Чи адетар

МискIин, пIир, ким, регъв, булах авачир­ хуьр хуьр туш лугьуда. Эхь, дагълух хуьруьн кьетIен лишанар-имаратар тир абурулай аслу я хуьруьн чкада инсанрин яшайиш, гьал-агьвал. И мукьвара­ Ахцегьа хайи Пельтуьйрин магьледа Кьан­тIардин (чкадин тIвар) кьилел алай, виликдай машгьур ким гила авай гьал акурла рикIиз таъсирна.  Къапудин гьаятдин патав гвай ам Ахцегьа чIехи ва гурлубурукай сад тир. Къапудин гьаятда Самур округдин начальникдин ва Совет­рин девирдин сифте йисарани гьукуматдин вири идараяр аваз (гила анжах са ФСБ-дин контора ама), вири хуьруьз и кимелай гьар жуьредин хабарарни малуматар чкIидай.

Гьеле заз чидайла, магьледин мискIин­дин (гуьгъуьнлай ана столовой, спортзал­, сечкийрин участок хьана) къаншарда, кьилихъ галай кьве мертебадин чIехи кIва­ле­рин айвандин далдадик, агъсакъалар ацукьун патал цIуд метрдин кьван яргъивал алай кьуд мурцун ва инсанар ацукьдай кьван нур гузвай цIалцIам мягькем гъвар алай, патавни – вичел тIамаяр атIанвай чIехи къван. Юзуриз тежер хьтин залан къванер бубайри хъуьтIуьн вахтунда яцаралди галчIурна гъидай. Кьилин кимин къаншарда, мискIиндин цлав – яргъи куьсруьдин тегьерда туькIуьрнавай гъвечIи ким гвай. Са чкадал кьве ким куьз я лагьайтIа, сада рагъ акьурла, муькуьди сериндик жедай. Гила, гьайиф хьи, чIехи кимикай амайди чаз чидай гъварцин са кIус я, мискIиндин цлав гвайди ерли аламач. РикIел хкин, кIел тавунвай алим-инженер Салигь Агьмедова 1931-йисан хъуьтIуьз вичин кIарасдин турбинадин ГЭС кардик кутурла, электричестводин экв, вацIалай шалманралди симер чIугуна, сифте гьа и кимел куькIуьрнай. Вучиз лагьайтIа, им гьамиша инсан квай ва жемятдин рикI алай, тарихдин имарат хьтин чка тир.

РикIел алама, гьар экуьнахъ, фад къарагъна, капI авурдалай кьулухъ чIехи буба­, яргъи хилер квай вичин кавални агалд­на, кимел эвичIдай. «Экв тахьанмаз, мекьила, вуна анал вучзава, я буба?» лагьайла, «Зун анал тек туш, бала, михьи гьавадал экъечIда, кимел хуьруьн хабарар чир жеда. Кьейи кас-мас аваз хьайитIа дуьадал фида», – лагьана жаваб гудай рагьметлуда. Лугьун хьи, Швехънарин магьледин къаншарда, «Алпан» вацIун («Ахты-чайдиз» гьакI лугьудай) эрчIи пата авай и кимел экуьнахъ итимар гзаф кIватI хьайила, къуза пата дуьа авайдакай Швехънарин кимел алайбуруз хабар жедай, гьакI — и патан кимеллайбурузни.

Нисинин кпIунилай кьулухъ ким итимрив ацIудай. Бязибур шахматрални тIамайрал къугъвадай. Тежрибалу агъсакъалри чпиз акур-такур, ван хьайи-тахьай крарикайни агьвалатрикай насигьатдин тегьерда жегьилриз итижлу суьгьбетардай. Дишегьлийривайни аялривай итимар алай кимин виликай физ жедачир, регъуь тир, абур къерехдин рекьяй фидай.

