава хъувунва: «Хизан», «Россиядин жегьилар ва аялар», «Кадрияр», «Яргъал ва активный уьмуьр», «Экономикадин делилар ва государстводин рекъемрин трансформация».
Тайинарнавайвал, «Хизан» проектди виликан «Демография» проект давамарда. Адан кьилин макьсадни уьлкведа хазвай аялрин кьадар гзафарун ва кесиб хизанар тIимиларун я. Идахъ галаз алакъалу яз, Владимир Путинан тапшуругъдалди «Дидевилин капитал» ва кьезилвал авай «Хизандин ипотека» программаяр 2030-йисалди давамарда. Демографиядин гьалар са акьван хъсанзавачир регионриз «Хизан» проект уьмуьрдиз кечирмишун патал 75 миллиард манат рекье твазва.
«Яргъал ва активный уьмуьр» проектди «Здравоохранение» проектдин везифаяр вичин хивез вахчунва. Абурукни акатзава: дидевал хуьнин, репродуктивный сагъламвилин, хуьрера уьмуьрдин вахт яргъи авунин комплексный программаяр ва абур уьмуьрдиз кечирмишун. И кар патални дишегьлийриз меслятарни куьмекар гудай идараяр гзафарда, перинатальный центрайра цIийи тадаракар эцигда, педиатрдин клиникаяр, больницаяр цIийи технологийралди таъминарда, анра кIвалахдин шартIар хъсанарда. И проектдиз халисан уьмуьр гун патал 2030-йисалди 1 триллион манат чара ийида.
«Экономикадин делилар ва государстводин рекъемрин трансформация» проектдин вилик акъвазнавай везифа важиблуди я: государстводин ва муниципалитетрин идара ийидай вири органар, экономикадин, яшайишдин вири хилер рекъемрал алудун. И проект халкьдин майишатдин вири хилериз талукь жезва. Рекъемрин технологийрин куьмекдалди экономикадин хилер цIийи дережадиз акъудун ва гьа са вахтунда уьлкведин агьалийрин уьмуьрдин ери, яшайишдин кар алай хилерин бегьерлувал, менфятлувал хкажун.
«Россиядин жегьилар ва аялар» проектдин хиве уьлкведин жегьилриз чпин алакьунар, бажарагъ, мумкинвилер ачухдай ва жемят патал ишлемишдай шартIар тешкилун тунва. Проектдин сергьятра аваз, жегьилрин программайра, къиметлу проектра иштиракзвай жегьилрин кьадар артухардай мярекатар тухун фикирдиз къачунва. Гьа са вахтунда жегьилрин тешкилатар, идараяр авай дараматар ва къурулушар хъсанарда. Ватанпересвилин, яратмишдай ва спортдин жегьилрин объединенийрин кIвалах вилик тухудай ва абуруз куьмек гудай федеральный са шумуд проект кардик кутада. Студентрин, жегьилрин спортдин клубрин кьадар мадни артухарунин кIвалах давамарда.
«Кадрияр» проектдихъ са шумуд хел ава. Абурукай сад «Агьалияр кардик кутун патал кьабулзавай серенжемар» федеральный проект я. Адак «Жегьилрин карчивал вилик тухунин Вирироссиядин программани» акатзава. Адак экечIзавайбурувай карчивилиз талукь форумра, цIийи пешеяр чирзавай мярекатра иштиракиз, сифтегьан кар ачухдайла, гьукуматдин куьмек къачуз, бизнесдин кIвалах гегьеншариз, гьатта международный базардиз экъечIдай мумкинвални жеда.
Сифте нубатда гьукуматдин патай куьмек милли адетрин ивиррин тереф хуьзвай, яшайишдин рекьяй жавабдарвал хивез къачузвай карчийрив агакьда. Программада иштиракзавай 87 процент жегьил карчияр чпиз тешкилнавай шартIарилай рази я. 86 процент жегьилри чпиз вилик фидай, къуллугъдин жигьетдай хкаж жедай, хсуси кар бегьерлувилелди кьилел тухудай мумкинвилер авайвиляй уьлкведал дамахзава.
Лугьун лазим я хьи, Дагъустан Республикада милли проектар уьмуьрдиз кечирмишунив мукьуфдивди, кардин гъавурда аваз эгечIзава. Алатай йисан са совещанидал РД-дин Гьукуматдин Председатель Абдулмуслим Абдулмуслимова къейд авурвал, зур йисан вахтунда чара авунвай пуларикай «Уьмуьр патал инфраструктура» проектдиз 52,6 процент, «Туризм ва мугьманпересвал» — 51,4, «Жегьилар ва аялар» — 45,3, «Яргъал ва активный уьмуьр» — 33,4, «Хизан» проектдиз 30 процент пулар харж авуна. Милли проектар уьмуьрдиз кечирмишуналди, шаз регионда 300-лай виниз объектар эцигна, бинедилай ремонтна ва цIийикIа туькIуьр хъувуна. И крариз 14 млрд манат ишлемишна.
