Чи халкьдин музыкадин искусстводикай, ам арадал гъайибурукай кхьена чаз тIимил чида. Дагъустанда С. Агъабабов,      М. Якьубов, М. Коркмасова ва маса музыковедар авай. Абуру са кьадар умуми ва кьилди месэлаяр къарагъарна, амма лезги музыкадин месэлайрал гьалтайла, деринриз гьахьна веревирд авур кас, гьайиф хьи, хьанач. И кхьинрани за деринриз эвичIдай жуьрэт ийизвач, жуван вилик эцигзавай ферз гъвечIиди я. ГьикI ятIани, садра зал кьве ктаб агакьна: Мегьамед Гьуьсейнован «Дагестанские деятели музыкальной культуры» ва Алла Шабаевадин «Деятели музыкальной культуры Дагестана» (кьве справочникдизни 2006-йисуз дуьнья акуна). Зун, и ктабра XX асирдин чи музыкадин культурадин деятелрикай ганвай малуматар хкяна, галай-галайвал къайдадиз гъана арадал атай шикилдиз вил вегьез алахъна. Ингье, арадал атай шикил гьихьтинди хьанатIа.

Куьрелди

1960-йисуз акъатай С. Агъабабован «Деятели музыкального искусства Дагестана» ктаб «и хиле эвелимжи тежриба я», ада «чи рес­публикада амайбурулай хъсандиз чизвай музыкадин 18 деятелдикай» малуматар ганва. Абурук Готфрид Гьасанован, Сейфуллагь Керимован, Зейнал Гьажиеван тIварарни ква.

Г. Келдышан редакциядик кваз акъатай «музыкальный энциклопедический словарда» М. Якьубовакай, Н. Дагировакай, Г. Гьасановакай, С. Агъабабовакай, М. Кажлаевакай, С. Керимовакай, гьакIни аваррин, къумукьрин, даргийрин, лакрин, татрин, лезгийрин музыкадикай лагьанва.

Г. Бернандадинни А. Должанкинан «Советрин композиторар» биографийрин куьруь справочникда Г. Гьасанован, Н. Дагирован, С. Агъабабован, М. Кажлаеван тIварар гьатнава.

Ругуд томдин «Музыкадин энциклопедияда» М. Кажлаев, Г. Гьасанов, С. Агъабабов, Н. Дагиров гьатнава, Дагъустандин музыкадикай умуми макъалани ганва.

*  *  *

Дагъустанда пешекар музыка арадал атуник неинки Г. Гьасано­ва, Д. Далгата, С. Агъабабова, гьакIни А. Клейзмер, Г. Тамлер, Т. Мурадов, Х. Ханукаев, А. Абрамянц, П. Проскурин хьтин культурадин­ деятелрини пай кутуна. Абуру Дагъустанда пешекар коллективар арадал гъиз эгечIнай: манийринни кьуьлерин милли ансамбль, симфониядин, халкьдин алатрин оркестрар. Абуру яратмишунин коллективар тешкилунин, абуруз музыкадин рекьяй чирвилер гунин, репертуарар туькIуьрунин зурба кIвалах тухвана.

*  *  *

Гьеле 1921-йисуз Дагъустандиз бажарагълу музыкант М. Шувалов атана, 20-йисара ам республикадин музыкадин уьмуьрда кар алай ксарикай сад тир.

Дяведилай вилик ва дяведин йисара Дагъустанда уьлкведин са кьадар шегьеррай ва республикайрай атанвай музыкант­ри кIвалахзавай. ИкI, А. Маиляна 1940-йисуз СтIал Сулейманан шиир­риз «Дагъус­тандикай поэма» кантата ва В. Тарнопольскийди лак­рин халкьдин манийрин темайриз сюита туькIуьрнай. Мадни И. Рогальскийдин­ «Дагъустандин сюита» (1939-йис), В. Борисован «Дагъустандин рап­содия» (1942-йис) ава.

