Геж хьайи кагъаз

Багъларани никIера намуслу­ зегь­­мет­дин бегьер дигмиш хьанвай колхоздин хуьр сува­рин­­ хунчадиз элкъвенвай. Къецелай хтай Алиди чарпайдал кьуьнт янавай вичин бубадиз цIийи хабар гана. Фахрудин отпускдиз хквезва лагьана.

Алидин хва Фахрудин советрин инже­нер-геолог я. Бакуда ва Избербашда Кас­пий гьуьлел арадиз атанвай нафтIадин мяденрик адан гъил ква. Фахрудинан буба Али лагьайтIа, Бакудин рабочий, гила пенсионер я. Ада дагъдин хуьре таъмин тир кьуьзуьвал кечирмишзава.

— Хтай кас-мас авани, туштIа, кагъаз хтанвани?- жузуна кьудкъанни цIуд йисаз акъатнавай къужади, кьил хкажна, хциз килигуналди.

— Ваъ, буба, зун адахъ галаз теле­фон­дай рахана. Пакамаз самолетда аваз хквезва.

— Пагь, ажеб вахтар хьанвачни, — лагьана, къужади кьил галтадна, кIуфук мили хъвер кваз. Фахрудин хайи чIавуз вичи Алидиз ракъурай кагъаз адан рикIел хтана.

I

Буругъда йифен вахт чIугур тартарчи Али ахвари акIажарнавай. Ам вичин чарпайдал фена. Яргъан хкажиз башламишайла, хъуьцуьгандин кIаникай кагъаз­ хкатна. Ам я марка, я почтунин печать алачир конверт тир.

— ВучатIани, Бакудиз къведайдав вугана ракъурнавайди я. Яраб хуьряй вуж атанватIа? — лагьана фикир авуна, конвертдиз, пад элкъуьриз, тамашай рабочийди. Алиди ам теспачавилелди ахъайна. Кагъаз кIелиз башламишна. Ахвари тIушунзавай жегьил итимдин кIуфук хъвер акатна.

Кагъаз кIелун акъвазарна, ам инихъ-анихъ  килигна. Аквар гьаларай, адаз вичин шадвиликай гьар низ хьайитIани хабар гуз кIанзавай. Амма и еке кIвале касни авачир.

Али мад кагъаздиз килиг хъувуна. Ам, уьмуьр пудкъад йисахъ агакьнавай дахди, са нив ятIа кхьиз  туна, ракъурнавайди тир. Гьахьняй ам куьруьди, са шумуд гафуникай ибаратди тир. Алиди акъа­тай сесиналди кIелна:

«Чун вири сагъ-саламат я. Ваз са би­цIи гадани хьанва. Як-чIар алайди я…»

Тартарчи мад кис хьана. Уьтквемвилелди кьил хкажна, вилер атIумна, пакаман рагъ акьунвай пенжердиз килигна.

Адан фикир, вучатIани, яргъал фен­вай. Вичин чан кьван масан тир Секинат, адак лишан кутур йикъар адан рикIел хтанвачиртIани низ чида кьван?

«За ваз къизилдин кукIушар, ивирдин сарар авай, кьве кIвачин арадай Дербент аквадай, чинардин тар хьтин, ичин къелем хьтин хва хада», — лугьудай Секината, эвленмиш хьунрикай ихтилат кватайла. Амма эвленмиш хьана са ругуд варзни тахьанмаз, каша Бакудиз акъуднавай­ Алидиз вичин рикI алай уьмуьрдин юлдашдин гьал-агьвалдикай гьич са хабар­ни авачир. Дишегьлидикай хцихъ галаз рахун айиб яз гьисабзавай дахдин ка­гъаз­дани Секинатакай са гафни авачир.

Алидин рикI михьиз хуьруьз хъфенвай. Амма анжах пенжердай аквазвай, и юкъуз, къаймах кьур фири нек хьиз, лал кьенвай, къайивиляй къацу тав янавай Каспи гьуьлуь ва кьакьан къавахрин там хьиз акъатнавай буругъри адаз вич Бакуда амайди къалурзавай.

