Машгьур алим Фейзудин Нагъиева вичин макъалада лезги чIал михьи, сигъал ва девлетлу ийидай рекьерикай кIелзавайбурун фикир чпел желбдай хейлин месэлаяр къарагъарнава. Бязи месэлаяр гьуьжет алайбур ятIани, са кьадарбур, дугъриданни, гьялна кIанзавайбурни я.
Гзаф йисара датIана мектебда дидед чIалан муаллим хьуниз килигна, и месэладай зазни жуван бязи фикирар раиж авун кутугнаваз акуна.
Дидед чIал девлетлу авуникай рахун хьайитIа, чун, эвелни-эвел хайи чIалаз авай хаталувилерикай рахана кIанда. Тежрибадай аквазвайвал, я чи рахунра, я дидед чIалан ктабра виликан вахтара хуьруьн майишатдин кIвалахра ишлемишай гзаф шейэрин, алатрин тIварар къе гьалтзамач, яни квахьзава (къатиш, крчарган, демагъаж, нагъвар, нагьар, бафа, качIкачI, цIвецI ва мсб.). Ихьтин мисалар мадни гъиз жеда.
Гьар гьи чIалакай рахун хьайитIани, ам девлетлу авун патал цIийи са шей, затI гьасилна, акъудна кIанда, а чIавуз цIийи гафни арадал къведа. Гужуналди цIийи гафар туькIуьриз алахъун герек жезвани?
ЧIал девлетлу авунин рекьерикай месэла кудайла, макъаладин авторди куьгьне гафарал чан хкана кIанда лугьузва. Месела, “аскер” гаф къерехда туна, “арас”, “каска” гаф гадарна, “кешке”, “алфавит” гаф са патахъ авуна, “алтабат”, “пачагь” — “шарр”, “помещик” — “наха” ва икI мадни. Кьабулзавани абур халкьди?..
Алимди гьарфаргандай ё, щ, ю гьарфар ва ъ, ь лишанар акъудун дуьз яз гьисабзава. Чна кьатIузвайвал, Ю гьарф ва Ъ лишан гьарфаргандай акъудун герек жезвач. Вучиз лагьайтIа, лезги чIалан пара гафара (югъ, юргъ, юрф, юзун, юхсул ва мсб.) ю гьарфуниз хас кьетIен сесинин ван ачухдиз къвезва.
— Ъ — лишандикай рахун хьайитIа, ам анжах гьакI са лишан туш, адахъ вичиз хас тир тайин сесни (аъ) ава. Месела: неъ, ваъ, яъ, маъ, муъмин, таъмин, муъминат ва мсб.
— Миш — суффикс галай гафар макъаладин авторди туьрк чIаланбур я ва а гафар халис лезги гафаралди эвезна кIанда лугьузва.
Зи фикир: гафар туьркверинбур яз гьисабун дуьз къвезвач. Ам гьеле гьуьжет алай месэла я.
— Миш — суффикс галай гафар са мус ятIани чараданбур тир жеди, амма гила абур лезгийрин гафар хьанва.
Эгер чна хайи чIалай маса чIаларай кьабулнавай гафар акъудайтIа, чахъ амукьзавайди чIал ваъ, гафарин са кIватIал я…
Ишреф Жаватов, муаллим