Агъа Арагърин хуьр арадал атунин тарихдикай якъин малуматар са акьван авач. Хуьруьн тIварцIе авай «рагъ» гаф-дувул чал лезгийрин маса хуьрерани гьалтзава: Ярагъ, Гарагъ… Агъа Арагъар СтIал Сулейманан райондин терг хьанвай (1970-йисуз анихъ хуьруьн дережа амукьнач) хуьрерикай сад я. Ам Арагъ вацIун эрчIи къерехда экIя хьанва.

Багълар, уьруьшар, тамар, никIер булдалди авай и хуьруьн агьалияр лежбервилелни малдарвилел машгъул тир. Абуру асул гьисабдай къуьл, прунз, сил цуналди кьил хуьзвай. Зегьметкешар патал гьамиша кIвалах авай чка тирвиляй иниз вахт-вахтунда дагълух хуьрерин лежберарни (гьатта дагъдин хуьрера яшамиш хьайи яхулвиярни) кеспидал машгъул жез къведай. Хуьре ирид регъв кардик хьуни анаг гзафбур патал къазанжи къачудай чешме хьайивилин гьакъиндай шагьидвалзава.

И хуьр дагъви чувудринди яз гьисабзава. Дагъустан Россиядин империядик акатдалди, и хуьр Куьре ханлухдин Хъартас магьалдик квай. Ханлух Россиядин империядик акатайдалай кьулухъ анаг Дагъустандин вилаятдин Куьре округдин Гуьне наиблухдин Кьасумхуьруьн жемиятдик акатзавай.

1886-йисан переписдин де­лилралди, а девирда Агъа Арагъ­рин хуьре 200 кIвал авай, 1140 агьали (586 итим ва 554 дишегьли) яшамиш жезвай. 1895-йисуз хуьре авай 200 майи­шатдикай 115 дагълух чувуд­рин­бур тир. 1900-йисарин эвел кьилера Агъа Арагъар кьве хуьруьн жемятдиз пайна – лезгийрин ва чувудрин.

Итижлу делилрикай сад ам я хьи, вири халкьарин перепись кьиле тухвай 1886-йисан девирда, чIехивилел гьалтайла, Куьреда кьвед лагьай чкадал Агъа Арагърин хуьр алай.

Са тIимил йисар алатайла, инкъилабдилай гуьгъуьниз чувудрин чIехи пай хуьряй масаниз куьч хъхьана. Тарихдин малум тир делилралди, 1926-йисуз Кьасумхуьруьн райондик акатзаваз хьайи и хуьр 124 ма­йишатдикай ибарат тир. Вирисоюздин халкьарин 1926-йисан переписдин делилралди, а девирда хуьруьн агьалийрикай 71 процент лезгияр тир, 29 процент – чувудар.

1966-йисалай хуьруьнвияр Кьасумхуьрел ва ЦIийихуьруьз куьч жез гатIунна. 1970-йисуз хуьре амукьайди 17 кIвални 20 агьали я.

Чи йикъара къадим хуьруьн мулкара малдарвилел машгъул жезвай ксар ава. Белки, им хуьрел гележегда чан акьалт хъувуникай хабар гузвай «цIир» ятIа. Агъа Арагърин къадимвиликайни кьетIенвиликай хабар гузвай «шагьидрикай» сад «Кьасумхуьр – Кьурагь» рекьин эрчIи пата авай мискIиндин куьгьне дарамат я.

Мурад Мегьамедкеримован

«СтIал Сулейманан район: ­тарихдин гелерай» ктабдай.