«Гьа инлай лув гана, чи хуьре эвичIдай самолет хьанайтIа, ажеб жедай», — фикирна ада.

Жегьилдин чин садлагьана чIур хьана. «Зун мартдиз Бакудиз атайди я. Гила декабрь я эхир. Аял кIуьд вацралай жедайди тушни мегер? Им вуч аламат я?» – фикирна ада. Али мад кагъаздиз килигна. Адал ам кхьей югъ алачир. Алиди октябрдин эхирра, гьич тахьайтIа, ноябр­дин сифте кьилера Секинатаз аял хьун гуьзлемишзавай. Гада хьайитIа, адал Ок­тябрь лагьай тIвар эцигун кьетIнавай.

— Хуьряй Бакудиз къвез вини кьил пуд югъ хьурай. Мад жедач. Кагъаз Бакудиз къвезвайдалай са югъ, кьве югъ виликни кхьенваз хьурай. Бес икI хьайила, зи гада, эгер ам зиди ятIа, цIуд вацралай ханани? Жери кар туш! АкI ятIа, Секината, вич зи чандин са пай я лугьудай Секината, заз хаинвал авунва…

Гила Алидин рикIе бегьем хер хьанва.

«И кагъаз гъайиди вуж хьурай»? – лугьуз, вичи-вичиз суал гуз, жаваб авачиз, Али яргъи казармада, кроватрин арада и кьиляй а кьилиз, а кьиляй и кьилиз къекъвезвай. Казармадиз хтай рабочий Мирзеди, юлдаш  фикирдик кваз акуна, жузуна.

— Вун вуч фикирлу я?

— Ахьтин кар авач, — лагьана ада, вичин рикIин теспачавал чуьнуьхна. – Заз хуьряй кагъаз атанва. Ам ни гъайиди ятIа, чидач.

— Заз чида. Кагъаз за ви хъуьцуьгандик кутуна. Ам накь Бинекъадидай атай Къурбана хкайди я. Аниз чи хуьруьнви Велихан атанвалдай.

Амма Велихан мус атайди ятIа, гена чир хьанач. Гила ам мадни теспача хьана. Секината вичиз хаинвал авун гила ада михьиз тестикьна.

— ИкI жедач, — лагьана ада, — хуьруьз хъфена кIанда. Месэла чкадал гьялна кIанда. Маса чара авач.

Им ял ядай югъ тир. Хуьруьз хъфидай ихтияр къачудай мумкинвал авачир. Кар пакадал вегьена кIанзавай. Ам къаткана. Гъуьлягъди ягъайдаз ахвар атана жеди, амма Алидиз ахвар атанач. Адан ахвар квахьна.

II

Пакамахъ, контордиз фена, ихтияр­ къачур Али нисинлай поездда акьахна­. Машинди вичин адетдин зарб къачунвай. Амма рикIик тади квай тартарчиди,­ им гьикьван, явашдиз физва лугьуз, адалай разисузвал ийизвай. Вучиз ла­гьайтIа, вили лупI ийидалди вич хуьруьз агакьнайтIа, адан эрзиман тир. Кас ийир-тийир хьанвай. Гагь ам Бакудиз къведай няниз Секината вичин вафалувиликай авур рахунар, гагь Секинатаз вичин вафалувал хуьн… адан рикIел къвезвай.

— Дугъриданни, дишегьлидин намус фитедин пипIек квай затI я кьван! ЦIуд вацралай хайи аял, дуьньяда авай кьван вири алимри зиди я лагьайтIани, за кьабулдач. Ам паж я. Ам вичин дидеди, гьи жегьеннемдиз кIандатIани, вичихъ галаз тухурай. Зи вилериз ам акун герек туш. Бес и кар зи дахдин рикIи гьикI кьабулзава?.. Садра зун кIвализ агакьрай. За а ламран хцин руш, лаш илигна, чукурда. И намуссузвал завай кьабулиз жедач. АкI хьана хьайитIа, мад за кьилел бармак алукIна вучда? Зун халкьдин арадиз гьи чин алаз экъечIда?..