«Экономикадин делилар ва государстводин рекъемрин трансформация» проектдин сергьятра аваз, республикадин 1260 школада — 1834 дараматда ИТ-дин къурулуш туькIуьрна. И крар патал 1,5 млрд манат пул харжна.
Милли проектрин сергьятра аваз, гъилевай йисуз тамамарна кIанзавай кIвалахарни тIимил туш. ИкI, 27 школадин, аялрин са шумуд бахчадин дараматар бинедилай ремонтда. Абурук Къайтагъ, Леваши, Буйнакскдин, Ботлих, ЦIунти, Новолак, Хасавюрт, Къизилюрт, Табасаран районрин, Каспийск, Дагъустандин Огни ва Махачкъала шегьеррин образованидин идараяр акатда.
Идалай гъейри, «Сад тир Россия» партиядин Халкьдин программа кьилиз акъудуналди 34 школани аялрин 6 бахча ремонтда.
«Жегьилар ва аялар» милли проектдин гьисабдайни образованидин цIийи идараяр эцигда, куьгьнебур ремонтда, педагогрин пешекарвилин дережа хкажда, акьалтзавай несилдиз кIелдай къулай шартIар тешкилда, чирвилер гунин цIийи методикаяр гьазурда. Дуьньядин дережадинбуруз барабар кампусар эцигда, «Приоритет 2030» программадин бинедаллаз вузриз куьмек гуда.
Дагъустанда демографиядин гьалар хъсан гьалда авайди гзафбуруз чизва. ЯтIани, милли «Хизан» проектдин сергьятра аваз, диде-бубайриз, аялриз, гзаф аялар авай хизанриз куьмек гудай алава рекьерикай менфят къачуда. Кьвед, пуд лагьай ва мадни аялар хайибуруз гузвай пуларин кьадарар артухарда. Дидевилин капитал ишлемишдай хилерни артухарнава. 14 йисалай 22 йисалди яшара авайбуруз музейриз, театрриз, кинозалриз пулсуз фидай мумкинвал гузвай «Пушкинан карта» программади вичин кIвалах давамарда.
«Уьмуьрдиз герек инфраструктура» милли проектдик кваз СтIал Сулейманан, Хив, Агъул районрин мулкара авай «Мамраш-Ташкапур-Аракандин муьгъ» рехъ ремонтда. ЦIикьвед километрдилай гзаф мензилдин рекье къир цада, цин хуьлер михьда, рекьин къерехар цIийи къайдада туькIуьрда, рекье гьалтзавай кьве муьгъни ремонтда. Тротуар, инсанар акъваздай кьурар (остановкаяр) туькIуьрда, къерехра хатасузвилин даяхар ва рекьин лишанар эцигда. Пешекарри къейд авурвал, цIийи рекьин ругуд километр, амайдини 2027-йисуз туькIуьрда.
Гьа и проектдин сергьятра аваз, хуьрер аваданламишуниз кьетIен фикир гуда. Районра яшайишдин кIвалер эцигда, рекьер къайдадик кутада, гьаятар, майданар аваданламишда, яшайишдин ва коммунальный къурулуш цIийи хъийида, пассажирар тухудай транспортдин кьадар артухаруналди, агьалийриз къулай шартIар тешкилда.
И проектдин сергьятар гегьеншбур я. Республикада эцигунрал гуьзчивалдай рекъемламишнавай къурулуш кардик кутазва. И программадай региондин вири мулкуна гъиле кьазвай кьван эцигунрин гьакъиндай малуматар кIватIда, эцигунрал гуьзчивалда ва делилар хуьда. Ихьтин серенжемри эцигунар авай, кьиле физвай гьалдикай хабар гуда, гьахъ-гьисабар авун регьятарда.
Милли проектрин кьилин макьсад Россиядин Федерациядиз вири рекьерай виликди фидай мумкинвилер яратмишун я. Иник агьалийрин кьадар хуьн, агьалийрин гьал-агьвал хкажун ва сагъламвал мягькемарун, хизанрив виле акьадай куьмек агакьарун, гьар са касдиз вичин бажарагъ, мумкинвилер ачухдай, абурукай хийир хкуддай шартIар яратмишун, ватанпересвилин руьгьдал алай, жавабдарвал хивез къачудай ксар тербияламишун, уьмуьр патал хатасуз ва къулай шартIар арадал гъун, пайгар экономикадин, экологиядин хъсан гьалар тешкилун, технологийрин ва экономикадинни яшайишдин хилера рекъемрин рекьяй сифте жергейра хьун акатзава.
Ибурулай гъейри, республикада «Сагъламвал хуьнин цIийи технологияр», «Экологиядин пайгар гьалар», «Транспортдин менфятлу къурулуш», «Туризм ва мугьманпересвал», «Авиациядин беспилотникрин къурулушар», «Производстводин ва автоматизациядин такьатар», «Менфятлу экономика» ва маса проектарни кьилиз акъудда.
Нариман Ибрагьимов
