Са бязи къейдер
И макъалада чун асант суалриз куьруьдаказ жавабар гуз алахъзава. Алатай йис чи литературадин уьмуьрда квелди рикIел аламукьдайди хьана? Вакъиаяр, цIийи эсерар? Чи литературада ни кIвалахзава? Умуд кутаз жедай цIийи тIварар пайда хьанани? Литература авай гьалдиз гьихьтин къимет гуз жеда? Куьрелди, гьихьтинди тир лезги литература патал алатай йис?
Сифте нубатда чи агъсакъалрин, Дагъустандин халкьдин шаир Сажидин Саидгьасанован ва Дагъустандин халкьдин писатель Гьаким Къурбанан тIварар кьуна кIан жезва. Яшариз килиг тавуна, абуру неинки кIвалахзава, абурун эсерар (гьич тахьайтIа, «Лезги газетдин» чинриз акъатзавайбурай аквазвайвал) художественный вини дережадинбур, кIелзавайбурун рикIел аламукьдайбур я. Далудихъ яратмишунин кIвалахдин яргъи уьмуьр галай абур чпин кIвалах кIан хьунин, адаз вафалу яз амукьунин, ам ян тагана тамамарунин чешнеяр я.
Чна разивилелди къейд авун лазим я: лезги литературада Дагъустандин халкьдин писатель Абдуселим Исмаиловани галатун тийижиз кIвалахзава. «Лезги газетдин» чинриз яргъал йисара ара гайидалай гуьгъуьниз Дагъустандин халкьдин шаир Кичибег Мусаеван шиирарни акъат хъувуна.
Чун яратмишунин кIвалахда Седакъет Керимовадинни Муьзеффер Меликмамедован агалкьунри шадарзава.
Алатай йисуз республикадин ктабрин издательствода Дагъустандин халкьдин шаир Пакизат Фатуллаевади лезги чIалаз элкъуьрнавай Низами Генжевидин «Лейлини Межнун» поэма акъатна. Бажарагълу шаирдин яргъал йисарин кIвалахдин нетижадиз хайи чIалал кьилди ктаб яз дуьнья акун чи литературада вирида хушвилелди кьабулдай вакъиа хьана.
Дагъустандин халкьдин шаирар тир Арбен Къардаша ва Майрудин Бабаханова яратмишунрин кIвалах давамарзава. Абурун цIийиз пайда жезвай эсеррин кьадар гзаф я лугьуз жедачтIани, гьар са затI кIелзавайбуру гуьзлемишзавайди ва кьабулзавайди я. Алатай йисуз республикадин ктабрин издательствода М. Бабаханован шиирралди кхьенвай «Келентар» роман кьилди ктаб яз акъат хъувуна. (Инал рикIел хкайтIа жеда: вилик квай йисуз «Дагъустан» издательский кIвале урус чIалал А. Къардашан повестрин, гьикаяйрин ва пьесайрин «Чандар – дерево жизни» кIватIални акъатнай.)
Абуру яратмишзавай эсеррихъ гьа сифте кьилелай, гила яргъаз къакъатнавай жегьил йисарилай эгечIна, халисан литературадин кьилин кьетIенвал ава: инсандин лап дуьм-дуьз рикIе акьун. И кьетIенвал абуру, чи бахтунай, квадарнавач. И гафар 80-йисарин несилдин гилани кIвалахдик кумай амай векилризни талукьбур я: Зульфикъараз, Азиз Мирзебеговаз, Шагьбаладиз. Шаз дуьнья акур абурун шиирар алай девирдин лезги поэзиядин надир дережадин чешнеяр я. «Лезги газетдин» чинриз акъатзавай Азиз Мирзебегован алатай вахтарин лезги хуьруькай ва адан инсанрикай рикIе айгьамни хъвер аваз кхьенвай гъвечIи гьикаяяр адан яратмишунра са цIийивални хьана, абур кIелзавайбуруни хушвилелди кьабулзава.