Хъиле кьепIербан хьиз къугъур­завай­ Алиди, гьар декьикьадилай  къецихъ экъе­ч­Iиз, пIапIрус чIугваз хьана.  Пака­махъ­ ахъаяй махоркадин пачкадикай адан киседин кIане анжах са тIимил тварар амай. Югъ няни хьана. Поезд Белиждиз агакьна. Инлай хуьруьз къад-яхцIур километрдин рехъ амай. Улакь амай затI тушир. Ам яхдиз хъфена.

Югъ ачух хьайила, ам кIвализ агакьна. Хизанди, къулан патав ацукьна, пакаман фу незвай. Ялав хьана кузвай чхайри, тIакь-тIакь къачуна, куьгьне ружадин пистонар хъиткьинай ванер ийиз­вай. Вичин метIерал алай хтулдиз а-гу а-гу лугьуз, дах ара-бир адав къугъвазвай. Гила Алидиз бубадикай мадни хъел атана. Адан чиниз хъипи ранг акъатна. Амма ада вичин хъел винел акъудначир. Сарарикай хьиз салам гана.

Хва хтунал шад хьайи диде-бубади адаз хваш-беш авуна. Гъуьлуьхъ цIигел хьанвай Секинатаз ам къужахламишиз кIанзавай, амма, инал апайни диде алаз, сакIани тахьана, ада адетдин хвашкалди лагьана. Алиди анжах сарарикай са жаваб гана. Бубадин метIерал алай аялдиз ам килигзавачир.

Алидиз бубадин и арада герек авачир жузун-качузунар куьтягь хьана кIан­завай. Ахпа ада вичин сив элкъуьрдайвал тир. Ада Секинат аялни гваз кIваляй чукуруникай фикирзавай. Дидеди къулал къажгъан эцигна. Адаз гьамни герек авач лугьуз кIанзавай.

— Я чан хва, ви кефияр авачни?

— Ахьтин кар авач, дах.

— Иниз килиг, турпуц хьтин хва аку! – лагьана, бубади вичин метIерал алай хтул Алидихъ элкъуьрна. Ахпа аялдихъ галаз рахана: «Фахрудин, дах хтанва», — лагьана. И гафари Алидин чандив зуз ийиз тазвай. Аял шехьна. Секината, ам бубадивай вахчуна, хур гун патал муькуь кIвализ хутахна.

— Ви нерай ишна аватайди я, — лагьана алава хъувуна бубади.

«ЦIуд вацралай хадай аял зи нерай ишна аватдани, я авам!», — лугьузвай Алидин рикIи. Эхир, кьарай кьаз тахьана, ада жузуна:

— Куьне адал тIварни эцигнавани?

И гафар адаз вичизни хабар авачиз туьнтдаказ акъатнай. Амма бубади къавламишначир.

— Эхь, чан хва. Ви рагьметлу стхадин тIвар эцигна. Чна ваз, Агьмедав вугана, кагъазни ракъурнай. Вуна жаваб вучиз ганач? Кагъаз тахтайла, вун кефсуз ятIа лугьуз, чаз хажалат хьана. Зун Бакудиз къвез кIвачин хьанвай. Вуна чун тамам варзни зура рекьел вил алаз туна.

— Варзни зур вучтинди я? Кагъаз зал накь ваъ, вилик квай юкъуз агакьна. Аял мус хьана?

— Фахрудин октябрдин суварик квай йи­къара хана. Гила дуьм-дуьз варзни зур я. А йикъан тарих сельсоветди вичин дафтардиз яна, гададин тIварни гьана кхьенва­. И кар хъсанди хьанва. Сельсоветди хайи-кьейидан тарих гьасятда кхьизва. Вилик хьиз амач. Хайи югъ, кьейи югъ тийижиз, дуьнедай фейибур и хуьре гзаф хьана.

