Чи хуьрер

Шалбуз дагъдин рагъакIидай пата, Къурушринни Смугъулрин арада, гьуьлуьн дережадилай 1972 метрдин гьуьндуьрда, Мацар вацIун эрчIи къерехда, кьве агъзур йис идалай вилик арадал атай къадим, еке Мацар хуьр авай (араб чIалал – Маза). Тарихчийри тестикьарзавайвал, анин куьгьне сурара са бязи къванерал Кавказдин Албаниядин вахтунин  кхьинар алама.

Вичин вахтунда Мацарин мукьвал къуншияр тир: Жигъ-Жи­гъар (7 км), Игъирар (6 км), вацIун дере кьуна Смугъул (12 км). Райондин центр Ахцегьиз 23 км рехъ авай. Яшайишдин гьалар татугайбур хьуниз килигна, 1978-йисуз Мацарин хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин Бут-Къазмайрал куьчарна.

Мацарин хуьр кьуд магьледикай хьанвай, адан агьалияр 50-дав агакьна тухумрик акатзавай. 1869-йисан переписдин делилралди, Мацарин хуьре 152 майишат ва 1089 агьали (594 итим ва 495 дишегьли) яшамиш жезвай.

Гьар са магьледихъ вичин ва жуьмя мискIинни авай. Хуьруьз къвезвай рекьерал цIудав агакьна къванцин чарх алай муькъвер гьалтзавай. Абурукай бязибур гилани амазма. Хуьруьнвийрихъ вад регъверни авай. Хуьре чкадин устIарри эцигнавай кIвалер кьвед-пуд мертебадинбур тир. Да­раматрин вилик цларин акунар, къавун кьулар нехишралди чIагурнавай. Абурукай 10-далай гзаф кIвалерикай С.О. Ханмегьамедован «Лезгинское народное творчество» (Москва, 1969) ктабда лагьанва.

Тарихчийри хъсандиз ахтармишнавай куьгьне «Мацарин тарих» ктабда вири Дагъустандиз талукь важиблу делилар гьатнава.

Малум жезвайвал, са девирда Мацарин вилаятдиз арабрин чапхунчияр атана.

Гуьгъуьнлай, ХIV йисарин  юкьвара, Мацарин гьукумдар Амир-Чупана ва адан сихилрикай тирбуру Хайдакь дяведалди къачуна ва ана лезгийрикай тир уцмийрин бине кутуна (килиг: Г.А. Абдурагьимов. «Кавказская Албания Лезгистан», 1995).

Ашкара тирвал, Къубадин Фе­тали-хан Хайдакьрин уцмийрин несилдикай тир. Гьажи Давудалай алатайла, амни лезги чилер сад авур  гьукумдар хьанай.

Адалай кьулухъ Мацар Ахты-пара азад обществодик, Самур округдик акатна.

Тарихдин делилрай аквазвайвал, машгьур Ипекдин рехъ гьа инай физвай. Гьаниз килигна, алишверишдин рекье авай ксар патал къулай чкадал чIехи хуьр­ни арадал атанай (килиг: Д. Агьме­дов. «Новое Ахты-наме», 1972).

Куьгьне девирра Мацарин жемят Кавказдин дагъларин цIир­гъинин кьве патани авай вилаятрихъ галаз сих алакъайра хьанай. ДатIана Ширвандихъ галаз алакъада хьуниз килигна, хуьруьнбуруз азербайжан чIал хъсандиз чидай.

Азербайжандин гилан Огъуз районда авай Къарабулахрин хуьр Мацай  куьч хьайибурукай арадал атана. Гуьгъунлай аниз Смугъулай, Мичегьай, са шумуд хизан Фиярин хуьряйни куьч хъхьанай. Виликрай аниз Аран Мацар лугьудай.

1873-йисан переписдин делилралди, Къарабулах хуьре 78 майишат авай (236 итим ва 256 дишегьли). Ана гилани албанрин­ девирдин кьве килисадин ха­ра­пIаяр ама. Вири чи халкьдиз чизвай ФЛНКА арадал гъайи Ариф Пашаевич Керимов Къарабулах хуьряй я.

Дагъдин хуьре авай тухумрин векилар Къарабулахдани яшамиш жезвай, абур сад-садан хийир-шийирдик кумай, аранвияр дагълух ватандиз ял ягъиз ва мугьманвилиз хкведай. Мугьманар мукьвабуру ва къуни-къуншийри нубатдалди, гьуьрметдин лишан яз, къунагъламишдай.

