(Асеф Мегьманан музыкадин ирсиникай са шумуд гаф)
Халкьдин артист, харусенятдин лайихлу деятель Асеф Мегьман чи медениятда, эдебиятда кьетIен гел тунвай, и хилер вилик финик къуьн ва чIехи пай кутунвай, несилриз туькIуьрунрин зурба ирс аманатнавай композитор, шаир, драматург, публицист я.
Яргъи уьмуьр кьиле тухвай, и йисара, белки, са юкъузни туькIуьрунар, кхьинар акъвазар тавур сеняткардин къелемдикай Махачкъалада ва Бакуда чап хьанвай цIудралди ктабар («Лепеяр», «ЯхцIур гатфар», «Дамахда за», «Дидедин рикI», «Икрам», «Жува жувакай», «Къванцин сандух», «Зун галачиз», «100 гъезел», «Руьгьдив рахун», «Зуьрнечи»…), кьве вишелай гзаф манияр, «Зи Седеф», «Шуршурали», «Харубегни ЦIарубег» тIварар алай музыкадин комедияр, «Къванцин сандух» драма, макъалаяр, очеркар, публицистикадин кхьинар хкатнава.
1985-йисуз сегьнедал эцигай «Зи Седеф» музкомедия лезги медениятдин тарихда музыкани либретто са автординди тир сифте эсер я.
Асеф Мегьманан тIвар гьакIни Етим Эминан гафариз («Яр», «Кун тавуна, вучда рикIи») музыка кхьей, чIехи Мегьамед Ярагъвидиз мани туькIуьрай («Ал Ярагъи») сад лагьай композитор хьизни чи медениятдин тарихда гьатнава.
Ам чи интеллигенциядин векилрин арада, мемуаррин жанрда сифте чешне арадал гъана, «Жува жувакай» тIвар алаз рикIел хкунрин къимет авай ктаб, тек Дагъустандин ваъ, гьакIни Урусатдин эдебиятдин тарихда рагъэкъечIдай патан поэзиядин лап къадим жанрайрикай тир гъезелдин кIалубда, лезгидал кхьена, «100 гъезел» тIвар алаз са автордин гъезелар гьатнавай кIватIал басма авунвай сифте къелемэгьли я.
И макъалада заз Асеф Мегьманан музыкадин эсеррикай, манийрикай рахаз кIанзава. Санлай къачурла, Асеф Мегьманан саки вири манийрин гафарни вичинбур я, музыкани. «Гафарни гьава са касдинбур хьайила, музыкани шиир хайи вахар жезва ман» – зарафатдай устадди. Адан манийрин кьисметри им са гьакъикъат тирдини субутзава.
Асеф Мегьманан поэзия, шиирар, манийрин текстер адан музыкадихъ галаз синтез хьанва, абур манийриз, авазриз элкъвенва ва сад-садавай къакъудун, чара авун четин я. ГьакI тирвиляйни и манийри инсанрин рикIериз фад рехъ жагъурзава, гуьгъуьнлай халкьдин гьавайриз элкъвезва. Чебни тек са лезгийрин ваъ. «Табасаранвийрикай Асеф Мегьмана Абумуслим Жафарован чIалариз кхьенвай «Гьинва вун?» мани течир кас бажагъат жагъида — кхьизва халкьдин шаир Абдуселим Исмаилова. — И манидин аваз табасаран халкьдин музыкадиз элкъвенва».
Композитордихъ ихьтин — маса халкьарини чпинди хьиз кьабулзавай, лугьузвай, яб акалзавай манияр пара ава. Адан «Диде» мани табасаран, авар, лак, дарги, къумукь ва маса чIаларалдини лугьузва.
ГьакI хьайила, музыкадин рекьяй, Готфрид Гьасановалай алатайла, кьвед лагьай лезги яз, адаз харусенятдин лайихлу деятель, гьакIни 80 йисан юбилейдин вилик «Дагъустандин халкьдин артист» дамахдин тIварар гун дуьшуьшдин кар тушир.
Вилик чIавара лезгийри, «Азербайжандиз фена», «Дагъустандай хтана» ваъ, «Ватандай Ватандиз» лугьудай. Кьве патал пайнавай вацIал «Кьулан вацI» тIвар эцигнавай халкьдиз Къуба, КцIар, Хачмазни сад тир, Ахцегь, Миграгъ, Къурушни. Виш йисаралди чапла кьерен лезгияр паталди Азербайжан, Баку тек са нафтIадин, хъуьтIуьн уьруьшрин, къазанжидин чкаяр ваъ, гьакIни медениятдин чешнеяр, чирвилер къачунин маканар хьанва.