Алидин кагъаз вугай Агьмед, багъла­риз пер ягъиз, Дербентда амукьайди­ гьа амукь хьанай кьван. Ада вичел тап­шурми­шай кагъаз саламатдиз хвена, ахпа са вац­ралайни геж Бакудиз физвай Велиханав вугана ракъурна. Ина аманатдиз хиянатвал авачир. А геж хьун адан тахсир­ тушир. Вучиз лагьайтIа, адахъ вичин лозунг ава. Са кар хьайила, Агьмеда лугьудай: «Сад ава кIанивал, сад ава жеривал!»

Хцин дердиникай хабар авачиз, сабурдалди рахазвай бубадин гьар са гафуни Алидин рикIик квай цIал стIал-стIал яд илична. Адан чинин атIугъун квахьзавай. МичIивал акьалтнавай вилериз экв хтана. Адан рикIе хьайи хирен тIал атIана.

III

Секинат хтана. Адан кIеме авай Фахру­динан дуьздал алай бицIи гъилери са вуч ятIа кьаз кIанзавай гьерекатар ийизвай. Али адаз килигна. Буба гьахъ тир. Аялдин кьантIиш нер, еке чин, чIулав вилер Алидинбур тир. Гила ада ам кIеме кьуна. Бубадин сивик шадвилин хъвер акатнай.

Гъарр-гъурр къачуна, ван гьатна цава. Къужадин вилер къекъвена къава. Али фена гуьзлемишиз. Вичин хва Фахрудин къаршиламишиз. ЭвичIна майдандал лувар квачир самолет. Акъвазна пендал далудал жув-жув алай вертолет. ЭвичIна, инженер Фахрудин хтана. Къужадин кIуфук мадни шадвилин хъвер акатна! Ада лагьана:

— Пагь, ажеб жедай заз са къад йис уьмуьр­ мад хъхьанайтIа…

«Лезги газетдин» 2024-йисан 4-нумрадай.

_______________________________________

Тарихда тахьай кар

Йифен сятдин 2-даз башламиш хьайи шад демонстрацийри, далдам-зуьр­недин, тфенг­рин-автоматрин къупа-къупди чан алай кьванди уяхарна. Эркек-диши, аял-куял — вири куьчедиз акъудна. Ракъин цуьквери, гарданри пуржин гуз, чпин чинар гьамиша ракъинихъ элкъуьрдайвал, акъатай-акъатайда вирида санихъ кьил гана. Абур хабар авайди, авачирди, им-ам тахьана, арада жузун-качузун авачиз са къатда, сел хьиз, Сталинан тIварцIихъ галай майдандал ахмиш хьана. Советрин халкьдин фикирда фадлай гьатнавай сад тир мурадди ибурун виридан рикIе тарихда тахьай кар хьанвайвилин хиял тунвай.

Гьеле югъ ачух хьанвачир. Майдандал ачухай митингдал рахай ораторри азад, бахтавар халкьдиз лянетлу душман – немсерин фашист чапхунчияр баркаллу Красная Армияди тамамдаказ кIаник кутурдакай хабар гана. Къенин югъ Советрин Союздин вири халкьарин гъалибвилин суварин югъ тирди малумарна. И сес чпихъ агакьнамазди, халкьди вирида санлай, сивер ахъайна, гайи гьурради цифер чукурна, цавар хкажна, чилер зурзурна. Сталинан тIварунихъ галай майдан нурламиш хьана.

– Яраб рагъ экъечIнава жал? – лугьуз, гьарнихъ кьил элкъуьрайбур хьанай. Амма гьеле рагъ экъечIнавачир, эквни хьанвачир, им гъалибвили ачухай чинри, гъалибвили хъвер кутур кIуфари, гъалибвилин гьурра гуз ачух хьанвай игит халкьдин сивера авай магьидин сарари гузвай цIарцIардин аламат тир.

