Советрин Гьукуматди ачухай гегьенш  рекьерикай менфят къачур дагъви дишегьлийри итимрихъ галаз барабардаказ чирвилерихъ, илимдихъ, пешейрин иесияр хьунихъ гьерекатна. Иллаки образованидин, медицинадин, хуьруьн майишатдин хилера абуру лайихлу чкаяр кьуна. Амма къайдаяр хуьдай органра (МВД, прокуратура, суд…) абурун кьадар лап тIимил тир. Мисал яз, республикадин суддихъ галаз алакъалу пешекаррикай заз чи вад дишегьли чида: Файзат Примова, Маихалум Къадимова, Афисат Азимова, Зарифа Бейтулаева ва Жарият Гьасанова. Къенин чи ихтилатни юбилейдиз гьазур жезвай, гуьрчегвиликай манияр теснифнавай, дагъларин гуьзел, гумрагь тIе­биатдин къужахда – КьепIиррин хуьре – дидедиз хьайи  Жарият Гьажикъурбановнадикай жеда.

– Винелай килигайла, хуьруьн уьмуьр­ секинди хьиз аквада. Амма хуьруьн гьал-агьвалдикай хабар авайдаз чида хьи, дагъвийрин къайгъуяр, гьерекатар шегьерэгьлийринбурув гекъигиз жедач.  Куь аял, жаван вахтар шаирри тарифар авур хуьре акъатна. Абур гьихьтинбур тир Жарият Гьажикъурбановна? – хабар кьуна за.

– Эхь, хуьруьн уьмуьр кьетIенди, аламатдинди я. КьепIиррин хуьр, ам элкъуьрна кьунвай тIебиатни тарифлуди я. Аниз атай гьар сад гьейранардай себебарни ава хуьруьхъ, адан агьалийрихъ, дагъларихъ, булахрихъ, багъларихъ, тамарихъ. Зи аял вахтарин хуьруьн кьетIенвилерикай сад ам тир хьи, ам санлай вири жемият акьалтзавай несилдиз зегьметдин, ахлакьдин, марифатдин, ватанпересвилин тербия гузвай школа тир. КIвачи чил кьур аял кIвалахдив, зегьметдив вердишарзавай­. Адаз чIехидаз гьуьрмет ийиз, ам алай чка­дал­ агъайнадаказ тухуз, тапшурмишай кар тамамариз, диде-бубадиз гаф къведай кар тийиз, къени крарин сан артухариз чирзавай. Авайвал лугьун, пара хъсан вахтар тир.

Зи дах Гьажикъурбана школада урус чIаланни литературадин тарсар гузвай, педагог диде ФатIимат аялрин бахчадин заведующий тир. Абуруз чун кьуд велед авай: Нурият, Гьайдар, зун ва Айвар. Дидени буба неинки хуьре, гьакI райондани лайихлу инсанар тирвиляй чи хиве артухан жа­вабдарвал гьатзавай. Чун гьар са карда чешнелу хьун лазим тир. Ихьтин истемишун чавай дахди, дидеди, гьакI школадин муаллимрини ийизвай. Алахъни ийизвай чун. Ваха, стхайри хъсандиз кIелна, ученикрин производстводин бригадайрик кваз колхоздин багълара, никIера, фермайра кIвалахна, гамарин фабрикада устадривай храз чирна.

Советрин школадин лайихлувал адакай ибарат тир хьи,  дерин чирвилерихъ галаз санал ада аялриз намуслу, зегьметдал рикI алай халис инсанар хьун патал дуьзгуьн тербия гузвай. Зи рикIел къени, сифтегьан классрин муаллим Латифов Гиреялай эгечIна, вири муаллимар алама. Вири чаз хъсан чирвал ва тербия гуз алахъдай. Тарсарилай гуьгъуьнизни акъвазна, агакь тийизвайбурухъ галаз алава кIвалах тухудай. Хъсандиз кIелзавайбурув зайиф аялриз гьакъикъи куьмек гуз тадай.

Аял сад лагьай классдилай общественный гьерекатдик кутадай. Октябренокдин, пионеррин, комсомолдин жергейра аялри гьакъикъи жавабдарвал гьиссзавай.

