Критика

 «Лезги газетдин» 2025-йисан 13, 15, 16, 19 ва 22-нумрайриз «Тапан ша­ирар чи квез я?» кьил ганвай зи ма­къала акъатнай. А макъалада, ала­тай девирра яшамиш хьайи лезги шаиррин тIварар я лугьуз, гилан девирда са бязи литераторри малумарнавай, зи фикирдалди, къалпбур тир тIварарикай кхьенвай.

ТIвар кьунвай газетдин 31, 32 ва 33-нумрайра, зи макъаладиз жаваб яз, Азер­бай­жанда яшамиш жезвай машгьур ли­те­ратор Муьзеффер Меликмамедован «ЧIуру чIа­лар кхьин хъсан туш» макъала чапнава.

Муьзеффер муаллимди заз ганвай жавабда авай вичи вичикай авунвай тарифрикай, адаз медениятдин «Куьредин ярар» центради ганвай «Лезги халкьдин къагьриман хва» тIварцIикай ва куьруьдаказ зи макъалада авай суалриз ганвай жавабрикай, кьисмет хьайитIа, зун мад сеферда рахада. Къе заз ам са кьадар йисара машгьур ийиз алахънавай ва заз ганвай жавабдани вичикай гегьеншдаказ кхьенвай са тайифадикай ихтилат ийиз кIанзава.

Лезги чIалал шиирар кхьей кас я лугьуз, Муьзеффер Меликмамедова «Гуьлгер» тIвар алаз малумарнавай, ахпа вичин тIвар муькуь машгьур литератор Вакъиф Гьажиагъаева «Гуьлгер Таватаз» элкъуьрнавай дишегьлидин тIварцIихъай раиж авунвай «Атана» тIвар ганвай эсердин цIарара вичин тIвар «касар» я лугьузвай тайифадикай делилар ава, абурни тапан гафар я, кхьенвай за зи макъалада.

«Касарин» жигьетдай зи фикирдал вич нарази тирди ва мягьтел хьанвайди М. Меликмамедова ихьтин гафаралди къалурнава: «Вучиз ятIани, Куьревиди чахъ «кас(ар)» тайифа хьайидал шак гъизва».

Ихтилат физвай тайифа вичикай 1990-йис алукьдалди са лезгидин руьгьдизни хабар авачирди яз хьайила, бес шак гьикI ­гъидач? Гьа йисуз З. Ризванованни адан га­да Р. Ризванован урус чIалалди кхьенвай «История лезгин» тIвар алай ктаб чапдай акъатна. Ана кхьенвай: «В предгорьях Большого Кавказского хребта расселились­ кайтаги, кахи, нахи, ахцахи, мики, фи­лы, куры, леги­, гелы, лакзы, маскуты, касы и другие». Инал урус чIалал «кахи», «нахи», «ахцахи», «мики», «филы», «куры» хьиз къалурнавай тайифаяр тарихдин пешекарриз ашкара тир я са чешмеда, я лезгийрин фольклорда авайбур туш. Ктабдин авторри урусдалди «касы» хьиз къалурнавай тайифани гьахьтин тайифайрик акатзава.

ИкI, 35 йис идалай вилик лезгийриз «касы» (касар) тIвар алай тайифадикай сифте яз хабар хьана. Амма ихьтин хабар халкьдив­ агакьарайбуру а тайифа дуьньядал хьайидакай чпиз гьинай чир хьанатIа, гьа кардикай­ са гафни лагьанвач. Ахпа лезгийрин арада дегь заманадин «куьгьне» ктаб хьиз машгьур­ ийиз­ М. Меликмамедов, Ф. Бе­делов, Ф. Нагъиев ва гьабурухъ галаз алакъада авай ма­са ксар пара алахъай ва вичел эхирдай «Алупан улуб» тIвар атай са затI винел акъат­на. Гьа затIунай «касар» тайифадикай лезгийриз кьвед лагьай сеферда хабар хъхьана.

«Инал къейд ийин, — кхьизва Муьзеффер муаллимди вичин макъалада, — Куьре­види «Алупан улубдални» шак гъизва ва ам къалпди я лугьузва». За шак тавун патал ада а «улубдикай» ихьтин хабар гузва:­ «1992-йисуз Азербайжандин Илимрин Академияда и ктабдихъ галаз алакъалу яз илимдин конференция кьиле тухванай… А мярекатдал Азербайжандин са алимдини «Алупан улуб» къалпди я лагьанач».

Гьелбетда, Азербайжандин «алимар» «Алупан улубдин» терефдарар хьуни адан «авторитет» хкажзава. ЯтIани, адал шак гъизвай са кьадар делилар ава.

