Мугьаммад аль-Бухари. Ам вуж я?
Имам аль-Бухаридин тIвар Ислам диндихъ, шариатдин чирвилерихъ галаз алакъалу гзафбуруз малум хьун мумкин я. «Гьадис Бухариди гъанва…» лугьудай гафар хейлинбуруз таниш я жеди… Вич Къуръандилай гуьгъуьниз Ислам динда кьвед лагьай чкадал алай ктаб тир, Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) гьадисрикай ибарат «Сагьигь» («Ас-Сагьигь аль-Бухари») кIватIал гьа и касдин зегьметдин нетижа я. Къенин нумрадилай гатIунна, чна газетдиз винидихъ чна тIвар кьунвай «Ас-Сагьигь аль-Бухари» кIватIалдин куьруь авунвай версия тир «Мухтасару Сахих-аль-Буха́рий» тIвар алай ктабда гьатнавай гьадисар гуда, ин шаа Аллагь!
Къейд авун лазим я, «Мухтасару Сахих-аль-Буха́рий» ктаб араб чIалай лезги чIалаз таржума ийизвайди диндин алим Ямин Мегьамедов я. РикIел хкин, идалай вилик Ямин муаллимди Пак Къуръандин манаяр (кьилдин ктаб яз) ва Къуръандин регьят тафсир («Тафсир-уль-Муйассар», исятда и ктаб чап авун патал типографиядиз вуганва, мукьвара адаз, ин шаа Аллагь, дуьнья аквада) ва диндин маса эсерар лезги чIалаз таржума авунай ва абур кьилдин ктабар яз чапнава.
(Чна агъадихъ кIелзавайбурун фикирдиз Имам аль-Бухаридин уьмуьрдин ва илимдин рекьикай са кьадар малуматар гъизва).
Мугьаммад аль-Бухари (яни имам Бухари) гьижрадин 194-йисан («хашпарайрин» календардалди 810-йисуз) 11-шаввалдиз Бухара шегьерда дидедиз хьана. Адан буба Малик ибн Анасан кIеви юлдаш (соратник) ва вични гзаф савадлу кас тир. Имам Бухаридин дидени савадлу дишегьли тир ва вичин гададиз (яни Мугьаммадаз) вири жуьрейрин илимар чирунин карни а дишегьлиди вичин гуьзчивилик кутунвай. Имам Бухаридин буба ам гьеле гъвечIизмаз кечмиш хьанай.
Гьеле лап фад яшара авай Мугьаммадаз вичихъ хадисоведенидин рекьяй алакьунар авайди чир хьана. Ругуд йисан яшда аваз ада Къуръандин гзаф сураяр хуралай кIелзавай. Аллагьдин регьимдалди, Мугьаммадахъ аял чIавалай хурун зигьин (память) авай ва и кар адахъ галай ксари кьатIуз эгечIна. Адакай Хашид бин Исмаила лугьузвайвал, Мугьаммад аль-Бухари Басрада авайла, жегьил гада тир вахтунда гьадисар чидай (знаток) шейхерин патав фидайла, ада са затIни кхьидачир [яни адан рикIел вири хуралай аламукьдай]…
16 йисан яшдив агакьайла, вичин дидедихъни стха Агьмадахъ галаз аль-Бухари гьаж кьилиз акъудун патал Меккадиз фена. Ина ам гуьгъуьнин кьуд йисуз амукьна, Имам Агьмад ибн Ханбалан гъилик гьадисар чириз.
Имам Бухариди вичелай кьулухъ еке ирс туна: ам адан къелемдикай хкатай кьван зегьметар (эсерар) я, Ислам динда чпи важиблу чка кьунвай машгьур ктабар, абурун арада «Аль-джами ас-сахих»-ни ава.
Адан гъиликай хкатнавай зегьметрин арада и кIватIаларни ава: «Ас-сунан фи-ль-фикх», «Аль-асма» ва-ль-куна», «Хальк аф‘аль аль-‘ибад», «Аль-кыра’а хальфа-ль-имам», «Аль-адаб аль-муфрад», «Ат-тарих аль-кабир». И зегьметрикай гьар садакай кьилди ва яргъалди рахаз жеда.
