Лезги чIалан гьарфарганда авай Ю гьарф (юкь, югъ, юрк, уюн) Й гьарфуналди дегишарунихъ са делилни авачирди за алатай макъалада лагьанай. — Йэ, йа, йу, йо — сесерин бинедаллаз чи халкьди, икьван чIавалди са инжиклувални авачиз, ишлемишай — е, я, ю, ё — гьарфар квелди тахсирлу ятIа гьич садавайни лугьуз жедач.
Бязи гафара автордиз тарихдин дувулрал хквез кIанзава. Дуьз я, чIалахъ тарих ава, амма адахъ алай вахтни ава эхир. За инкар ийизвач, чи чIала неологизмаяр, историзмаяр, архаизмаяр тIимил авач. Абур хьуни чи чIал девлетлу ийизва, амма лазимсуз чкайрал, мумкин я, архаизмайри чIал са кьадар акъвазарунни.
Авторди мисалар гъизва: “Я бала, вун ни гада я? И мих я ман цлаз”. Кхьена кIанзавайвални къалурзава: “Йа бала, вун ни гада йа? И мих ягъ ман цлаз”. И маисалра авторди къалурнавай — йа — гьарф ва — ни — гаф дуьз ишлемишнавач. Вучиз лагьайтIа, — йа — сес я. Талукьвилин падеждин вич “вуж” тIварцIиэвездикай хьанвай ни — нин- жуьреда гун фадлай адет я.
“Ягъ” — лугьунал зун рази я, гьикI хьи — я — дихъ — ягъ — лугьудай мана авач, литературадин чIалани ишлемишзавач. — Ягъ — кхьин авторди дуьз кьатIанва, вучиз лагьайтIа, ам глаголдин буйругъдин II — касдиз хас жуьре я. Лугьун рахунрин жуьреда авуртIани, кхьин литературадин къайдада хьун лазим я. Алибег Фетягьовични ягъалмиш тушир.
Чи лексикадин дибда, авторди лугьузвайвал, вири дагъустандин, чи халкьдин милли чIалан дувулрин куьмекдалди арадиз атанвай гафар тIимил авач, гьикI хьи, чи чIал Кавказдин чIаларин хизандин Дагъустандин чIаларин кIватIалдик акатзава. Идалайни гъейри, урус ва урус чIал арада аваз маса чIаларай кьабулнавай гафари чи чIал девлетлу хьуниз екез таъсирна ва гилани таъсирзавайди сир туш. Гьаниз килигна за Ф.Нагъиева чи чIал девлетлу авунин рекьерикай ийизвай бязи веревирдер дуьзбур яз гьисабзава. Ада мисалар яз гъанвай гафариз чи чIала синонимар ава. Синонимри чIал девлетлу ийизвайди, гуьрчегарзавайди виридаз ашкара я. ГьакI хьайила гьар гьи чIалай жуван чIалаз кьабулнавай гаф хьайитIани, ам инкар авун дуьз туш. А кар тек са чIалан къадир авачирда авун мумкин я. Гьар са кьабулай гаф мус атайтIани, чи грамматикадин тIалабунрив кьадайвал дегиш жедайди рикIел хуьн лазим я.
Абдул Ашурагъаев, дидед чIалан муаллим