(Эвел – 6-нумрада)

Чи чIал къадим, гуьзел, девлетлу чIа­ларик акатзава. Ам тарихда арабрин, персрин, туьркверин чIаларин таъсирдик хьана, чи девирда лагьайтIа, урус чIалан таъсирдик кваз виликди физва. ГьакI хьайи­ла, са чIалай маса чIалаз гафар атун, кьа­булун – им тIебии, инсанрилай аслу ту­шир­ кIвалах я. Мисал патал къачуртIа, немс чIалаз 12-13-асирра латин ва френг чIаларай, 15-16-асирра – итальян, 18-асирда ингили­с чIаларай гзаф гафар атана. Френг чIал халкьдин латин чIалан бинедаллаз арадал атана, адаз гзаф кельтизмаяр, латинизмаяр, германизмаяр, итальянизмаяр хас я, ингилис ва маса чIаларайни гзаф гафар атанва. Урус чIалани маса чIаларин гафар тIимил авач. Амма и уьлквейра чпин чIаларай маса чIаларин гафар акъудун садани садрани тек­лифнач, я гилани теклифзавач эхир.

Урус чIала голланд, араб, ингилис, френг, полякрин, итальян, туьрк, латин ва маса чIаларай гзаф гафар кьабулнава. Амма абур «чукуруникай» садни рахазвач.

Анжах Урусатда сад пайда хьанай: писатель, госдеятель, дворянстводин реакционный къатарин идеолог А.Шишков лугьудай кас (1754-1841). Халкьдин просвещенидин министр яз (1824-1828), ада, «френг чIалан чIуру азар (зараза) кужумнавай кхьинривай къерех хьана, килисайрин, ругьанийрин пак ктабрин кхьинрал, чIалал хтун» теклифзавай, маса чIаларай атанвай «эчIелрикай» урус чIал михьи ая лугьузвай. ИкI, ада френг чIалай атанвай «галоши» гафунин чкадал «мокроступы», грек чIалай атанвай «горизонт» гафунин чкадал «небозем» (ва икI мад) гафар ишлемишун, чIала тун патал алахъунар авунай. Амма урус чIала Шишкован «рефор­маяр», гафар кьабулнач, исятдани ишлемишзава «горизонт», «галоши». Ревизия ийиз алахъун­, чIалав кул гваз, «эчIелрикай» михьзавайди я лугьуз эгечIна виже къведач. ЧIалаз вичин законар-къанунар авайди я.

Чи чIала -миш, -суз, -лу ва маса суффиксар галаз арадал атанвай гафар гзаф ава: ягъалмиш, чалишмиш, гуьруьшмиш, алдатмиш; акьуллу, камаллу, нурлу; мешребсуз, пулсуз, вижесуз ва икI мад. И ва маса гафар, суффиксар чIалай квадариз алахъун гьаваян, герек авачир, зиянлу кIвалах я. Им чIал кесибарун, чна чун кIевера тун жедай.

За проектдин «Существительнияр ва абурун эхирар дуьз кхьин» раздел гегьеншарун, адак алаваяр кухтун теклифзава, гьикI хьи, вилик къвезвай чарарай заз аквазва хьи, гзафни-гзаф гъалатIар гьа и разделдиз талукь гафара ахъайзава, и ва я маса гаф гъвечIи гьарфуналди кхьидани, чIехидалди, кавычкайра твадани, твадачни  – какадарзава. Гьа икI, – галай-галайвал.

Ансамблрин, макьамрин тIварар дуьз кхьин. Ансамблрин тIварар, кавычкайра аваз, чIехи гьарфуналди кхьида: «Лезгинка», «Гуьнеш», «Дагъларин жегьилвал».

Макьамрин тIварар, кавычкайра аваз, гъвечIи гьарфунилай кхьида: «кавха», «лезгинка», «терекма», «къарс», «экуьнин сегьерар».

Манийрин, авазрин тIварар чIехи гьар­­фуналди, кавычкайра аваз, кхьида: «Катюша», «Интернационал», «Мар­селье­за»­, «Варшавянка», «Орленок», «Пак дя­ве»­, «Же­гьилрин мани», «Мегьарамдхуьр», «Кьу­рагь дагълар», «Гьажи Давуд» ва мсб. ГъвечIи гьарфуналди, кавычкайра туна, кхьида: «лагь, бала», «перизадаяр», «суваллай яр», «бала», «пуд руш», «кьакьан синел» ва масабур.

Орденринни медалрин тIварар агъадихъ галай жуьреда кхьида. Советрин Союздин, Россиядин Федерациядин Игитдин «Яру Гъед» медаль; Ленинан орден; Социализмдин Зегьметдин Игитдин «Мукал ва КIута» къизилдин медаль; «Игит-диде» орден; Яру Пайдахдин орден; орден «Гъалибвал», Зегьметдин Яру Пайдахдин орден; «Дидевилин баркалла» орден; «Гьуьр­метдин Знак» орден; Баркалладин орден; Суворован орден; Ушакован орден; Кутузован орден; Нахимован орден;  Ватандин дяведин орден; Яру Гъетрен орден.

Сортарин тIварар гъвечIи гьарфу­нилай ва кавычкайра аваз кхьида: «адетдин антоновка», «анис», «китайка», «апорт», «истиканар», «шафран» «розмарин», «бумажнияр» – ичер, амма – «ренет «Симиренко»­. И гаф, лезгиламишна, «симиренкаяр»­ кхьей­тIани жеда, «за базардай 2 кг «симиренкаяр» къачуна. Сил – «харьковский», къуьл – «крымка». Некьияр – «виктория», «комсомолка», «саксонка». Чуьхверар – «ильинка»,  «сен-жермент», «тамун гуьзел», «чIам­хаяр». Хутар – «беневшаяр», «венгерка итальянская» (амма хъипи хутар, вили хутар, ширин хутар).

Махсус литературада сортарин тIварар, кавычкайра авачиз, чIехи гьарфунилай кхьизвай, кхьенвай дуьшуьшарни гьалтзава: некьияр Мальборо, Победитель; ичин тар къизилдин Китайка; хутар – лацу Никольская; тюльпан ЧIулав принц.

Нехишрин тIварар, кавычкайра туна, гъвечIи гьарфунилай кхьида: «гиширар»­, «тIурар», «тапанчияр», «фурар», «сандухар». Амма – «КьепIир чешне».

Булахрин, чкайрин тIварар, кавыч­кай­риз­ къачун тавуна, — гъвечIи, хас (кьил­дин ксарин) тIварарихъ галаз хьайи­тIа, чIехи гьарфунилай кхьида: нуькI­рен булах, лекьрен бу­лах, хирен булах, сусан булах, кпул яд,  фан-яд, къайи булах; Зугьрабан булах, Агьмедан булах, Къубатан булах; Къаратан булах; барза, хурдат, ягъва авай ник, элкъвей чарх, гуьнед кIам, вирин тIул; Велиханан ник, Даштемиран хандакI, Жаферан мезре. Кьелегъар, Кьелегърин пел чIехи гьарфунилай кхьида (инал дагъдин манада аваз).

ЧIалав къадирлудаказ эгечIун, ам виликди тухун, кхьинин, рахунин къайдайрал амал авун, абур аялризни чирун чи виридан буржи я.

Ш. Шихмурадов