Межлис къвердавай къизгъин хьана. Экв къвердавай ачух хьана. Хъуьрез-хъуьрез экъе­чIай ракъини дуьньядиз нурар къурна. Куьчеяр, майданар ацIана, мадни къалин хьанвай инсанри гьунардин лепе гузвай. Багълара, дагъдик квай тамара авай къушари-билбилри язавай гуьзел мугъаматрин сесер гъалибвили кьил цавуз хкажнавай, гъалибвили, хур ацIана нефес къачуз вуганвай, гъалибвал патал чанни кваз къурбанд авур намуслу Совет халкьдин гумрагь манийрин сесер, уьтквемдаказ виликди камар вегьезвай кьегьалрин шад ва ширин манийрин сесер, гужлу музыкадин сесерик какахьна, сад хьанвай ишкъи-пияладин верцIи севтини лугьузвай:

– Ингье къе хушбахтвилин къапуяр ачух хъхьай югъ я.

Душман фашистриз и къапу кIевириз, и къапуда цацар тваз кIан хьанай. Виридан къаст сад тир Советрин халкьди Советрин Союздин сад-садахъ галаз дуст тир вири миллетри чпин гьулдандин гъилелди душмандин туьтуьхдилай кьуна, жуьже вечре хьиз, кьугъ-кьугъ къачуна, адав цIур ийиз туна, ам бамишна, адан магъарадиз кIур гана, авай-авачирди вири пуьрчуькьарна ва адан минарадал Советрин пайдах, гъалибвилин Яру пайдах акIурна. Къенин йикъалай башламишна, Советрин Социалистрин Ватанди цIийи кьилелай цуьк ахъайда…

Шегьердин вилик квай, гьамиша чин атIугъай, винел дагълар хьтин лепеяр, пехъи жанавурар хьиз, ав-ав къачуна, къекъведай Каспи къе лап секин тир. Цавай кватнавай ракъинин ишигъдик цIарцIар гуз, ам фири некIедин чаргьавиз хьиз акъвазнавай. Акур касди, еке тIур къачуна, са па­тахъай адав эгечIдай кьван темягь физвай. Амай патарикай лагьайтIа, къацу ва цIару хьанвай дагълари шегьердиз атир чукIурнавай.

Куьчейра, шегьердин багълара авай ва майданрал алай инсанар, итимар ва дишегьлияр, кьуьзуьбур ва жегьилар, таза рушар ва гадаяр кIелни хеб хьиз какахьнавай. Садни кими тушиз виридан чинра рагъ авай, кIуфарик хъвер кваз, седефдин сарари нур гузвай. Ина сада садан гардан кьунар, сада-садаз цIигелвиливди теменар гуз, сувар мубарак авун къизгъин тир ва адет хьанвай.

Дишегьли алчудардай «лезгинкадин» кьуьлери, къайтагъ макьамди, европейский кьуьлери, вилиз аквадай кьван чкайрал кIватI хьанвай инсанрин кIапIалрикай регъвер туькIуьрна, вири элкъвезвай. Абурун кIвачерик гъетIгъетIрилайни зарб квай, регъверикай хкатай руг цавун аршда, гул хьана, акъваззавай.

Гатфарал акьалтнавай Махачкъала звал алай, жемятдин къажгъан хьиз ргазвай. Амма адак квай цIай адетдинди тушир. Адак квай цIай душмандал гъалиб хьуникди и кьил а кьил авачир чи масан Ватандик акатнавай диривилин, цицIивилин ва шадвилин цIай тир.

1945-йисан 9-Майди тек са Махачкъаладик ваъ, вири Советдин уьлкведик, вири Советрин инсанрик цIийи руьгь кутуна. И звал атуни инсанрин якIар мадни тIарамарна, рикIер мадни мягькемарна, инсанрик мадни уьтквемвилин, кьегьалвилин, гьунарлувилин шад ва гумрагь руьгь кутуна.

– Де гила захъ галаз хъша, – лагьана къужади вичин патарив гвайбуруз са кьадар шадвилер майдандал авурдалай кьулухъ.

– Агьа, къе а гафар ваз герек туш, Аслан халу, къе вахъ галаз атунар авач. Къе сувар я, ярх жедалди, кьуьлер авуна кIанда, манияр яна кIанда, шадвал авун лазим я, – лагьана адан патав гвайбурукай сада.

