«Лезги газетдин» редакциядиз Мегьарамдхуьруьн райондин КьепIир-Къаз­майрин ва Кчун-Къазмайрин агьалийрин­ патай къалабулух кутадай ва куьмек­ тIалабзавай хабар агакьна. Абуру, арен­даторри, лугьузва хьи, патав цив ацIан­вай Самур вацI гватIани, дигидай яд авачиз, багълара бегьер гъизвай тарар, цIийиз акIурнавай къелемар, салан майваяр кьуразва. Гуя пул (цин къимет) гузвач лугьуз, «водрайонди» абурун патаз къвезвай къубу агалнава. «Чна пул гудач лугьузвайди туш, амма чаз яд гурай»­, – наразивалзава агьалийри. И месэладай кьил акъудун патал чи мухбир чкадал фена.

акъикъатдани, дигидай цин мес­эла райондин Муьшкуьр пата пайгардик квач. И рекьяй агьалийрин наразивилер гьахълубур я. Амма­ и месэла гуьнгуьна авачиз им сад лагьай йис туш. Чна чпихъ галаз ихтилат авур агьалийрин гафарай, Советрин Союз чу­кIу­­райдалай гуьгъуьниз ам хци жез хьана. «Кьит хьанвай» дигидай яд себеб яз, къуни-къуншийрин, са хуьруьнвийрин арада хатурсузвилер, къалмакъал, кукIун-чухун жезва. Перер гваз сад масадал тепилмиш хьайи, хер-кьацI авур дуьшуьшарни рикIел хкизва инсанри. Ингье цаварилай къвезвай, дуьньяда виридалайни гзаф авай затI тир цихъ гьа ихьтин ажайиб кьетIенвал ава инсандин уьмуьрда.

Са патахъай килигайтIа, ихьтин фикир кьилиз къвезва. Инсандилай аслу тушиз, тIебиатдин къанунралди, марфар къвана, дагълара живер цIрана, яд вацIай вич-вичелай вичин чкадиз – гьуьлуьз авахьзава. Муькуь патахъай, гьа и вахтунда вацIун къвалав инсанди, зегьмет чIугуна, кутунвай къацу багълар кьуразва, яд авачирвиляй. Инсандиз хийир гудай чкадал гьакI, ам хийир­суз гьуьлуьз авахьзава, «пуч» жезва. Логика авани и гафара?

Чан алай гьар са куьниз, чарасуз тир нефес къачудай гьава, экв, чимивал хьиз, Аллагьди гузвай ядни герек я, гьа гьисабдай яз набататризни. «Къе дигидай цихъ чавай пул къачузватIа, пака ракъини гузвай чимивилелни налог эцигдачни? Аквада чаз, куьне яд гудачтIа…», – хъел кваз лугьузва кьадарсуз туьнт, «нервни» ксари. Гьа ихьтин  ачухдиз къалурзавай разисузвилин гуьгьуьлар ава гзафбурухъ. Гьахъ патал лугьун герек я хьи, наразивилерин, ажугълу хьунин ва «нервияр хуьз тахьунин» кьилин себеб тек са цин месэла туш. И кардикай чун эхирдай рахан хъийида.

Куьрелди, чпин эвердиз «Лезги газетдин» векил къвезвайдакай хабар хьайи Кье­пIир-Къазмайрин, Кчун-Къазмайрин агьалийрин са десте чкадин муниципалитетдиз атана. Къал кутазвай дигидай цин месэладикай ихтилат чкадин администрациядин регьбер Вагиф Ширинован кабинетда давам хьана. Лугьун герек я хьи, и кьве хуьруьн арендаторрин фикир, гуьгьуьлар винидихъ чна малумарай хьтин, Самур патан амай хуьрерин агьалийрин гуьгьуьл­риз мукьва яз акуна заз. Мадни чир хьана хьи, чкадин гьукумдин регьбер В. Ширинов агьалийрин кардихъ кьуру гафаралди ваъ, гьакъикъатдани рикI кузвай, хуьруьн жемиятдин итижар хуьн патал вири чалишмишвилер ийизвай каc я. Жемятдин фикир гьа ихьтинди я.