Сад лагьайди, а «улубдин» са чин профессор Я. Яралиевавай сифте яз 1993-йисуз кIелиз хьанай, амай чинар ада 1995-йисалди кIелнай. ИкI яз хьайила, Азербайджандин «алимри» 1992-йисуз конференция тухвана квез «къимет» гайиди я, эгер а йисуз «Алупан улубда» вуч кхьенватIа гьеле садазни хабар авачирди яз гьисабзавайла?!

Кьвед лагьайди, 2021-йисан мартдиз литератор Ф. Нагъиева «Фейсбук» (экстре­мист­вилин­ди­ яз гьисабнава ва Россияда къада­гъа авунва) соцсетда заз лагьанай, бес «Алупан улубдихъ» галаз вич «ам туькIуьрай касди 1989-1990 йисара­ тани­шарнай», гьа вахтунда вичиз (яни, Ф. На­­­гъи­е­ваз) акъудиз­ кIан­завай журналда а за­тIу­ни­кай, садазни хабар авачирдакай хьиз, малумат гудайвал. Ахьтин малумат Ф. На­гъи­ева «Лезгистан» журналдин 1991-йисуз акъатай нумрада ганай. Са маса касди гьа соцсетда адавай «квез регъуь туширни, ам къалп, чи девирда туькIуьрнавай ктаб тирди чиз-чиз, адакай «куьгьне» за­тIу­­­ни­кай хьиз журналдиз малумат гуз» ла­гьана­ хабар кьурла, Фейзудин муаллимди ихьтин жаваб хганай: «А вахтара чаз зурба рум /лезги гьерекатриз — М.К./ гуз кIанзавай, гьавиляй чна и карни /къалп ктаб «гьакъикъатдин» ктаб хьиз халкьдин арада раиж авун — М.К./ гьуррадалди кьабулнай». Фейзудин муаллимдин и келимаяр ада «Алупан улубдин» къалпвал ва а «улуб» туькIуьрайбурун арада вични хьайиди хиве кьун яз тахьана, маса вуч хьурай?!

Пуд лагьайдини, бес къалп «улуб» туькIуь­­­райбурун арада хьайи, вичи а къалп затI майдандиз акъудай ва вичиз алим лагьай тIвар къачунвай Ф. Нагъиеван чIалахъ тахьа­на, чун а «улубда» вуч кхьенватIани чир жедалди, адаз талукь «конференция»­ тухвай Азер­ба­йжандин «алимрин» чIа­лахъ гьикI жен?..

Интернетда са касди лагьайвал, Муьзеф­фер муаллим машгьур ийиз алахънавай «Алу­пан улубдал» шак тегъизвай кас адакай­ хабар хьанвай савадлу инсанрин арада яраб аматIа? Бес а «улуб» гьинай, хуьрера лугьудайвал, гьи «валарай» жа­гъан­вайди ятIа, чпин кьилери фикирзавай лезгийриз якъин­ хьан­вайла, вичиз саваддикай са тIимил кьван хабар авай Куьревидиз Муьзеф­фер муаллимди а къалп затIунал шак гъун къадагъа авун, чи бубайри лугьудайвал, «валарай экъе­чIай­да рекьел алайдан кьил хун» жезвачни?

…И кар чиз тушни Муьзеффер муаллимди куьмекдиз туьркверин «алимриз» эвернавайди? «Туьркверин тIвар-ван авай тарихчи Шерафеддин Эрела» «Къавкъаз тIварцIи «Касарин дагъ» хьтин мана гузва», «Къавкъаз хьиз Казбек, Каспи гьуьл ва Къази-къумух тIварарни «Кас» гафуникай хьанвайбур я», «Къавкас» тIвар лезгидалди «Касарин дагъ» лагьай чIал я», «мад са туьрк тарихчиди — Жамал Гёкчедини — и фикир тес­тикьарзава», — лугьуз кхьизва ада.

За чирайвал, Муьзеффер муаллимди раиж авунвай Шерафеддин Эрел аваррин Сог­ратль хуьре 1882-йисуз дидедиз хьанвай­ яхулви къелечидин гада Шарафудин яз хьана. 1921-йисуз, Советрин гьукуматдикай Туьр­­кия­диз катна, гьана вичел «Шерафеддин­ Эрел» тIвар эцигай ам къизилдин, гимишдин ва багьа къашарин затIар маса гудай алверчидиз элкъвена (Магомедов А.А. Дагестан и дагестанцы в мире. Махачкала, 1994. С.32).

Яшар 79 йис хьайила, ада вичиз Да­гъустандикай чидай таб-керчек рикIел хкана, течидай затIар вичин патай алава хъувуна, «Дагъустан ва дагъустанвияр» тIвар алай ктаб кхьена, Стамбулда ам чапдай акъудна. И алверчидин гафарин «авторитет» лезгийрин арада хкажун патал Муьзеффер муаллимди ам «туьркверин тIвар-ван авай тарихчи» я лагьанва.