– А гафар квез герек туш, захъ галаз ша! – лагьана мад, къужади кIевелай буйругъ гана, вич вилик экечIна, амайбурни адан гуьгъуьна аваз фена.

Къужа Асланан кIвале масан тир мугьманар гуьзлемишзавай, недай-хъвадай жуьреба-жуьре няметривди дуьзмишнавай азиз суварин яргъи ва генг столдихъ фронтовой бригададин стахановчийри, коммунистри, беспартийный большевикри, комсомольцийри чкаяр кьуна. Аслан халуди кагьрабадин рангунин чехир авай четвертдин туьтуьхдилай кьуна, виридан бакалра чехир цана, лагьана:

— И эвелимжи бакалар чна чи вири гъалибвилерин устаддин сагълугъдай хъвада, вичиз чи Ватандин аваданвал патал агъзур йисарин сагъ ва гумрагь уьмуьрар гурай!

Вирида гьуррадивди бакалар хъвайидалай гуьгъуьниз межлисдал алайбурукай сада лагьана:

– Валлагь, им дуьньядал гьич тахьай хьтин кар хьана. Ихьтин гъалибвал тарихдиз акурди туш.

Амайбуруни адан гафуниз къуват гана. Амма чи Аслан къужади бегьем ихтилат авуна:

– Чан балаяр, – лагьана ада, – чун гъалиб жедайди чи устадди, чи пара кIани вождь Сталина чаз гьа дяве башламиш хьайи йикъалай лугьузвай. Чун гьадахъ инанмиш тирвиляй чи гъилер буш хьанач, чна фронтдиз гузвай куьмек зайиф хьанач. Амма, икI ятIани, сифтедай немсер са къатда вилик къведайла, рикIи гъалаба къачудай. Немсер гьеле Москвадин кIаникай кьулухъди гадарайла, чибуру мукьвара абурун кIурар пад цавал ийидайди заз чизвай.

– Ам ваз гьикI чир хьана? – лагьана Тарлана.

– Ам, хтул, мад квез чизва хьи, дяведин лап къати вахт тир. Чакай гьар садаз юлдаш Сталин гьар юкъуз чахъ галаз раханайтIани кIан тир. Ада чаз гьар са сятда са цIийи тапшуругъ гудайди хьиз, кIевяй экъечIун патал цIийи рехъ къалурдайди хьиз тир. Гьа и фикир рикIе аваз ксай заз ахвар акуна. Чи чIехи Сталин вичин соратникарни галаз 16 мертебадин кIвалерин къавал алай. Зунни гьа и къавал абурувай са тIимил хьиз яргъал акъвазнавай. Садлагьана гурарай виниз къвезвай Гитлера зи вил акьуна. Адан гуьгъуьнани, чилер ацIана, кьушунар авай. Сталина вичин юлдашрихъ галаз суьгьбет ийизвай. Яраб ибуруз аквазвач жал лагьай  фикир фенай зи рикIяй. Гитлера къавал акьахун патал амай эхиримжи кIарцIел кам эцигиз кIвач хкажнавай. Садра акуна ваз, а кIвач кIарцIел эцигдай мажал адав вуганачир. Са кьуьл юлдаш Сталина адан хура эцяна хьи, ам кьилихъди фена, чиле акьур адан кьил къене гьатна, кIвачер руг-руг хьана, гъилер цава амаз галатна, чилел адакай амукьайди хел-пут дегьредалди янавай кьве кьил атIай са кIанчI хьана.

Ингье и гуьзел ахвар мукьвара кьилиз акъатда лугьуз за гзаф гуьзлемишнай. Къе ам кьилиз акъатна. Тарихда тахьай хьтин кар хьана. Чан  балаяр, тарихда тахьай крар арадиз акъудна, зегьметчийриз азадвал ва шад-бахтавар яша­йиш яратмишдайбур анжах большевикар я, гьабурун сагълугъдай хкажа!

Зияудин Эфендиеван 1947-йисуз акъатай «ЦIийи рекье» ктаб и эсердалди ачух жезва.

«Лезги газетдин» 2026-йисан 17-нумрадай