ГьакI тирвиляй жегьил шаир-композитор Асеф Мегьмана вичин сифте, виридалайни хъсан, гуьгъуьнлай «Дуствиликай манидиз» элкъвена, машгьур хьайи «Азербайжан – Дагъустан» мани и дуствилиз, стхавилиз, садвилиз талукь яз туькIуьрнавай:
Чи мел сад я, мехъер сад я, кьуьлер сад я.
Чи кIвалера куькIуьрзавай эквер сад я.
Ашкъи авай рикIер сад я,
Чан Азербайжан, чан Дагъустан.
Алатай асирдин 60-70-йисара и алакъаяр мадни гегьенш, мягькем хьанвай. Дагъларин уьлкведин цIудралди жегьил рушарни гадаяр, Бакудин харусенятдин институтда, маса вузра, партмектебда чирвилер къачуна, пешекарар хьана хквезвай. Гьа са чIавуз вацIун эрчIи патан интеллигенциядин жегьил векилрини чпин илгьамдин перийрив Дагъустандин генг цавара азаддаказ лув гуз тунин рехъ хкязавай.
Абурукай са шумудан кьисметдиз вил вегьен: Байрам Салимов, Омар Аюбов, Асеф Мегьман, Дуьрия Рагьимова, Суьлгьуьят Гьажиева. Абур вадни чпин пешедай республикадин виридалайни кьакьан халкьдин артист ва халкьдин шаир (эрчIи патан лезгийрин арада сад лагьайди ва текди тир Байрам Салимов) дамахдин тIварариз лайихлу хьана.
Асеф Мегьманан рехъ и дережадиз акъатдалди цIалцIамди, легъв-син авачирди хьанач. Сифте манияр гьеле Къубадин педтехникумда кIелдайла теснифнавайтIани, абур Дуьрия Рагьимовади («ЧIулав вилер», «Ахвар»…) Бакудин радиодай лугьузвайтIани, Асеф Мегьманахъ кьилди музыкадин рекьяй пешекар чирвилер авачир.
«Вуна вуч кIелнава, гьинаг куьтягьнава?» лагьана жузурбуруз ада зарафатдалди «Эчехюрская консерватория» лугьуз жаваб гудай. ЭчIехуьр адан хайи хуьр тирди течизвай са бязибуру анаг рикIивайни музыкадин чирвилер гузвай макан хьиз кьабулдай. Анжах гьакъикъат масад тир. «ЭчIехуьре чи тавдин цлакай, халичадин винелай агъади (чна дахдиз «агъа» лугьудай) къачуна гъанвай тар куьрсарнавай, рикIел хкизва маэстроди. – Адаз зи чIехи вах Чиминаза и алат ягъиз чирна кIанзавай. Заз лагьайтIа, адал тIуб эцигдай ихтиярни авайди тушир…».
Аскервилиз фидалди пуд йисуз кIелай Къубадин педтехникум агалуникди жегьилди вичин чирвилер Дербентдин педтехникумда давамарун кьетIна. Гьа икI, кьисметди ам Дагъустандиз акъудна. Вахт жагъурна Махачкъаладиз фена, а девирдин лезги интеллигентрихъ – Шагь-Эмир Мурадовахъ, Буба Гьажикъулиевахъ, Имамудин Апаевахъ… галаз таниш хьана.
Яшар 30-даз мукьва хьанвайтIани, ам музыкадин рекьяй чирвилер къачуз эгечIна. «Вичи-вичиз нотайрин грамота, партитура кхьиз чирайдакай машгьур композитор хьун, кхьизва халкьдин шаир, илимрин доктор Фейзудин Нагъиева, им алакьунрилай, талантдилай гъейри, адаз зегьмет кIан хьунин, пешедел кьару хьунин нетижани я».
Са куьруь вахтунда ада тек са нотаяр ваъ, гьатта оркестрдиз партитура кхьизни чирна, эчIехуьруьнви жегьил республикадин радиодин лезги редакциядин музыкадин рекьяй сифте редакторвиле тайин хьана!