Ибур Дагъустандин халкьарин музыкадинни поэзиядин яратмишунрин бинедаллаз яратмишнавай симфониядин ва вокалдинни алатрин жанрайрин чIехи эсерар тир. Ихьтин эсерри республикадин музыкантар гьевеслу ийизвай, милли культурадин бинедаллаз чIехи кIалубрин ва жанрайрин эсерар арадал гъиз жедайди къалурзавай.

*  *  *

1965-йисуз Махачкъаладин П. Чайковскийдин тIварунихъ галай музыкадин училищедиз Г. Гьасанован тIвар гана.

*  *  *

Сергей Агъабабоваз «Лезги халкьдин гьавайрин темайрай Дагъустандин сюита» ава. Ам 1954-йисан 21-декабрдиз Москвада тамамарна, дирижер В. Дударов тир.

*  *  *

Жумшуд Ашуров (1913-1980), композитор ва педагог, Дербентда­ дидедиз хьана, гьана рагьметдизни фена. Москвада консерваторияда чирвилер къачур ам 1930-1940-йисара музыкант (тар ядай), тат­рин, азербайжанрин, лезгийрин театрра музыкадин руководитель тир. 1937-йисуз ада Дербентда Кьиблепатан Дагъустандин государстводин милли ансамбль тешкилна. Ам са жерге тамашайриз кхьенвай музыкадин автор я, гьабурукай яз, З. Эфендиеван «Сенгер­дал пакама» тамашадинни. Ада Е. Эминан «Гуьзел яр» ва А. Му­талибован «Бахтавар я чун» чIаларизни гьаваяр кхьена.

*  *  *

Татам Мурадов 1935-1940-йисара Н. Самурскийдин тIварунихъ галай государстводин музыкадинни этнографиядин Милли ан­самбл­дин сад лагьай директор тир. Гуьгъуьнлай адакай Дагъустандин государстводин манийринни кьуьлерин ансамбль хьана.

*  *  *

Петр Проскурина (1889-1965) дяведин йисара СтIал Сулейманан, Гьамзат ЦIадасадин, АбутIалиб Гъафурован, Расул Гьамзатован чIалариз дяведин темадай гзаф кьадарда манияр теснифзавай.

*  *  *

Иван Савченкоди (1904-1967), дяведин иштиракчиди, дяведи­лай гуьгъуьниз С. Сулейманан чIалариз «Яру Армия» мани туь­кIуьрна.

Сергей Агъабабова (1926-1959) С. Сулейманан чIалариз «Цвети, мой край» мани ва симфониядин оркестр патал кьуд паюникай ибарат Дагъустандин (лезги) сюита арадал гъана.

*  *  *

Бакудай тир Феликс Агьмадова (1939-йис) Ш.-Э. Мурадован чIалариз «Ожидание свидания» («лирикадин шикил») туькIуьрна.

*  *  *

Гуниб райондай тир Абусупьян Аликъараевахъ (1938-йис) авар, къумукь, дарги, лак ва лезги чIаларал манияр ава.

1

Готфрид Гьасанов

1905 –1965

Вири адалай башламиш хьана. Композитор, пианист, педагог, республикада 1947-йисалай эгечIна СССР-дин композиторрин союз­дин авай тек са член. Мад ирид йис алатна, ахпа, 1954-йисуз, Композиторрин союздиз Дагъус­тандай С. Агъабабов, Н. Дагиров ва М. Кажлаев кьабул хъувуна. Аниз кьабулдайла, Г. Гьасанован 47 йис тир, муькуьбурун — 28, 33 ва 23 йисар.

Готфрид Гьасанов, Алкьвадар Гьасанан хтул, 1900-йисуз ­Дербентда дидедиз хьана. Муьжуьд йисаз акъа­тай адаз  А. Поль, Е. Гро­­бойс лугьудай музыкантри фортепианодал къу­гъунин тарсар гана. 1922-1926-йисара ада Ленинграддин консерваторияда форте­пианодин классдай М. Бариновадин, композициядайни­ пуд курсуна В. Калафатидин гъилик­ кIелна. Консерватория акьалтIарай ам 1926-йисуз Дагъустандиз­ хтана, гьа йисуз ада Буйнакскда музыкадин техникум тешкилна­ (сад лагьай директорни гьам хьайи техникум гуьгъуьнлай Махачкъаладиз хкана, мадни йисар алатайла, адаз вич тешкилайдан тIвар гана).