Чна хуьр, район, республика патал кIел­завайди аннамишзавай. Чун хийирлу крарин иесияр тир: ракьар, чарар кIватIиз вахкудай, чуьллерай дарманар квай цуьквер кIватIдай. Колхоздин зегьметчийриз концер­тар гудай. Пионеррин дружинадин советдин председатель яз, зун са мярекатдикайни хкечIайди туш. Манияр лугьудай ус­тадвал авачиртIани, за шиирар хуралай кIел­дай, концертар, шад мярекатар кьиле тухудай­. Са гафуналди, зи аял, жаван вахтар къайгъуй­рив, вакъиайрив ацIанвайбур тир.

– Заз малум тирвал, школа куьне хъсандиз куьтягьна. Гележегдин пеше хкягъиз ни куьмекна? Нин теклиф иер акуна?

— Авайвал лагьайтIа, теклифар гайибур хьанач. Анжах дидедиз закай духтур хьана кIанзавай. «Чан руш, дишегьли патал духтурвал хъсан кеспи я, гьакI — кIвал патални. Вахъ вижевай чирвилерни ава, мединститутдик экечI», – лагьанай дидеди. За ваъни  лагьаначир, амма духтурвили зун вичел чIугунач. Зун ДГУ-дин юридический факультетдик экечIна. Сад лагьайди, ам цIийи факультет тир, ачухна кьуд лагьай йис тир. Кьвед лагьайди, юрист хьунин мурадни гьатнавай рикIе. Имтигьанар вахкана, зун студентрин жергейра гьатна. Факультетда 3 профессорди кIвалахзавай, амайбур – цIийи ксар, кандидатар, доцентар, аспирантар. Къайдаяр хуьдай органрин (суд, прокуратура, МВД, адвокатура) къуллугъчийрини лекцияр кIелзавай. И факультетдик экечIна лагьана, зун садрани пашман хьанач. Зун зи мураддив агакьна.

За, вердиш тирвал, вуздани хъсандиз кIелна, факультетдин, университетдин общественный уьмуьрдани активнидаказ иш­тиракна. Советрин девир тир. Дипломдин­ иесияр кIвалахдай чкайриз рекье твазвай­. Отличникриз теклифнавай чкайрикай кIани­ди хкядай ихтияр авай. За Махачкъала шегьер хкяна. Зун ва мад кьве руш республика­дин юстициядин министерстводиз ра­къур­на. Ана чаз адвокатурада кIвалахун тек­лифна. Зур йисуз пешедин рекьяй вердишвилер къачур зун Дербентдиз рекье туна ва са акьван вахт алатнач, зун меркездиз хкана, Дагъустандин адвокатурадин кол­легиядин президиумдин консультантвиле тайинарна. Кьве йисалай Махачкъаладин Ленинский ва Советский районрин адвока­турада кIвалахна, шегьердин юридический­ консультациядин заведующийдин вези­фа­яр­ кьилиз акъудна. 2000-йисалай за респуб­ликадин Верховный суддин къурулушда кIвалахзава. Сифте йисара гражданвилин, уголовный делойриз килигна. Эхиримжи йисара анжах гражданвилин делойриз талукь къарарар кьабулзава.

– Жарият Гьажикъурбановна, тахсир­карвилер авун гьамиша авай крар я. Куь гъилелай вишералди делояр фена. Квез виридалайни гзаф таъсир авур, рикIелай алат тийидай хьтин дело хьанани?

