Эхиримжи 100 йисалай гзаф вахтунда тахьай хьтин гужлу тIурфанди, къати гару ва селлери, бязи районра къвайи къалин живери ва абурун нетижада чилер уьцIуьни, дагъларай къванер-рагар авахьуни Кеферапатан Кавказдин са жерге республикайриз, гзаф агьалийриз еке зиянар гунал гъана. 

Иллаки зурба бедбахтвилер Дагъус­танда хьана:  800-далай гзаф  кIвалер, гьатта бязи хуьрер тамамдиз цик акатна, ракьун рекьин ва вацIарал алай  муькъвер, шегьре рекьер  (9 райондин мулкунал 55 участок, 17 муьгъ) чкIана, ци тухвана, 14 муниципалитетда, селлер атуни ва чил уьцIуьни кIвалер ва рекьер чу­кIурна, 22 муниципалитетда ва шегьердин са округда  са шумуд виш агъзур кас газдалди, электроэнергиядалди, хъвадай михьи целди таъминвиликай магьрум хьана. Чпин сергьятрай акъатай  дагъдин вацIари гьам республикадин шегьеррин гзаф кьадар куьчеяр, гьамни районра  хуьруьн майишатдин никIер, багълар, гьайванар  терг хьунал гъана. Алатнавай  вад йикъан вахтунда  гзаф крар ийиз алакьнаватIани,  республикада гьалар гьелелиг агъурбур яз ама.

Къати гар (са секундда 23 метрдив агакьна) ва юргъ Дагъустандив  28-мартдин йифиз  агакьна.  Гьава чIур жедайда­кай виликамаз хабар ганвайтIани ва са жерге серенжемарни виликамаз кьа­бул­навайтIани, тIебиатдин къуват икьван­ гужлуди хьун ва ада икьван чIуру нетижайрал гъун, республикадин Кьил Сергей Меликова къейд авурвал, гьич гуьз­лемишнавачир.

Иллаки къати марфар Махачкъала, Буйнакск, Избербаш, Дербент, Да­гъустан­дин Огни, Хасавюрт шегьерра­, Ахцегь, Мегьарамдхуьруьн, СтIал Су­лейманан­, Табасаран, Къарабудахкент ва До­къузпа­ра районра, Куппа, Къумух хуьре­ра къвана. Ботлих, Гуьмбет, Казбек, ЦIу­мада, Къули районра, марфар ва къалин­ живер къун себеб яз, респуб­ликадин дережадин ва муниципалитет­рин арада авай са кьадар рекьер вахтуналди агална.

Виридалайни еке зарар Махачкъала­диз ва Хасавюрт райондиз ганва. Рес­пуб­ликадин меркезда, куьчеяр ва кIва­лер садлагьана цин къужахда гьатун себеб яз, гзаф кьадар агьалияр яшайишдин четин шартIара гьатна: чимивиликай, электричестводикай ва цикай, шегьердин транспортдикай, гьакIни недай суьрсетдикай  магьрум хьана,  вишерал­ди инсанар цин есирдай къутармишу­низ ва саламат чкайриз акъудуниз мажбур хьана, хабар гузва Дагъустан Респуб­ликада МЧС-дин ГУ-дин пресс-къуллугъди.

28-мартдиз республикадин мулкунал­ 168 фидер хкатна ва 560 агъзур кас элект­роэнергия авачиз амукьна. Лагьа­на кIанда, пакадин йикъалди абурун чIе­хи пай къайдадиз хкана. Эквер гуьнгуьна хтунин карда электрикрин 82 бригадади (246 касди ва махсус 82 машинди) иштиракна.

Буйнакск шегьерда  чилер уьцIуьнин  ва кIвалер ацахьунин гьерекат башла­миш хьана. Хаталу чкайрай масаниз­ 40-далай гзаф агьалияр акъудна. Хаса­вюрт районда СКЖД-дин «Хасавюрт – Ка­диюрт» перегондал алай ракьун ре­кьин муькъуьн кьве пролет аватна. Поезд­рин гьерекат цIийикIа туькIуьр хъувуниз мажбур хьана. ГьакIни ина Аксайка вацI  къерехрай акъатуникди кьуд хуьрел —  Адилотар, Къадиротар, Тутлар  ва ЦIийи ЦIилитIл —  яд акьалтна, бязи кIвалер саки тамамдиз цик акатна. Ина иллаки четин гьалар арадал атанва,  гьакIни кIвалин хейлин кьадар гьайванар терг хьанва.  Яд акьалтай объектрин арада Хасавюрт райондин Батаюртдин больницани ава. Анин медперсонал ва 43 кас азарлубур Хасавюртдин ЦГБ-диз хутахна. Санлай къачурла, Хасавюрт райондин 1400 агьали саламат чкайриз  акъудна. Махачкъалада кIвалериз яд атуникди 3300 кас (абурун арада 1033 аял ава)  масаниз куьчарнава.