Дугъриданни, Эрелан ктабда «касар» тIвар алай тайифадикай ихтилат физва, ктабдин 16 чина (Муьзеффер муаллимди къалурзавай 1-чина ваъ) авторди «касарикай» икI кхьенва: «Каспияр (касар), тарихди шагьидвал ийизвайвал, Къавкъаздани Каспи гьуьлуьн къерехра авай чкайрин агьалияр тир ва абур алатай вахтара Дагъустанда яшамиш хьайи тайифайрикай виридалайни зурба тайифайрикай яз хьана. Къавкъазда «касарилай» вилик гьихьтин тайифаяр яшамиш хьанатIа лугьузвай делилар чахъ тахьуниз килигна, чна и уьлкведин (Дагъус­тандин — М.К.) чилерал са кьадар гелер тунвай «касар» виридалайни къадим тайифа яз гьисабзава. Мадни лугьун, (къедалди — М.К.) Къавкъаз тIварцIихъ «Касарин дагъ» (келимадин — М.К.) мана ава лугьузвай фикир инкар ийизвай маса са фикирни майданда авач. «Къавкъаз» тIвар хьиз, Казбек, Каспи гьуьл ва Къази-Къумух тIварарни, аквадай гьаларай, «кас» гафуникай арадал атанва».

Яхулвидин и гафариз талукь яз са шумуд веревирд ийиз жеда. Сад лагьайди, ада «касар» тIвар вичи вичиз, са бинени авачиз, машгьур Геродотаз чидай «каспийрикай» авунвай тIвар я. Кьвед лагьайди,  яхулви филологиядивай пара яргъа кас тир, эгер адаз яхулрин «Къази-Къумух» хуьруьн тIварцIе авай «къази» гаф «кас» гафунихъ галаз са алакъани авачир арабрин гаф тирди чизвачиртIа. Пуд лагьайдини, «Къази-Къумухдикай» ихьтин чирвилер авай къелечидин гада «алим» яз акур ксариз алимвиликай хабар бажагьат ава.

Бес вуч бине хьана яхулви Къавкъаз тIварцIихъ «Касарин дагъ» мана ава лагьай фикирдал атанва? А бинедикай Эрела икI кхьенва:

«Чаз мадни са кар къейд ийиз кIанзава, вичел кьетIендиз фикир желб авун чи ният тир: Дагъустанда авай Самур вацIун дереда, са тик рагал къенин юкъуз «Къавкас» тIвар алай хуьр экIя хьанва. Лакрин, яни къазикъумухрин рахунра «кавка» гаф ва даргийрин рахунра «карка» гаф «раг» лагьай чIал я. Аваррин рахунра «гёх» гаф «кIунтI» лагьай чIал я. ИкI яз хьайила, Къавкъаз тIвар, лезги чIалай таржума авурла «Касарин дагъ» лагьай чIал жезва» (DAĞISTAN VE DAĞISTANLILAR, Şerafeddin Erel. — İstanbul Matbaası, 1961. S.1).

И цитатада авай «икI яз хьайила» келима такурдай кьуна, Муьзеффер муаллимди яхулвидин тIварцIихъай Къавкъаз тIвар лезги чIалай «Касарин дагъ» келима хьиз таржума ийиз жеда лугьузва. Амма, яхулвидин гафарай, тIвар акI таржума ийиз жеда, эгер Самурдин дереда къенин юкъуз «Къавкас» тIвар алай хуьр аваз хьайитIа ва гьакIни лакрин ва даргийрин рахунра ава лугьузвай, амма словарра чеб заз гьат тавур «кавка» ва «карка» гафари лезги чIала «дагъ» мана авай «къав» гаф авайди тестикьариз хьайитIа.

Амма Самурдин дереда къенин юкъуз­ «Къавкас» тIвар алай хуьр авачирди ва лак­ринни даргийрин чIалара «кавка» ва «карка» гафар аваз хьайитIани, абуру лезги чIала «дагъ» гафунин мана авай «къав» гаф авайди тестикьар тийизвайди Самурдин дере акур ва филологиядикай хабар авай гьар са лезгидиз чида. И делилди яхулвиди «Къавкъаз» тIвар, лезги чIалай таржума авурла «Касарин дагъ» лагьай чIал я лугьун тапан ихтилат тирди къалурзава.