– Хьана, гьелбетда. Сад-кьведни ваъ, са шумуд. Садакай лугьун. Дустар лугьуз жедач­,  чеб чпиз чизвай пуд гада авай. Са вуч патал ятIани кьвед кикIида ва сада муькуьди чукIулдалди яда. Дустар къал хьайи береда­ пуд лагьайди алачир, ам геж хьиз инал акъат­да. Идакай менфят къачуна, къанлуди­ адан куьмекни галаз кьейиди гьуьлуьз гадар­на. Си­лисчийри пуд лагьайди тахсиркар яз гьисабна ва адалай уголовный дело къара­гъар­на. Дело Верховный суддизни аватна.­ Тах­сир илитIнавайди «за кьейиди туш» лугьуз акъвазнавай. Диде-бубаяр жезвайди я «зи аялдик тахсир квайди туш, ам къанлу туш» лугьузвай. Амма гададин буба (ам лежбер итим тир) патав атана ва заз лагьана: «Заз ана вуч, гьикI хьайиди ятIа чизвач, кьил акъудур вири месэлайрай. Эгер зи хци гьахьтин къелет авунватIа, закондай къведайвал адаз кар атIутI». И тIалабуни заз таъсир авунай. Гьелбетда, зун делодиз­ дикъетдивди килигна, вири терефар ахтармишна ва суддал халис къанлудив хиве кьазни туна вичин тахсир.

– Гражданвилин делояр шумуд патал пай жезва? Дагъустандин шартIара гьи жуьредин делояр гзаф ацалтзава? Виридалайни четинбур гьихьтинбур я?

– Виликдай гражданвилин делояр чара авунвай. Судьяйрин са десте – зегьметдин делойриз, маса десте пенсийрин, пуд лагьайди хизандин делойриз килигзавай. Гила­ ахьтин чаравилер амач. Гьи судьядал гьихьтин делояр атайтIа, гьабуруз килигзава. Гзафни-гзаф чи республикадиз хасбурук чилихъ, ирсинихъ, хизанар чара хьунихъ, эменни паюнихъ, алиментрикай кьил къа­къу­дунихъ галаз алакъалу делояр акатзава. Авайвал лагьайтIа, гьа и жуьрейрин делояр четинбурни жезвайди я. Гьар са тереф вич гьахълу я лугьуз акъваззава эхир. Дуьзгуьн къарар акъудун патални чна чи тежрибадикай, законрикай менфят къачузва.­

Гражданвилин делойриз килигдайла, зун куь тажубарнатIа чидани? Эхиримжи 15 йисуз чи инсанрин къанажагъда ахьтин дегишвилер арадал атана хьи, гьам гзаф эркекрихъ, гьам дишегьлийрихъ регъуьвал, утанмишвал амукьнач. Намус, ахлакь, инсанвал, регьимлувал, сабурлувал абуруз къара кепекрайни туш. Чи чIехи несилдиз, гьакI чазни кIвалин месэла куьчедиз, хьрак акъудун чидай кар тушир. Хизан чара хьун лап еке тахсиркарвал хьиз кьабулдай. Гьайиф хьи, къе чи вилериз аквазвай шикилар масадбур я. Чара жезвай хизанрин векилри суддал сада-садаз ийизвай туьгьметрин, экъуьгъунрин, намусдик хкIадай гьаларикай ачухдиз рахунин ван хьайила, зун серсер хьана амукьзава. Жува-жуваз «ибуруз диде-буба авайди тушни, тербия гайиди тушни?» лугьудай суалар гудай чкадал къвезва. Вичин аял хуьдай, адаз алиментар гудай къимиш къвезвач. Эвленмиш тахьана, аялар хазва, ахпа чавай куьмек кIанзава. Рушари «чаз яшайишдин вири шартIар тешкила, тахьайтIа, зун вахъ галаз яшамиш жедач» лугьузва. РикIиз кIандайвал тахьайла, «зун бубадин кIвализ хъфида» лугьуз акъваззава. Маса уьлквейрин уьмуьр, къайдаяр аквазвай чи жегьилривай дагъвийрин адетар, ацукьун-къарагъун, милливал, михьи такабурлувал, руьгьдин лайихлувал къакъатзава. Гьавиляй чара жезвай жегьил хизанрин кьадарни йисалай-суз артух жезва.

Де лагь, вун гьикI тажуб жедач, багъри­ инсанар, са хизандин векилар я, эменни, кьуру шей-шуьй патал душманриз элкъвез­ва. Ихьтин делойриз килигун, бягьсина авай­бур са дуьз фикирдал, къарардал гъун гьамиша четин жезвайди я.

–  Судья патал кар алай вини дережадин ерияр гьихьтинбур я?