«Асеф Мегьманан манийра уьмуьрдин гьалариз шадвилелди килигун ва гьакIни экуь гъам ава, – кхьенва композитор, РФ-дин харусенятдин лайихлу деятель Мегьамед Гьуьсейнова. – Анжах адаз вичин жигъир, рехъ гьасятда жагъанач. Чи саки вири композиторар хьиз, сифте гьамни къунши рагъэкъечIдай патан музыкадин таъсирдик квай. Гуьгъуьнлай ада, лезги мелосдин (макьам, аваз) мумкинвилерикай менфят къачуналди, вичин манийрин диапозон, абур туькIуьрунин ва ритмдин жуьреба-жуьревал гегьеншарна… Адан музыкада уьмуьрдин вири жуьребавилер ава».
Йисар алатайла, устад сеняткарди вичиз, чими къужах ахъайна, хвавилиз кьабулай, машгьурвилин, гьуьрметдин вини дережадиз акъудай уьлкведиз, анин рикI михьи, гаф битав, къайгъудар инсанрилай разивал ихьтин цIараралди малумарзава:
Зун атайла сифте иниз, заз эдебни ар акуна,
Ахъа пеле акьур михьи муьгьуьббатдин гар акуна,
Сад муькуьдан гъавурда дуьз акьадай гаф сиве амаз,
Гьич санани дуьшуьш тахьай аламатдин кар акуна.
Асеф Мегьман, икрам ая, вун кьабулай Дагъустандиз,
Ам себеб яз, ви вилериз ваз вафалу яр акуна.
Хквен мадни манийрал. Манияр инсанрин виридалайни виликан туькIуьрунар я, — лугьудай са фикир ава. Инсанриз гафарилай, луькIуьнунилай вилик гафар квачир манияр лугьуз чир хьана. Талант, алакьунар авай махлукьри сивяй акъатзавай ванер цIалцIамарнава, хъуьтуьларнава, ибур авсиятдин такьатриз элкъуьрнава. Ахпа и сесер гафариз элкъвенва, абур аваздалди лугьуз гатIуннава. Пешекарвилин музыкани икI халкьдин музыкадин бинедал арадал атана, цIалцIам хьанва.
Асеф Мегьманан музыкадин кьетIенвилерикай рахазвай музыковед Маймусат Къурхмазовади гьакI тирвиляй кхьизва: «….Асеф Мегьманан яратмишунрин манера халкьдин яратмишунриз мукьва я…вичин бине фольклордай къачузвай адан манияр, халкьдин арадиз хтана, адак какахьзава, гзаф вахтара вич яратмишнавайдан тIварни рикIелай алатзава. Автордин чIехи бахтаварвални гьам тушни?!»
Асеф Мегьманан композитор хьиз чIехи бахтаварвал, адан манияр икьван машгьур хьун мадни и манийрал чан гъайи, абур сифте тамамарай манидарар вини дережадин устадвал, талант авай сеняткарар хьун я. Адан сифте манияр гьеле Къубада амаз, кьведни студентар тирла, хъимилвидин руш Дуьрия Рагьимовади лагьанай. Ахпа Дуьрия ханум вични, Къубадин медениятдин кIвалин директорвилин везифа гадарна, Асефан гуьгъуьналлаз Дагъустандиз фенай.
«Асеф-Дуьрия» музыкадин тандем абурун уьмуьрдин эхирдалди давам хьана (абурун уьмуьрдин рехъ, кьисметар роман кхьидай, фильм чIугвадай гьевес, илгьам, алакьунар авайбур патал вижевай сюжет я).
«Манидардини композиторди санал кIвалахайла, манидал чан къведа, – кхьизва вичин рикIел хкунра сеняткар, халкьдин артист Дуьрия Рагьимовади. – Зун бахтлу инсан я, Асефан сифте манияр саки вири за тамамарна. Ада «Мехъер я къе, дустар» музыкадин комедияда Гуьлуьматан образ кьилди зун паталди кхьенвайди тир».
Маэстроди, гьар са мани кхьидайла, гьар са образ туькIуьрдайла, абур лугьудай, сегьнеда къугъвадай сеняткаррин алакьунар, абурун сесерин диапозон ва тембрни кваз фикирда кьаз хьана.
ГьакI хьайила, ада туькIуьрнавай вишералди авазар къе халкьдиз гьакIни Дуьрия Рагьимовадин, Рагьимат Гьажиевадин, Нора Алимовадин, Айдунбег Камилован, Тарлан Мамедован, Ризабала Агъабалаеван, Суьлгьуьят Гьажиевадин, Роза Максумовадин, Къазагьмед Мевланован, Магьире Шириновадин, Афият Арзумановадин, Жамиля Заловадин, Фаризат Зейналовадин, Лариса Межидовадин, Руслан Пирвердиеван… манияр хьизни чизва.