Муьзеффер муаллимди лугьузва, бес муькуь туьркверин «тарихчиди» — Жамал­ Гёкчеди — Шерафеддин Эрелан гафар­ тес­­тикьарзава, амма ада гьи чешме­да и кар ийизватIа кхьизвач, а чешме кIелза­вай­бу­рукай чуьнуьхарзава. Зи ахтармишунри къа­лурзавайвал, Гёкчеди яхулви Эреланни урусрин сиягьатчи С.С. Анисимован делилар Къавкъаздин тIварцIикай вичин фикиррин бине я лагьана, ихьтин гафар кхьенва:

«И чкадиз «Къавкъаз» тIвар ни ганатIа тайиндаказ ашкара туштIани, /адет хьанва/ фикирун и гаф дегь заманада Да­гъустандин агьалийри ишлемишайди… ИкI яз хьайила я Дагъустанда авай Самур­ вацIун дереда, са тик рагал алай хуьруьн­ тIвар къени «Къавкас» тирди. Алава яз лугьун, лезгийри, чеб Дагъустандин халкьарикай тир, Къавказдиз «Касарин Дагълар» лугьудай (Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya Siyaseti, Cemal Gökçe. — İstanbul: Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı Yay, 1979. S.3).

Амма Гёкчедин гафарин бине яз къалурнавай Шерафеддин Эрелан гафар чеб тапан гафар тирди чна винидихъ къалурна­. Дикъетдивди килигайла, Гёкчеди вичин веревирдерин бине яз кьунвай  С.С. Анисимован гафарни маса адан веревирдриз акси мана авай гафар я. С.С. Анисимова кхьизва: «Кaukаsоs тIвар сад лагьай сеферда Эсхила… кхьей «Ракьар янавай Прометей» трагедияда гьалтзава. Грекрилай ам Римдин агьалийрал ва Европадин вири чIалариз фена. Я арабриз, я Къавкъазда бинедай яшамиш жезвай тайифайриз, я абурун къунши халкьариз и тIвар /виликдай/ чидачир» (Анисимов С. Кавказский край: Путеводитель по Кавказу: Книга­ для туристов, курортных больных, и торгово-промышленных деятелей. — Москва, Издательство «Мосполиграф», 1924. Стр.7).

С.С. Анисимован и гафарай ада «Къавкъаз» тIварцIин чкадин чIаларихъ галаз ала­къа авач лугьузвайди, яни адан гафарин­ мана Гёкчедин веревирдриз акси тирди аквазва­.

Куьрелди лагьайтIа, Гёкчедин «Къавкъаз» тIварцIикай лагьанвай гафар, къелечидин гада Эрелан гафар хьиз, Самурдин дереда «Къавкас» тIвар алай хуьр ава лугьудай тапан тестикьарун бине яз кьуна авунвайбур, яни са бинени авачирбур я. Туьркверин чIал чизвай Муьзеффер муаллимдиз и кар течиз туш. ГьакI хьайила я ада вичин «Касар (Поэмаяр)» ктабда Жамал Гёкчедин тIварцIихъай ихьтин гафар кхьенвайди: «Самурдин къерехда хьайи «Къавкас» хуьруьн тIварцIелай «Къавкъаз» тIвар арадал атана». Гёкчедин «ава» гаф «хьайи» гафуналди эвезна, Муьзеффер муаллимди вични вичиз чидай туьркверин тарихчияр гьар са кIелзавайда гудай «Гьина ава?» суалдикай къутармишзава. «Авай, гила амач», — лугьузва чи муаллимди.

М. Меликмамедова акI вучиз ийизватIа заз чидач.

Са патахъай, ада вичин «Касар (Поэмаяр)» ктабдин са чкадал кхьизва, бес «касар» Каспи гьуьлуьнни КцIар вацIун къерехра яшамиш хьайи са тайифа я. И гафари абур кIелай ксар Къуба патан лезгийрин ата-бубаяр кьилди, Самурдин чапла пата авай лезгийрин ата-бубайривай чара тир тайифа яз хьайиди къалурзавай фикирдал гъизва.

Муькуь патахъай, Эрела «касар» тайи­фадикай вичин фикир ихьтин гафаралди куьтягьзава: «Ашкара я, гуьгъуьнлай абуруз «хазарар» лугьуз хьана».

«Касар» тайифадикай кхьенвай Эрелан и гафарин ва а тайифа КцIар вацIун къерехра яшамиш хьайиди я лугьузвай М. Меликмамедован гафарин винел санал фикир авурла, ихьтин нетижа  хкудайтIа жезва: Къуба пата ва Самур вацIун чапла пата авай лезгийрин ата-бубаяр садбур тушир, Къуба патан лезгийрин бубаяр чеб хазаррик акатзавай «касар» тайифа тир.

…Муьзеффер муаллим чпикай санани­ са тайин гаф авачир «касар» 30-35 йисуз машгьур ийиз алахъун лезгияр ихьтин фикирдал гъун патал авур кIвалах яз жеч эхир?!

Мансур Куьреви