Дагъустандин халкьдин шаир, филологиядин илимрин доктор Фейзудин Нагъиев патални йис ктабралди бегьерлуди хьана. Республикадин ктабрин издательствода адан шииррин «Пуд легьзе» ктаб акъатна. Им шаирдин жегьил йисарилай эхиримжи вахтаралди арадал атанвай хкягъай эсеррин кIватIал я. Къуватлу бажарагъдин, издательстводин аннотацияда лагьанвайвал, «темайринни кIалубрин, рифмайринни ритмайрин жигьетдай лезги шииратдиз са кьадар цIийивилер ва цIийи къаматар гъанвай шаирдин чIалар…» «Етим Эмин. Сулейман Стальский. Поэзия и жизнь» ктабди, авторди вичи къейднавайвал, 2000-2009-йисара арадал атанвай монографияди кIелдайбуруз лезги литературадин «кьве классикдин, виридалайни кьакьан кукIушрин поэзиядин алемдин деринриз гьахьдай мумкинвал гузва». Ктабда алимди абурун яратмишунриз талукь гьеле гьял тавунвай ва гьуьжет алай месэлайрайни вичин фикирар лугьузва. Ф. Нагъиева гьазурна акъуднавай СтIал Сулейманан «Им дуьнйа я карвансара…» кIватIалдикай 2024-йисуз чIехи шаирдин юбилейдихъ галаз алакъалу яз лезги ва урус чIаларал гуьрчегдиз акъатай ктабрилай кьулухъ вуч лугьуз жеда? Аннотоциядай кIелин: «СтIал Сулейманан вири чIалар – малум туширбур ва икьван чIавалди чап тавунвайбур – са жилдиник кIватIнавай ктабдиз сифте яз экв аквазва. Ктабдин кьетIенвал мадни ам я хьи, виликан ктабра идеологиядин цензура хкуькьнавай шиирар туькIуьр хъувунва, Сулейманан шииратдин чIал хвенва». Ф. Нагъиева гьазурнавай Ялцугъ Эминан «Къадираллагь, заз ава са минетун…» кIватIални чи литературада важиблу вакъиа я. Эсерар куьгьне туьрк чIалай цIарба-цIар таржума ийиз автордиз А. Мирзебегова куьмек гана.
Сардар Абил цIийи девирдин лезги литературада инкар ийиз тежедай чIехи чка кьунвай писатель я. КIелзавайуруз ам сифте нубатда вичин яратмишунин уьмуьрдин кьилин кIвалах хьайи гзаф ктабрикай ибарат «Кьве дидедин хва» романдалди чидай. Алатай йисуз писателди и эсердин «Дуьньядин юкьни-юкь» тIвар алай вад лагьай томдал кIвалах акьалтIарна, адай чIукар сифте яз «Лезги газетдиз» акъатнай. КIелзавайбур вичихъ галаз гзаф томрин романдалди вердишарнавай С. Абила эхиримжи йисара яратмишунрин девлетлу жуьреба-жуьревилелди хушдиз аламатарзава. Адан «Бушлат» повесть гзаф йисара акьалтI тийизвай уьлкве гьатнавай дяведикай лап вахтунда акъатайди ва фикир желб тавуна садни тан тийидайди хьана. Гуьгъуьналлаз мад повестар: «Муьфте гелир» — михьиз маса темадай, гьалалдикайни гьарамдикай, инсандин рикIе датIана женгина авай хъсанвиликайни писвиликай, «Зегьметдин гьакъи» — инсандал къенин йикъан уьмуьрда гьалтзавай гуьзлемиш тавур агьвалатрикай. Алатай йисуз С. Абилан гьикаяйрин чIехи кIватIал, «Хкягъай эсерарни», акъатна. Адан сифте гафуна авторди кхьизва: «Алай девирда багърийрин арайра жезвай наразивилер, душманвилер, инсансузвилер акурла, зун аламат жезва. Нотариусвал хаталу кIвалах туштIани, зи кIвалахдани бязи вахтара рикIиз тIардай, фикир-хажалат чIугвадай вакъиаярни тIимил жезвач…» Ихьтин вакъиайрикай ада кхьинни ийизва.
Дашдемир Шерифалиеван «Къардашан гъетер» ктабдай кьилер шаз сифте яз «Лезги газетдиз» акъатна. Кьилин игитни аваз, Самур дередин тарихдикай ва къенин йикъакай, инсанрикайни хуьрерикай, ана кьиле фейи вакъиайрикай итижлу суьгьбетрин-эссейрин и ктаб гьам вичин формадал гьалтайла, гьамни маналувилелди, са шакни алачиз, чи культурада амукьдайди я.