Имам Бухаридин эсеррикай важиблуди тир «Аль-джами» ас-сахихдикай» рахадайла, ада Мугьаммад Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) гьадисрикай ибарат тир маса кIватIалрин арада кьазвай чкадикай лугьун лазим я. ГьикI хьи, Имам Бухаридин девирда хьайи хадисоведри гьазурай гьадисрин ктабра гьакъикъи гьадисрихъ галаз санал зайиф гьадисарни гьатнава. Имам Бухариди гьадисрин «Сагьигь» кIватIал арадал гъидай къарар кьабулна, виче анжах гьакъикъи гьадисар гьатун лазим тир.
«Сагьигь» тIвар алай гьадисрин кIватIалди адан автор алимрин жергеда виридалайни вини чкадал эцигна, гьакIни вири Ислам дин патал ам важиблу кIвалах хьана. «Сагьигь» гьазурунал кIвалахдайла, имам Бухариди саки ругуд виш агъзур гьадис ахтармишна, чеб а чIавуз халкьдин арада къекъвезвай гьадисар. Ада и чIехи материалдиз анализ гана ва аникай вичин кIватIал патал 7250 гьадис хкяна. Вичин вилик эцигнавай месэладив ам жавабдарвилелди ва дикъетдалди эгечIна, гьадисар ахтармишунин ва хкягъунин карда лап кIеви ва вини дережадин критерияр ишлемишуналди. И кIватIалдал чIугур зегьмет яргъал йисара давам хьана, авторди вичин кIвалах кьиле тухун патал [яни гьакъикъи гьадисар тайинарун патал] са шумуд метод арадал гъанвай. Иснад1 адан кьилин метод хьанвай: ам, гьадис агакьарнавайбурун (передатчики) цIиргъ тайинардайла, эхиримжи агакьарнавайдалай сифтегьан агакьарнавайдал экъечIдай методдал машгъул хьанвай.
Кьилин фикир ада гьадис агакьарунин карда сифтегьан чешмеяр вужар хьанатIа, гьабур тайинаруниз гузвай, гьакIни ада гьадис кхьизвай ва вичелай анихъ агакьарзавай ксар вужар ятIа, гьабурун тIварарни кьазвай. Гьакъикъи (сагьигь) гьадисар яз ада ихьтинбур гьисабзавай: а гьадис ахгакьарнавай сифтегьан чешмеяр чеб, арада масад авачиз, Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) авур кардин шагьид хьайибур ва я адан (Аллагьдин патай салават ва салам хьурай вичиз) гафар ва я баянар, арада кас авачиз, вичиз хсусидаказ ван хьайи ксар. Алимди чеб гьадис ахгакьарнавай ксар тирбурун ахлакьдин гьал гьихьтинди ятIа, гьадаз гзаф фикир гузвай. Эгер гьадис агакьарнавай кас хъсан тушир крарихъ галаз алакъалу инсан яз хьайитIа, ахьтинда агакьарнавай гьадис имам Бухариди гьакъикъи гьадисрин жергедай акъудзавай [яни ахьтин касдал имамди ихтибарзавачир]. Гьа икI, имам аль-Бухариди Мугьаммад Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) Сунна патал мягькем гьалкъа (заслон) арадал гъидай методар туькIуьрна [яни Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) Суннадив таб агуд тавун патал, анжах гьакъикъи гьадисар хкягъун патал].
Имам Бухаридин «Сагьигь» тIвар алай гьадисрин кIватIал Аллагьдин Ктабдилай [яни Къуръандилай] гуьгъуьниз виридалайни хъсан ктаб хьана, и фикирдал мусурман уьмметдин вири векилар рейсад я, гьикI хьи, мусурман уьмметди «Сагьигь» ам кхьена акьалтIарай йикъалай кьабулна эхир. Ингье, гзаф йисар алатайла, къенин йикъалди и зегьметдихъ еке ва шартIсуз къимет ава. И ктаб арадал гъун патал Мугьаммад аль-Бухариди яргъал тир 16 йисуз зегьмет чIугуна. Къейд ийин хьи, «Ас-Сагьигь аль-Бухари» ктабдин тIвар, тамамдиз таржума авурла, икI жезва: «Сахих, иснадар галай гьадисрин мухтасар2 кIватIал: Аллагьдин расулдин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) крарикай, адан суннатрикай ва адан йикъарикай»
Мугьаммад аль-Бухариди Юкьван ва Мукьвал тир РагъэкъечIдай пата, гьадисар кIватIиз, гзаф сиягьатар авуна. Нетижада ам жуьреба-жуьре шегьерра ва хуьрера агъзурдалай виниз чеб гьадисоведар тир шейхерихъ галаз гуьруьшмиш хьана. Абурун арада ихьтин машгьур шейхер авай: Абдулла ибн Йусуф, Исгьакь ибн Рахавейх, Абу Бакр аль-Хумайди, Убейдуллагь бин Муса, имам ибн Ханбаль, Ибрагьим бин аль-Мунзир. ГьакIни ам ихьтин ксарихъ галазни гуьруьшмиш хьана: Хаммад бин Шакир, Йахйа бин Ма‘ин, Абу Асим аш-Шайбани, Али бин аль-Мадини ва гзаф масабур.