Къелемдин дустариз, саки виридаз, адан тарифдал рикI хьун сир тушир. Коллективдин шикил ядайлани, фотографдиз зарафатдалди «килиг, зун хъсан акъатрай гьа!» — лугьудай. Анжах гьахъ садрани кIвачерик вегьедачир.
«Лув це, мани!» манидиз пуд авторди музыка теснифнава: Суьлгьуьят Гьажиевади, Мегьамед Гьуьсейнова ва Асеф Мегьмана! Анжах Асеф муаллимди сенятдин дустарин манияр виневайбур, хъсанбур яз гьисабна, вичи туькIуьрнавайди архивдиз вегьена. Композиторди Етим Эминан, Шагь-Эмир Мурадован, Байрам Салимован, Забит Ризванован, Шихнесир Къафланован, Ханбиче Хаметовадин, Чепер Касбубадин, Азиз Алеман, Абдуселим Исмаилован… чIаларизни манияр кхьенва. ГьакIни Асеф муаллимдин вичин текстер винидихъ тIварар кьур Суьлгьуьят Гьажиевади ва Мегьамед Гьуьсейнова, Омар Аюбовани Маина Абдулмуталибовади, Видади Зульфикъаровани Фаик Къардашова манийриз элкъуьрнава.
Устаддин «100 гъезел» тIвар алай ктаб кIелзавайбуру, литкритикри хъсандаказ кьабулайдалай кьулухъ ам, «100 мани» тIвар эцигна, манийринни абурун нотайрин кIватIал басма авунин гьевесда гьатна. Ада вичин 200-далай гзаф манийрин арадай 99 манини кьуьлердай 6 макьам хкяна, вич кьилел акъвазна, абурун нотаяр кIватIиз туна. Анжах уьмуьрди адаз и кар тамамардай мажал хганач. Гуьгъуьнлай чаз адан архивдай хор ва оркестр патал кхьенвай партитураярни жагъана. Абурни, Аллагьди рехъ гайитIа, 100 йисан юбилейдин вилик майдандиз акъудда.
Асеф Мегьманан, гьакIни чпин уьмуьрдин чIехи пай сиясатдин конъюктурадин таъсирдик, вири крариз регьбервалзавай партиядин наши функционеррин басрухрик хьайи сеняткаррин эсерра и девирди тур, гила хъуьруьн, гагьни шел гъизвай чешнейрикай рахун тавуна алатунни дуьз акъатзавач.
Соцреализмдин сеняткарривай кьилин тIалабун коммунизмдин идеалриз къуллугъзавай, социализмдин яшайиш, зегьметчи инсанар, зарбачияр, чара-чара йикъар, кеспияр, суварар, къагьриманар, дуст уьлквеяр… тарифарзавай эсерар арадал гъун тир.
Гьелбетда, репрессийрин туькьуьлвилер вичин кьисметда акунвай, винел «душмандин хва» тIамгъа алаз, чанда аял берейрилай кичIевал авай Асеф Мегьманани гьа девирди тIалабзавай вишералди «шедевр-текстер» туькIуьрнава, къелемдин дустарин гьа ихьтин манияр нотайриз къачунва. «Африка», «Салам, Куба!», «Чубандин мани», «Къагьриманрин мани», «Призывникрин мани» ва мсб. гьа и цIиргъиник акатзава.
Дуьньядин уях халкьар чпин музыкадин ирсинив — авазрив, лирлийрив, баядрив, композиторрин манийрив къайгъударвилелди эгечIзава, ам хуьз, къвезвай несилрив агакьариз алахъзава. Чи бязи къунши халкьарин арада сада зиди, муькуьда вичинди я лугьуз, манийрин сагьибвал паталди йисаралди женг физва. Гьайиф хьи, чавай и гафар чи милли музыкадин классикадин чешнейриз, автордин манийрин аявал авуникай лугьуз жедач. Са кьвед-пуд манидар квачиз, парабурун репертуарар шит, жакьванвай, къунши халкьаривай чуьнуьхнавай плагиатрикай ибарат я. ГьакI хьайила, алатай йисуз Бакуда «Лув це, мани!» тIвар алаз чапдай акъатай Асеф Мегьманан манийрикай ибарат ктаб чи милли музыка чириз, хуьз, вилик тухуз, халкьдив агакьариз кIанзавайбур патал менфят къачудай чешне жедайдак умуд кутазва.
(Макъала куьруь авуна гузва)
Видади Севзиханов,
Азербайжан республикадин лайихлу журналист