Са мисал гъиз кIанзава. Алатай йисуз дигидай цин месэла кIевелай акъвазна. «ВацIай авахьиз, гьуьлуьз физвай цихъни чавай пул къачуз кIанзава. Гудач, са договордални къул чIугвадач» лугьуз кIевелай акъвазнавай хуьруьнвияр салариз гудай яд авачиз амукь тавун патал Вагиф Ширинова, жавабдарвал вичин хивез къачуна, администрациядин патай «водрайондихъ» галаз икьрар кутIунна. Нетижада хуьруьнвийриз чпин салариз гудай ятар, КьепIир-Къазмайрин администрациядал 200 агъзур манатдилай гзаф буржар хьана. Бурж вахкана кIанзавайди я. Агьалийрин саларив, багъларив дигидай яд агакьарун патал хуьруьн администрациядин бюджетда пул чара ийизвайди туш. ГьакI хьайила, гьахълувилел гьалтайтIа, бурж вахкана кIанзавайбур саларин иесияр тушни? Виридаз чизвайвал, КьепIиррин жемят гьахълувал кIандай, хийир-зиян чидай, сабурлу инсанар я. Абуру дуьз къарар кьабулдайдал шак алач.

КьепIир-Къазмайрин администрацияда адан регьбер В. Ширинован, арендаторрин ва и цIарарин автордин иштираквал аваз кьиле фейи ихтилатра арендаторри къейдна хьи, «чна пул гудач, договорар кутIундач лугьузвайди туш. Анжах «водрайонди» чав бес кьадарда яд агакьаррай. Агакьарзавач эхир. Яд тагузвайла, пул вучиз кIанзавай­ди я?»

Арендаторри чпи икьрар кутIун тавунин себебарни ачухарна: «Ана къалурнавай къиметар кьадарсуз чIехибур я, 20-25 чарчел кхьенвай документда чи вилик эцигзавай кьван шартIарай кьил акъудиз лап четин жезва. Вуна къул чIугвазвай икьрар виликамаз кIелна, ана къалурнавай шартIар, жуван хивез къачузвай жавабдарвал хъсандиз чирна кIанда эхир».

Администрациядин регьберди, хуьруьн жемятдин тереф хуьналди къейдна: «Патав булвилелди яд авай вацI гваз, багълар кьурадай чкадал гъун – им вуч лагьай гаф я? ИкI дуьз туш. И кардиз гьихьтин къимет гун герек къвезва? Чи къубуйра яд хьана кIанзавайди я гьамиша. Яд жезва, амма гьамиша ваъ, виридаз бес жезвач. Договоррин гьакъиндай. Фикирда кьуна кIанда хьи, арендатор, пакамалай няналди чилел кIвалахиз, суьрсет гьасилзавай зегьметчи инсан я. Адахъ вичин юрист авач. 20-25 чарчел юристри гьазурнавай документдай вири патарихъай кьил акъат тавун аламат жедай кар туш. Чи хуьре чкадал кIвалахзавай 3-4 кас «водрайондин» работникар ава. Гьабурув кIвалахиз туна кIанда».

Хциз акъвазнавай дигидай цин месэладин гьакъикъи себебар муькуь терефди­вай – «водрайондивай» — хабар кьун патал­ гуьгъуьнин юкъуз чун Вагиф Шириновахъ ва хуьруьн жемятдин активний векилрихъ, арендаторрихъ галаз «Дагмелиоводхоз» ФГБУ-дин Мегьарамдхуьруьн «Самур» фи­лиалдиз фена. Советрин девирда вердиш­ хьанвайвал, адаз инсанри къени «вод­район» лугьузма. Филиалдин директорни – Мирзе Мирзеханов, гекъигайла, цIийи регьбер я. Къуллугъдал алаз са 3-4 йис жезва. Реформайрилай гуьгъуьниз адал гьихьтин «ирс» гьалтнатIа, гъавурда акьун четин туш. Гзафбурун гафарай, ам Аллагь рикIе авай дуьз инсан я. КьепIирвийрин векилрихъ галаз рахадайла, чазни ам гьахьтин кас хьиз акуна.

– Хъвадай яд хьиз, дигидай ядни (ресурс) пулсузди я. Ам гьавая гузва, – лагьана Мирзе Мирзеханова. – Амма дигидай яд, вацIай къубудиз акъудна, ви багъдив, салав агакьарунин къуллугъдай пул, гьакъи гана кIанзава. Советрин девирдани гьакI тир. А чIавуз «цин гьакъи», инсанриз хабарни авачиз, совхозрини колхозри гузвай. И цикай агьалийриз менфят къачудай ихтияр авай. Гила колхозарни сов­хозар амач. Социализмдин чкадал капитализм атанва. Квехъ хьайитIани пул гана кIанзава. Хуьруьн майишатдин чилер арендаторрив, фермеррив ва маса майишатрив гва. «Цин гьакъини» гьабуру гун герек я. Кьве терефдин арада икьрар хьанвай документдин бинедаллаз. Законар гьахьтинбур я.