Имам аль-Бухари диндин рекье гзаф четинвилер акур, имтигьанрал расалмиш хьайи инсанни я. Вири вичин уьмуьр ада ибадатдиз ва илимдиз бахшна. Ам гзаф регъуьдай, амма викIегь (жуьрэтлу) ва жумарт, диндар, загьид (дуьньядикай элкъвенвай) кас тир. Вири уьмуьрда ам Эхиратдихъ чалишмиш хьайи инсан я.
Чешмеди раижзавайвал, уьмуьрдин «рагъ ахкIидай» вахтунда, вичин эхиримжи йисара ам, яшамиш жез, Хартанкдиз куьч хъхьана. И хуьр Самарканддивай яргъа тушир чкадал алай.
Мугьаммада бин Исмаил аль-Бухаридин уьмуьр гьижрадин 256-йисуз, иша кпIунилай кьулухъ, сив хуьнин суварин вилик квай йифиз кьатI хьана. Пакагьан юкъуз адахъ жаназа капI авуна. А вахтунда адан 60 йис тир. (И макъала «Академия Медина» сайтда чапнавай «Мугьаммад аль-Бухари» материалдин делилрал асаслу яз гьазурнава).
«Мухтасару
Сахих-аль-Буха́рий»
1-жуз: Аллагьдин расулдиз (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) «вагьй» ракъурун эгечIун.
1—кьил: Аллагьдин расулдиз (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) «вагьй» ракъурун башламиш хьайи тегьер!
1 — Умар ибн аль-ХатIтIа́б асгьабди (Аллагь рази хьурай вичелай) лагьана: заз ван хьана Аллагьдин расулди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лугьуз (мана): «Гьакъикъатда (гьар садан) амалриз (гафариз ва крариз) эвез (къимет) гуда ниятриз килигна, дугъриданни, гьа са касдиз вичи ният авур кар жеда: нин гьижри (куьч хьун) и дуьньядин кар патал тиртIа, ам вичиз жедайвал ва я дишегьли патал, адал эвленмиш жедайвал — дугъриданни, адан гьижри жеда ада гьа гьижри авур кар патал». (Бухарий: 1)
2 — А́йиша асгьабди (Аллагь рази хьурай вичелай) хабар гузва: дугъриданни, Гь́а́рис ибн Гьиша́ма (Аллагь рази хьурай вичелай) жузуна Аллагьдин расулдивай (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) ва лагьана: «Я, Аллагьдин расул! Ваз «вагьй»3 гьикI къвезва?» Аллагьдин расулди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана): «Гагь заз (ам) къвезва зенгинин ванциз ухшар гьалда, ам виридалайни четин жуьре я заз, бес ам залай ахлатзава (закай чара хъжезва) ва, дугъриданни, за ачухдиз кьатIузва ада заз лагьай гафар; ва гагь заз малаик итимдин суьретда аваз пайда жезва — бес ам захъ галаз рахазва ва за кьатIузва ада лугьузвай гафар».
А́йиша асгьабди (Аллагь рази хьурай вичелай) лугьузва: «Дугъриданни, заз ам акуна адаз «вагьй» къвезвайла, лап мекьи тир юкъуз: бес ам [Пайгъамбар (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз)] адакай [«вагьй» атуникай] къахкъатайла, дугъриданни, адан пелез гзаф гьекь акъатнавай» (Бухарий: 2)
_____________________
1 Иснад — гьадисдикай хабар ахгакьарнавайбурун цIиргъ (цепочка).
2 Мухтасар — краткий, сокращённый.
3 «Вагьй» — откровение (от Аллаха).
«ЛГ»