– Эвелни-эвел судья вичин пешедин гъавурда авайди, «Россиядин Федерациядин суддин статусдин гьакъиндай» закон чидайди, адан вири истемишунар дуьзгуьндиз кьиле тухудайди хьана кIанда. Гьа са вахтунда судья садалайни аслу хьун лазим туш. Судьядин авторитет екеди я. Адан дуьз ва я патахъ кIвалахди инсанрин патай государстводихъ авай ихтибарвал арадал гъизва эхир. Судьядивай садрани, Малла Нисредина хьиз, «вунни гьахъ я, вунни гьахъ я» лугьуз жедач. Гражданский делойрин кьетIенвал вуч ятIа чидани, адахъ гьамиша кьве пад ава, къузани гуьне хьиз. Са пад гьахълу хьайитIа, муькуьди батIулди жезва. Суддал, гьикI авур­тIани, сад батIулди хьун лазим я. Гьамни –  тахсир квайди, чIуру гьерекатдиз рехъ гузвайди. Судьядив гвай терездин гьахъ авай пад гьамиша залан хьун герек я. ТахьайтIа, ахьтин судьяди вичин тIварцIелни, чи умуми кIвалахдални леке гъизва. Агьалийрин патай государстводихъ авай ихтибарни зайиф жезва. Судьяди, гьар делодиз килигдайла, законриз, гьахъвилиз, дуьзвилиз, пешекарвилиз, аслу туширвилиз къуллугъна кIанда. Тарифун туш, кIвалахзавай вири вахтунда зун жуван везифайрив гьакI эгечIзава. Бине авачиз тахсир кутазвай хейлин инсанриз талукь делояр за къуватдай вегьена, гьахълу ксар суд-дувандикай хкудна.

– Жарият Гьажикъурбановна, хизандикайни кьве гаф лагьанайтIа, кIанзавай.

– Гьажикъурбан дах санлай уьмуьрдив хьиз, кIвалахдив, вичин везифайривни мукьуфдивди, гьакъисагъвилелди, намуслуви­лелди, истемишдай тегьерда эгечIдай кас тир. Чал, аялрал, ада кIеви гуьзчивална. Гьар са рекьяй. Дидедиз кIвалин къайгъуй­ра куьмек гун чи хиве авай кар тиртIани, дахди чавай анжах хъсандиз кIелун истемишдай. Школадин кар алай муаллим я лагьана чаз дахдин, я маса муаллимрин патай са кьезилвални акурди туш. Гена чавай ийизвай истемишунар артух жедай. Белки, гьа вахтунда чаз са тIимил кIамаз амукьнайтIани, ахпа гъавурда гьатнай, вири чун, чи гележег патал тир. Дахдиз, диде­диз чна датIана баркалла лугьузва. Абуру чун патал зегьмет чIугуна ва чаз тарифлу тербия гана, чаз гележегдин уьмуьр лайихлудаказ тухудай мумкинвилер яратмишна.

Стхайрини, чнани школада хъсан­диз кIел­­­на, чешнелу тербия къачуна. Нурият­ ваха Москвадин инженервилинни эцигунрин институт­ ва ахпа къецепатан чIаларин курсарни акьал­тIар­на. Уьлкведин меркездин идарайра жуь­реба-жуьре къуллугъар тамамарна. Совет­рин Союз чкIайла, ам США-диз фена. Вах Бостон шегьердин агьали я, бизнесдал машгъул жезва.

Гьайдара Дагъустандин госуниверситет куьтягьна, хейлин йисара Кьурагь райондин администрацияда жавабдар къуллугърал кIвалахна. Алай вахтунда ам пенсияда ава.

Айвар стхадини Москвадин управленидин институтда кIелна. Эцигунардай компанияда зегьмет чIугвазва.

Зи уьмуьрдин юлдаш Агъабала, гьайиф хьи, рагьметдиз фена. Чахъ кьве велед ава. Жафер адвокат я. Ильвинади мировой судьядин куьмекчвиле кIвалахзава. Гьелелиг захъ са хтул ава.

–  Сагъвал гурай квез! Юбилей мубаракрай! Гьахълувилин терез гвай куьн хьтин юристар халкьдин дамах я.

– Сагърай куьнни!

Нариман Ибрагьимов