Арандиз фин-хтуни Малкамут дагъдин кьилелай анихъ элячIдай гирведин рекьяй жедай. Хуьруьнбурун рикIел аламайвал, экуьнахъ фад балкIандаллаз Мацай Ширвандиз, Варташендин (гилан Огъуз шегьер) базардиз фена, базарлухар авуна, пакадин юкъуз элкъвена хуьруьз хкведай.

Живер къвана, гирведин рекьер тамамдаказ агал жедалди­, гьал-агьвал авай гзаф хуьруьнвийри, Азербайжандиз фена, хъуь­­тIуьз хуьре амукьзавай чпин хизанриз са балкIандин пар затIар – жумар, шабалутар,  кIерецар, шуь­мягъар, кьурурнавай емишар, кишмишар  ва маса  ширинлухар – гъидай. Хтайла, гъайи няметрикай  къуни-къуншийризни  гудай. Зи рикIел хуьре акъатай аял вахтар къе хьиз алама. Садра бадеди вичиз гайи жумарикай са шумуд кIатIа авай гъуьруьк кутунай, гатфариз гъуьруькай хкудайла, жумар къе таралай атIанвайбур хьиз амай. ЧукIулдалди жумунай чIук акъудайла, кIвале садрани рикIяй  акъат тийир жумун атирдин ни гьатнай.

Ширвандихъ фидай рекьер Гутумрин, Фиярин, Хинерин ва Рутул райондин хуьрерайни авай. Амма виридалайни регьят рехъ Мацарин хуьряй физвайди тир. Зулуз чпин мал-къара гваз, хизанар галаз арандиз масанрай физвайбуру Мацарин хуьруьн патав ял ядай. Танишар авайбур  хуьруьз мугьман жедай, пакадин юкъуз­ дагъдин гирве галайвал рехъ давамардай.

Хуьруьвай 5 км кьван фейила, суван кIан лугьудай яйлах ава. Гьанай виниз дагъдин 2852 метр кьакьандиз гирведал хкаж хьана, ахпа саки 7 км кьван дагъдин жигъиррай агъуз арандиз эвичIна кIан жезвай. Дагъдин жигъирар хаталубур тир, гьамиша авахьзавай шимери кIевна, абур чирни хъжедачир. Шимерилай кIвач цIуьдгъуьнна, мал-къара, инсанарни, дагьарриз аватна, телеф хьайи дуьшуьшарни тIимил тушир. Гирведал хабарсуз гьаваярни дегиш жедай. Инсандин аман атIудай живедин саврух акъатдай, жигъирар, живедик акатна, чирни хъжедачир. Ихьтин вахтара инсанар са шумуд юкъуз гирведал, ийир-тийир хьана, аламукьдай.  Яшлу инсанар ва аялар кьейи дуьшуьшарни жедай.

Маса хуьрерин агьалияр кIе­ве­ гьатайла, мацавияр абуруз куьмекиз фидай, дагъдай эвичI хъийи­дай хатасуз жигъирар ­къа­­лур­дай. Гатфарихъ элкъвена­ хтай­ла, хуьруьн патав гвай ва­цIай­­ яна хъфидайла, абуруни чпи хкизвай­ затIарикай, гьуьрмет авун яз, чпиз куьмек гайи ксариз пайдай. Са вуч ятIани, къалур тийиз, белки, чуьнуьхарни ийи­дай­. Гьавиляй ихьтин мисални ама: фидайла, – Мацай, хъфидай­ла, – вацIай.

Советрин девирда 1934-йисуз дагълух хуьре колхоз тешки­лайдалай кьулухъ жемятдин фин-хтун, алишверишдин  алакъаяр­ Ах­цегь райондихъ, Дербент, Къу­ба, Баку шегьеррихъ галаз артух­ хьана. ЯтIани гатуз хуьр куьч же­далди дагъдин гирведилай Азербайжан патаз фин-хтун давам­ жез­вай. Гьар йисуз августдин эхирра хуьруьнбуру лапагар, Азер­бай­жандиз гьална, маса гудай,­ дагъдин гьайванрин як хъсан къиметдай ресторанринни кафейрин иесийри, чкадин агьалийрини ашкъидалди къачудай.

СССР чкIайла, кьакьан дагъларин синерилай Азербайжан ва Россия гьукуматрин сергьятар фе­на. Абур кьве патайни мукъаятдиз хуьзва, дагъларин гирвейрилай Ширвандиз фидай са мумкинвални амач. Гьайбатлу кьакьан дагълар чебни инсанри ишлемиш хъийизмач…

Баламет Ширинов