Махачкъаладани Хасавюрт районда  электричестводин ва газдин линияр гьелелиг   тамамдаказ гуьнгуьна хтунвач.  ГьакIни  еке зарар хуьруьн майишатдин хилез ганва: прунз цанвай лакар, салар  ва некьийрин плантацияр, теплицаяр чIур хьанва, тарар ханва, бязи чкаяр гьатта са метрдин деринда цик акатнава.

Тлярата ва ЦIумада районра живедин маргъалар (лавина) авахьна, рекьериз зарар ганва.

*  *  *

Лагьана кIанда хьи, региондин Кьил Сергей Меликован гуьзчивилик кваз респуб­ликадин гьукумди ва талукь тир къуллугъри, министерствойра ва муниципалитетра арадал гъанвай оперштабри тIебиатдин бедбахтвал себеб яз арадал атанвай гьаларал сифте декьикьайрилай гуьзчивалзава ва чIуру нетижаяр арадай акъудун, зарар ганвай гьар са хизандив куьмек агакьарун патал тади гьалда серенжемар кьабулзава. Аварийрин бригадайри кIвалахзава, инсанриз яд пайдай чкаяр гьазурнава.

ЧIуру нетижаяр арадай акъудун патал региондин Кьилин тапшуругъдалди РД-дин премьер-министр Абдулмуслим Абдулмуслимов министерствойрин ва идарайрин кьилерихъ галаз санал Хасавюрт райондин хуьрериз фена, инсанар вахтуналди яшамиш хьун патал гьазурнавай  чкаяр ахтармишна, агьалийрихъ галаз ихтилатарна, хьанвай зарар гьисабдиз къачуна.

8 муниципалитетда – Махачкъалада,  Буй­накскда, Дагъустандин Огнида, Кас­пийскда, Хасавюртда, Дербент ва Къарабудахкент районра региондин дережадин кьетIен гьаларин къайда (ЧС) кардик кутунва, амай чкайра – виниз тир гьазурлухвилин.

Къарабудахкент районда,  цин гьамбархана кьадардилай гзаф ацIун себеб яз, адан къерехар мягькемарунин кIвалахар авуна.

СтIал Сулейманан районда, Кьурагь-чай вацIа цин дережа хкаж хьун себеб яз, райцентр кIуьд хуьруьхъ галаз алакъалу ийиз­вай  «Кьасумхуьр – Шихидхуьр – Зугьрабахуьр»  рекьин муьгъ  чкIана. Транспортдин алакъа михьиз атIун тавун патал тади гьалда  «Кьасумхуьр – Чантархуьр – Испик» рехъ къайдадиз гъана. Муьгъ жезмай кьван фад туькIуьр хъувунин кIвалахра 25 касди ва махсус 12 улакьди иштиракна.

Докъузпара районда дагъдай атай селлери неинки шегьре рехъ  атIана, гьакIни рагарин къванер авахьунал гъана. ЧIехи къванери  газдин турбадиз зарар гана, нетижада Ахцегь ва Докъузпара районрин агьалияр тIебии газдикай магьрум­ хьана. Марфар къунин нетижада хъвадай цин «Мацар­ дере – Ахцегь» турбадизни  зиянар хьанва. Идалайни­ гъейри, чIуру гьавади электроэнергия агакьарзавай­ шалманар  къай­дадай­ акъудна, нетижа­да  Хине­рин, Гутумрин­, Фия­рин хуьрер электроэнергиядикай атIана.  Махсус техника рекье тунин ва газдин, рекьерин, электроэнергиядин къуллугъри алакъада аваз кIвалахунин нетижада  газдин турба лап куьруь вахтунда къайдадиз хкидай мумкинвал хьана. Хи­нерин дереда электроэнергиядалди таъминарунин кIвалахар гьеле давам жезва.  Санлай къачурла, алай вахтунда республикада тахминан 130 хуьр гьелелиг электроэнергиядикай магьрум яз ама.

Табасаран районда  и кар тамамдаказ кьилиз акъуднава. Кьурагь ва Агъул районра селлери чIурнавай рекьер туькIуьр хъийизва.  Дербент районда  газдин турбаяр къайдадиз хканва. Дагъустандин Огнида  кIвалерин къенепатарай  ва подвалрай яд акъудунал машгъул я.