– Договоррин чарасузвиликай рахайтIа, – давамарна М. Мирзеханова, – чаз абур авачиз къубуйриз яд ахъайдай ихтияр авач. – Зи чкадал – масад, адан чкадал пуд лагьайди хьайитIани, гьакI жеда. Амма чна, агьалийрин четин гьалар акваз, вири жавабдарвал жуван хивез къачуна, яд гузва. Ахпа гьар сеферда зун руководстводин вилик, «объяснительнияр» кхьиз, жаваб гуниз мажбур жезва. ИкIни дуьз туш эхир. Чун управленидин филиал я, вири ихтиярар чав гвайди туш. Хъсан хьана управленидин регьбер Мегьамед Юсупов гъавурда акьадай инсан яз.

Дигидай цин къиметар РФ-дин хуьруьн майишатдин министерстводи тайинарзавайбур я. Дагъустандин шартIара 2026-йис патал туькIуьрнавайбур М. Юсупова, пешекаррин гьисабрай, гзаф багьабур яз акуна, и месэла республикадин гьукуматдин вилик къарагъарна. Чи гьукуматди дигидай цин тарифрин багьавилин месэла гьеле шаз РФ-дин хуьруьн майишатдин министерстводин вилик эцигна. Нетижада 2026-йис патал Дагъустандиз тайинарнавай къиметар Россияда виридалайни агъузбур хьанва: са кубометр яд – 51 кепекдай. Гекъигун патал: Ставропольеда – 1 манатни 20 кепек. Фаркь авани?

Къубуйра яд хьун патал, адан кьадарарни къалурна, чна сентябрдиз цIийи заявкаяр гана кIанзавайди я. Фермерриз шумуд гектарда дигидай яд герек ятIа течиз, заявкаяр гуз жедач. Дигидай майданар лагьайтIа, чун рахазвай гьа икьрарра къалурун лазим я.

«Дагмелиоводхоздин» управленидин­ Ме­­гьарамдхуьруьн «Самур» филиалда­ хьайи рахунра адан руководстводи ва Кье­пIир-Къазмайрин арендаторрини администрациядин регьберди чпин фикирар ва истемишунар лагьайла, меслятдал атана: икьрарар кутIунда, къубуяр михьда, абура яд жеда. Къимет: са гектар чил дигидай яд – са йисан къене са агъзур манатдай. «Им, кьезилвилер гана, агъузарнавай къимет я», — къейдна Мирзе Мирзеханова.

Дуьз меслят я: гьар терефди икьрарда къалурнавай вичин везифа, хиве авай кар кьилиз акъудзава.

Дигидай цин месэла гьакIни Чахчарал, Тагьирхуьрел, Хтундал, Билбилрал четин гьалда ава. КьепIир-Къазмайрин векилрихъ­ галаз гуьруьшмиш хьайи йикъан ниси­нихъ Мирзе Мирзеханов Тагьирхуьруьн-Къаз­майрин администрациядин регьбер­ Марат­ Эмирован теклифдалди чкадин арен­да­торрихъ галаз гуьруьшдиз атана­. КIватI хьанвайбурун жергеда къунши хуьрерин векиларни авай. Анал, гагь-гагь туьнт жез, сада-садан гаф атIуз ва «нервияр хуьз тежез» рахай дуьшуьшар хьанатIани, идаз «къизгъин митинг» лугьуз жедач. Амма инал хьайи рахунри зегьметчияр четин гьалара яшамиш жез галатнавайди, абурук ажугъ акатзавайди къалурна. И кар чкадин гьукумдиз аквазва. Гьавиляй абуру секинвал хуьн патал инсанриз сабурар гузва, чпелай алакьдай жуьреда жемятдин итижар хуьдай вири чалишмишвилер ийизва. Муькуь патахъай, хуьруьн администрациядин гъиле вуч ихтиярар ава, адан бюджет гьихьтинди я? Хуьрера арадал къвезвай гьалар ва гуьгьуьлар гьакъикъатда гьихьтинбур ятIа, гъиле вири ихтиярар авай къарарар кьабулзавайбуруз чир хьана кIанда эхир.