Г. Гьасанова музыкадинни этнографиядин экспедицийра иштиракна, милли музыка ахтармишна, Махачкъалада, Самарада, Ленинградда тарсарни гана, ам пианист хьиз сегьнедизни экъечIна. Адан ученикрик С. Агъабабов, Л. Есипова, Н. Клейзмер, Ф. Лошако­ва, С. Керимов, Ш. Чалаев, К. Шамасов, К.-П. Алескеров, М. Якьубов­, Р. Эфендиева, И. Трофимова ва маса бажарагълу музыкантар ква.

Гьеле 1935-йисуз Готфрид Гьасанова республикада Художест­венный тербиядин сифтегьан кIвал (пионеррин кIвал) тешкилна. Ам Дагъустандин манийринни кьуьлерин ансамбль тешкилайбурукай садни я. 1935-1938 ва 1943-1952-йисара адакай и ансамблдин художественный руководитель хьана, 1943-1947-йисара — къумукьрин муздрамтеатрдин музыкадин паюнин заведующийни. 1953-1954-йисара — Дагъустандин государстводин филармониядин художественный руководитель. Республикадай Композиторрин союздиз кьабулай эвелимжи музыкант яз, 1955-1962-йисара адакай вичи тешкилай Дагъустандин Композиторрин союздин сифтегьан регьбер хьана. Дагъустандин радиодин — художественный руководителни.

РСФСР-дин искусствойрин лайихлу деятель, Сталинан пре­мия­дин кьве сеферда лауреат (1949 ва 1951-йисара), «Гьуьр­мет­дин­ лишан» (1944-йис) ва Зегьметдин Яру Пайдахдин орденар авай, РСФСР-дин Верховный Советдин депутутвиле кьве сеферда ва ДАССР-дин Верховный Советдин президиумдин членвиле хкягъай Готфрид Гьасанов 1963-йисалай Москвада яшамиш хьана.

Адан яратмишунрин девлетлу ирсинай ихьтин эсерар къалуриз жеда: Дагъустанда эвелимжи милли опера «Хочбар» (1943-йис), музыкадин комедияр «РикIиз кIан хьайитIа» (1945-йис) ва «Тарцик» (1959-йис), Дагъустанда аялрин сифтегьан балет «Къарачач» (1945-йис), «Дагъустандин игитар» оратория (Д. Трунован чIалариз), оркестр галай фортепианодин кьве концерт, Дагъустандин халкьдин алатрин оркестр патал эсерар, романсар.

Г. Гьасанова «Дагъустандин халкьарин 100 мани» (1948-йис) ва «Къумукь халкьдин 20 мани» (1955-йис) кIватIалар гьазурна, къадалай виниз тамашайриз ва фильмайриз музыка кхьена.

Адан публицистикадин эсерар — Дагъустандин кьуьлуьнин мотивар: зуьрнейри тамамарзавай 12 лезгинка (М. Жемалахъ галаз санал) (1927-йис), «Дагъустанда музыкадин этнографиядин 10 йис» (1928-йис), «Дагъустандин музыка» (1937-йис), «Милли хордихъ галаз кIвалах» (1947-йис), «Дагъустандин халкьарин манияр» кIватIалдиз сифте гаф. Рагьметдиз фейи 1965-йисуз адан «Чи гуьруьшар» ва 1977-йисуз «Аваррин манияр» акъат хъувуна.

Готфрид Алиевич Гьасанован вокалдин ва алатрал тамамарзавай эсерри концертрин залра, студентрин аудиторийра, радиодай ва телевиденидай ванзава. Абур Россиядин музыкадин культурадин «къизилдин фондуна» гьатнава.

Москвада рагьметдиз фейи Г. Гьасанов Махачкъалада Тарки-Тау дагъдин ценерив кучукнава.

(КьатI ама)

А. Омаров