«Лезги газетдиз» акъатай чIукарай кIелдайбуруз Нариман Ибрагьимован цIийи «Са гъалатIди кайибур» романдикайни шаз сифте яз чир хьана. РикIел хкайтIа жеда: вилик квай йисуз адан прозадин «Душмандин руш» кIватIалдиз дуьнья акунай, адак гьикаяяр, повесть ва публицистикадин эсерар акатнай. ЦIуд йисара чи халкьдиз виридалайни бажарагълу ва галатун тийижиз кIвалахзавай журналистрикай сад яз чизвай Н. Ибрагьимов, прозадин ругуд ктабдин автор, гила чи литературада вилик жерге тешкилзавайбурук акатнава лагьайтIа, чахъ галаз рази тежербур бажагьат жагъида.
Абдул Ашурагъаев, Аллагьяр Абдулгьалимов, Мукаил Агьмедов – хуьрера яшамиш жезвай чи пуд шаир. Яратмишунрин яргъи рехъ атIанвайбур, гьардахъ вичин кIелчияр авайбур, гьардахъ вичин ачухдиз кьатIузвай хатI аваз, чи литературада анжах чпиз хас чкаяр кьунвайбур. Шад жедай кар ам я хьи, алатай йисуз Дагъустандин ктабрин издательствода Абдул Ашурагъаеван «Игитвилин къекъуьндал» ктабни акъатна. Адан сад лагьай «Уьмуьрдин ктаб» паюна ватанпересвилиз ва инсанпересвилиз талукь шиирар гьатнава, кьвед лагьай пай Курскдин патарив Ватандин ЧIехи дяведа кьиле фейи ягъунрикай лугьузвай, вичи ктабдиз тIвар ганвай поэмади кьунва.
Шаз чи литературада гьам чи кхьизвайбуруз, гьамни кIелзавайбуруз лап кIевелай таъсир авур вакъиайрикай сад Мансур Куьревидин «Лезги газетдин» чинриз акъатай литературадин критикадин са жерге макъалаяр хьана («Тапан шаирар чи квез я?» цикл ва масабур). М. Куьревиди милли литературадин ва вири культурадин тарихдай тухузвай ахтармишунар къиметлубур тирди садавайни инкар ийиз жедач. Авторди чешмеяр жагъуриз ва дериндай ахтармишиз кIвалахзава, са жерге агьвалатра ада литературадин тарихда гьуьжет алачиз кьабулнавайбур яз чидай делилар ва вакъиаяр, абуруз цIийидаказ килиг хъувуна, инкар ийиз тежедай баянар гана, туькIуьр хъийизва, ихьтин вахтара ам маса авторрихъ галаз зарафатсуз гьуьжетризни акъатзава. Амма чавай инанмишвилелди лугьуз жеда: Мансур Куьревиди литературадин критикадин важиблу, анжах алай девирда тежер кьван агъуз аватнавай кIвалах адаз лайихлу, ам хьана кIанзавай дережадиз хкаж хъийизва.
ЦIуд йисара литературада кIвалахай ва гилани кIвалахзамай са кьадар авторар ава чахъ: Бикеханум Алибегова, Сейфудин Шагьпазов, Нажмудин Шихнабиев, Гуьлалийрин Эйваз, Рамазан Велибегов, Камалдин Агьмедов (ада хайи агъул ва лезги чIаларал кхьизва), Эйзудин Сайдумов, Нурудин Насруллаев, Шагьназар Хидиров, Шихали Багъиров, Сабир Эфендиев, Абдулашим Гьажимурадов… Виридан тIварар кьуниз ва тIварар кьунвайбурукай артух лугьуниз газетдин чин гъвечIиди хьуни манийвалзава. И жергедик хайи чиливай яргъара яшамиш жезвай, амма хайи чIалал чпин прозадин ва поэзиядин эсерар теснифзавай Гуьлжагьан Мисрихановани, Руслан Къафлановни, Намик Фарзалиевни акатзава.
Къурушдилай тир Сабир Эфендиеван шиирар периодикадиз кьериз-цIаруз акъатзавай. Яшар хьанвай автордин мукьуфдивди туькIуьрнавай «Гуьгьуьлдин эмир» кIватIалдизни шаз дуьнья акуна. ЦIийи ктабрин жерге Мискискарин хуьряй тир Бренбег Абдуллаеван шииррин «Ватандин чим» ктабдини къалинар хъувуна.
Алатай йисуз чи поэзиядал рикI алайбуру сифте яз «Самур» журналдин ва «Лезги газетдин» чинрай Амин Шихивидин шиирар кIелна. Адан «Дагъви я зун» чIехи ктабни акъатна. Им лезги литературадиз атанвай гьакъикъатдани цIийи тIвар я. Гьайиф хьи, маса цIийи тIварар чавай кьаз жезвач…
Гь. Чандаров,
литературадин критик