Виликдай, адет яз, ким хуьруьн чкада жемиятдин гьар йикъан яшайишдин – экономикадин, медениятдин, сиясатдин, тербиядин, насигьатдин важиблу месэлаяр гьялдай кьетIен чка тир. Виликдай клубар авачир эхир, хуьруьн яшайишдин: чилер паюнин, гьялунин, дугунин, бегьер кIватI хъу­вунин, нехирдин, мел-бигердин, ме­хъеррин, гьуьжетарни къалмакъалар туьхуьрунин, спортдин акъажунрин, алвердин – вири месэлаяр кимел гьялдай. Гьатта халкьдин собраниярни, жегьилриз ахлакьдин, гъилин-тупIун сеняткарвилерин тарсарни­ кимел тухузвайвиляй адаз гьахълудаказ халкьдин педагогикадин мескен-центр лугьудай. Гьакъикъатда ам хуьруьн камаллу агъсакъалрин совет тир. Инал гьардаз вич ацукьдай чка ва лугьур-талгьур чидай. Кимин юкьва хъсан чкаяр гьуьрметлу, яшлу камалэгьлийринбур тир. Ахпа, яшаризни дережайриз килигна, итимар ацукьдай. Абурун  насигьатлу  суьгьбетрихъ  яб  акализ кIани жегьилар кIвачел акъвазна жедай.

Кимел жегьилриз инсанрин арада чпи чеб тухудай къайдаяр, чIехи-гъвечIи чирунин, халкьдин милли адетарни сеняткарвилер хуьнин рекьяй тарсар гудай. Гьавиляй кимерал кIарасдин тIурар расдайбурни­, дергес гатадайбурни, чукIул-гапур хци ийидайбурни аквадай. Куьрелди, ким пак пIир хьиз гьисабуналди, ам кьацIурун (месела, семечкаяр тIуьн, пIапIрусдин кьатIар гадарун…), анал харчи гафар рахун, къалма­къал авун гунагь тир. Дишегьлияр итимрин кимел къведачир. Абуру, адет яз, са хелвет чкадив кIватI хьана, ацукьна, суьгьбетардай; абурухъ гуьлуьтар храдай чпин ким-чка авай. Гила хуьруьн кимерал кар-кеспи авачир дишегьлиярни аялар аквада.

Хуьруьн кимихъ галаз алакъалу крар-адетар гзаф я. Месела, хуьруьз паталай атай са кас сифтени-сифте кимел къведай. Анал алайбурухъ галаз таниш жедай, вич атунин мурад-метлеб ачухдай. Хуьре хванахва ва чидай маса  кас авачтIа, сада, хванахвавиле кьуна, ам вичин кIвализ хутахдай. Эгер садани вичин кIвализ теклиф тавуртIа  (себеб  аваз,  гьакI  хьунни  мум­кин тир),  кимел алай  лап  чIехида  мугьман я вичи хутахдай, я ам садал тапшурмишдай.

Виликдай Ахцегьа гьар са магьледа вичин мискIин ва ким авай: цIемуьжуьд мискIинни ким! Бязибур гьатта къав алаз, рак-пенжерни кутуна, цлариз халичаярни яна къулайдиз туькIуьр хъувунватIани, абуру виликан везифаяр кьиле тухузвач. Каваларни япунжияр алай агъсакъалар анрал аквадач, суьгьбетарни анрал халкьдин педагогикадинбурукай яргъа я. Ахьтин фикирдал къведа хьи, дагълух хуьрера кимери чпин истемишунриз-везифайриз жаваб хгузмач, кимер герек амач. Абур телевизорри, компьютерри, мобильный телефонри эвезнава. Амма кимин акьул-камалдин, халкьдин милли адетрин насигьатар-тарсар са куьнивайни эвезиз жедач. Асул гьисабдай дагъви хуьре ким, адан ери-макьсад зайиф хьун, квахьун – им хуьрни хуьруьнэгьлияр чпин эдеб-ахлакьдинни къанажагъдин жигьетдай зайиф хьун я. И гьакъикъат, жемятри гадарна, харапIайриз элкъвезвай чи хуьрери, дагъвияр чпин дидед чIаларал рахун тахвуни, бубайрин хъсан адетар квадаруни успатзава.

Чи кимер, бубайрин хъсан адетар, камаллу насигьатар, дидед чIал ва халкьдин багьа милли ивирар герек амач жал?! Герек ама, гьелбетда. Амма абур гьикI арадал хкида ва хуьда?!

Дашдемир Шерифалиев