Каспийск, Хасавюрт ва Махачкъала шегьерра, чиркин ятар какахьун себеб яз,  хъвадай цин ери  чIур хьанва. Роспотребнадзорди  агьалийриз анжах ргай ва я маса къачунвай михьи яд ишлемишуниз эвер гузва.  Яд акьалтнавай чкайра телеф хьанвай  гьайванрин кьадар фикирда кьурла, мукьвал вахтунда и жигьетдай гьалар мадни къизгъин  хьун мумкин я.

30-31-мартдин йикъара муниципалитетра ганвай зиянар гьисабдиз къачунин кIвалах башламишнава.  Чпин эменнидиз зарар ганвай агьалийриз куьмекар гун хиве кьунва.

«Лазим тир куьмекар гун патал республикада зиянар­ ганвай хизанрин сиягьар туь­кIуьриз башламишнава. И кIва­лах муниципалитетрин кьилерихъ галаз сих алакъада аваз  кьиле тухузва. Сифтени-сифте и месэла кьетIен гьаларин къайда  малумарнавай районриз – Махачкъаладиз ва Хасавюрт райондиз талукь я», –  хабар гана С. Меликова.

Дагъустандин Кьилин тапшуругъдалди  къати марфар къуникди зиянар хьанвай  рес­публикадин агьалийриз пулдин куьмекар гуда. Абур РД-дин Гьукуматдин ЧС-рин вилик пад кьунин рекьяй резервдин фондунай чара ийида. Кьилинди арзаяр агакьардай вахт ахъай тавун я!

Пулдин такьатралди куьмек  ЧС-дин вахтунда зарар ганвай РФ-дин, къецепатан уьлквейрин  ва гражданвал авачир агьалийриз ва я абурун законлу векилриз гуда.

Са сеферда­ гудай материальный куьмек –  гьар са касдиз 15 675 агъзур манат. Сифтени-сифте лазим эменнидикай  магьрум хьунай гуда (арза ЧС кардик кутурдалай кьулухъ са вацран вахтунда агакьарун лазим я):

– эгер ам тамамдаказ терг хьанвачтIа, – 78 735 манат гьар са касдиз;

– эгер эменни тамамдаказ терг хьан­ватIа, – 156 750  манат  гьар  са  касдиз  (арза – ЧС-дилай  кьулухъ 6 вацран вахтунда).

Сагъламвилиз зарар хьайила, (арза са йисан вахтунда агакьариз жеда):

– юкьван дережадин ва я лап еке хасаратвилер хьанватIа, – 627 000 манат;

– кьезил зарар ганвайла, – 313 500 манат.

Инсан телеф хьайила, кьейи касдин хизандиз 1 567 500 манат гузва. И пул хизандин сагьибрин арада сад хьтин кьадарда пайзава. Арзаяр МФЦ-дин ва я яшайишдин рекьяй хуьдай  министерстводин управленидиз ва Госкъуллугърин  сайтда рекье тваз жеда.

ГьакIни республикадин ЧС малумарнавай муниципалитетрай тир агьалийривай квахьнавай документар (СНИЛС ва ИНН, ЕГРН-дай делилар, ОМС-дин полис, электронный зегьметдин книжкадай выписка, Госкъуллугърин сайт ахъайдай рехъ), гос­пошлина тагана,  арадал хкиз жеда.

Эхиримжи делилралди, бедбахтвилин  нетижаяр арадай акъудунин серенжемра  643 касди ва махсус 224 машинди иштиракзава.  Республикадин Кьили агьалийриз  арадал атанвай акьалтIай четин шартIара сабур хуьнай ва руьгьдай ават тавунай чухсагъул лугьузва.

Дугъриданни, бейхабардиз кьилел атай мусибатдин вилик дагъустанвийри еке сабурлувал хвена, тупламиш хьана ва сада-масадаз куьмекдин гъил яргъи авуна. Гьа са вахтунда икьван агъур нетижайрал гъайи себебар йисарилай йисаралди гьял тийизвай са жерге месэлайрихъ галаз алакъалуди тирдини якъин я.

Иллаки и фикир Махачкъала шегьерда арадал атай чIуру гьалариз килигайла субут жезва. Шегьерда яшайишдин къурулушар къайдада хьунай хиве жавабдарвал авай бязи пешекаррин, гьакимрин къай­гъусузвал, гъавурда тахьун, хатасузвилин истемишунрал амал тавун ва виликамаз серенжемар кьабул тавун – йисаралди кIватI хьанвай и месэлайрин нетижа  чIуруди жедайди якъин тир лагьайтIа ­жеда…

Еке бедбахтвилик акатнавай, кIвал-къул амачиз амукьнавай агьалийриз куьмекдин такьатар республикадин ва уьлкведин маса регионрай тир мергьяматлувилин фондари, кьилдин ксари агакьарзава. Амма и рекье кIвалах гьеле гзаф амайди якъин я.

Жасмина  Саидова