Куьрелди, тагьирхуьруьнвийрихъ галаз хьайи гуьруьш «водрайонда» хьайи хьтин халкьдинни гьукумдин диалогдиз элкъвена. Халкьдин тереф хуьналди, тади гьалда гьялна кIанзавай четин месэлайрикай лугьуналди, ам Марат Эмирова башламишна. КIватI хьанвайбуру чпин наразивилерикай, истемишунрикай лагьана ва гзаф суалар гана. Абуруз жавабарни хгана. Сад-садан гъавурда акьун четинарзавайди, гьуьжетар арадал гъизвайди мад гьа чаз чизвай «договор» тир.

Фермерри лугьузва: «Къубуда яд авачирла, чна пул вучиз гузвайди я? Сифте яд – ахпа пул!». Жаваб: «ИкI хьун патал арада, законди истемишзавайвал, договор чарасуз я. Икьрар хьунин документдал къулар чIугурла, фермерриз кIанзавайвал жезвачни кьван? Гьакъи къачудалди вилик чна абурув икьрарда гьабуру чпи къалурнавай кьадарда яд агакьарзава».

Мирзе Мирзеханова, «водрайондиз» атай кьепIирвийриз авур ихтилат тикраруналди, къейдна: «Нормативар, къиметар РФ-дин хуьруьн майишатдин министерст­во­ди тайинарзавайди я. Чна абур, квез къу­лайбур жедай рекьер жагъурна, мадни агъу­зарнава. Икьрарни са чарчел кхьенвайди гьазурзава».

Эхирдай рахай хуьруьн администрациядин регьбер Марат Эмирова, тIвар-ван авай тежрибалу агроном-новатор Тимур Гьабибова ва жемиятдин векилри икьрар кутIунун закондин истемишун тирди, арендатор патал адахъ авай метлебдикай, артуханвилерикай лагьана. Нетижада кьве терефни меслятдал атана: къубуйра ядни жеда, икьрарарни кутIунда.

Шадвал ийиз жедай кар я: гьа агьалийрихъ галаз гуьруьшмишвилер хьайи юкъуз къубуяр дигидай цив ацIана. Инсанар шад хьана. Мирзе Мирзеханова вич гъавурда акьадай, акьуллу кас тирди къалурна. Адаз чизва: яд багълариз къе, гьа и сятда чарасуз я – пака геж. Ада мад сеферда вичин хивез жавабдарвал къачуна. Аквар гьаларай, фикирна жеди, чи жемятди алдатмишдач, («подводитдач»), гайи гаф хуьда. И кардал чазни шаклу жез кIанзавач: чи жемят гьахълувал кIандай, жавабдарвал аннамишдай инсанар я.

Гьа икI, инсанрик къал, хъел кутур мес­эла куьруь вахтунда меслятдалди гьялиз алакьна. Авиляй алакьна хьи, абурун арадиз ихтибарлувал атана. Ихтибар – им вилериз таквадай, рекъемралди уьлчмишиз тежедай къимет авай ва хийир, менфят гъидай такьат я. Адан бинеда гьахълувал, керчеквал ава. Виридаз чида: тапарардай чкада ихтибар жедач, наразивилериз, такIанвилериз ва эхирни чуьруькдиз рехъ ачух жеда. Ихтибар авачир чкада са кам вилик къачуртIа, кьве кам кьулухъ вахчуда, ана мублагьвал жедач, наразивилер деринда гьатда. Ихьтин гьаларихъ чIуру нетижа тахьун патал (уьмуьрди къалурзавайвал) авайди са рехъ я: меслятар, таб квачиз, кьве терефдин арада жезвай, керчекдиз лугьузвай сабурлу ихтилат. Адан нетижа кьве терефдизни кIанзавай хъсанди жеда. Им виридаз чизвай кар я эхир. Амма, аквазвайвал, жемиятда арадал атанвай къенин гьалара виридавай сабурлувал хуьз жезвач.

Лезги халкьдин камаллу мисалда лугьузва: «Инсандин ширин меци мурдар тIеквен­дай акъудда». Им акI лагьай чIал я хьи, арадал атанвай чIурувал квадарун патал инсанриз дуьздаказ рахаз чир хьана­ кIанда. Мегьарамдхуьруьн райондин Муьшкуьр пата гьакI хьунни авуна. Баркалла къвезва ихтилатда (гьукумдинни агьалийрин диалогда) иштиракай виридаз. Сад-садан гъавурда акьунай.

Абдулафис  Исмаилов